Qazaqstannyń energetıkalyq júıesi qalaı ózgerýi múmkin
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan bir mezgilde eki mańyzdy maqsatty qatar sheshýge umtylyp otyr. Ol – eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin saqtaý men 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý. Qos mindettiń toǵysqan tusynda kómirdiń bolashaqtaǵy róli qalaı qubylýy múmkin? Kazinform tilshisi sarapshylarmen birge taldady.
Kómirden bas tartýǵa ne kedergi?
Qazaqstan kómir qory men ony óndirý kólemi boıynsha álemniń jetekshi on eliniń qataryna kiredi. QR Energetıka mınıstrliginiń ishki kórsetkishterine sáıkes, eldegi rastalǵan qor - shamamen 33,6 mlrd tonna.
Bul qazirgi tutyný deńgeıinde eldi birneshe júz jyl boıy otynmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sondyqtan kómir elimiz úshin tek tabıǵı resýrs emes, energetıkalyq qaýipsizdiktiń mańyzdy kepili sanalady.
Alaıda onyń strategııalyq mańyzy tek mol qorymen shektelmeıdi. Sońǵy jyldary elektr energııasyna suranystyń turaqty ósýi de resýrstyń rólin kúsheıtip otyr. Buǵan jańa óndiristerdiń iske qosylýy, tsıfrlyq ınfraqurylymnyń damýy, data-ortalyqtardyń kóbeıýi men ekonomıkanyń jalpy ósimi áser etip otyr.
QR Energetıka mınıstriniń keńesshisi Ásel Serikpaevanyń aıtýynsha, osy ózgeristerdi eskere otyryp, jańa generatsııa qýattaryn aldyn ala josparlaý qajet.
— Ózgerister aıqyn. Buryn negizgi júktemeni dástúrli ónerkásip salalary qalyptastyrsa, qazir olarǵa data-ortalyqtar, tsıfrlyq ınfraqurylym men úlken kólemdegi derektermen jumys isteıtin kásiporyndar qosylyp jatyr. Mundaı nysandar úshin elektr energııasynyń úzdiksiz berilýi asa mańyzdy. Sondyqtan biz qazir on nemese on bes jyldan keıin ne bolatynyn oılaýymyz kerek. Eger tapshylyq týyndaǵan sátti kútsek, tym kesh bolady. Sol sebepti qoldanystaǵy qýattardy jańǵyrtý jáne jańa jobalardy daıyndaý qatar júrgizilip jatyr, — deıdi spıker.
Osyǵan baılanysty sarapshylar Qazaqstan úshin jaqyn jyldary kómirden tolyq bas tartý múmkin emes ekenin aıtady. Sebebi kómir kún raıyna táýelsiz jumys isteıtin jáne elektr júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin bazalyq energııa kózi bolyp qala beredi.
— Gaz stantsııalarynyń engizilýi, jańartylatyn energııa kózderiniń damýy jáne atom energetıkasynyń paıda bolýy nátıjesinde kómirdiń úlesi birtindep azaıady. Biraq bul protsess energetıkalyq qaýipsizdikke zııan keltirmeıtindeı jáne ekonomıkalyq turǵydan negizdelgen bolýy tıis, — deıdi Ásel Serikpaeva.
«Taza kómir»: ekologııa men energetıka arasyndaǵy tepe-teńdik
Kómirdiń energetıkadaǵy orny mańyzdy bolǵanymen, onyń qorshaǵan ortaǵa áseri de ózekti másele. Sondyqtan búginde negizgi mindet kómirden birden bas tartý emes, onyń ekologııalyq tıimdiligin arttyrý bolyp otyr.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev málimdegendeı, elimizdegi barlyq lastaýshy zat shyǵaryndylarynyń shamamen 39 paıyzy energetıka salasyna tıesili. Eń joǵary kórsetkish Pavlodar oblysynda tirkelgen. Munda negizgi lastaýshy kózder — Ekibastuz MAES-1, MAES-2. Sonymen qatar Almaty qalasynda da aýa sapasy ózekti máselelerdiń biri retinde qalyp otyr.
Osyǵan baılanysty Úkimet kómir generatsııasyn jańǵyrtýǵa basymdyq berip otyr. Energetıka mınıstrligi ázirlep jatqan ulttyq joba aıasynda shamamen 7,6 GVt jańa kómir generatsııasyn iske qosý josparlanǵan. Onyń ishinde Kókshetaý, Semeı jáne Óskemen qalalarynda jańa jylý elektr ortalyqtaryn, sondaı-aq Kýrchatov pen Ekibastuzda jańa elektr stantsııalaryn salý kózdelgen. Jańa nysandar «taza kómir» tehnologııalary negizinde salynyp, tútin gazdaryn tazartýdyń zamanaýı júıelerimen, shań súzgilerimen jáne kómirqyshqyl gazyn ustaý tehnologııalarymen jabdyqtalady. Sonymen birge qoldanystaǵy stantsııalardy jańǵyrtý jumystary da jalǵasyp jatyr.
— Jumys birneshe baǵytta júrgiziledi. Eń aldymen jabdyqtardy jańǵyrtý jáne shyǵaryndylardy tazartýdyń zamanaýı júıelerin engizý qolǵa alynǵan. Biraq kóptegen JEO ondaǵan jyl buryn salynǵandyqtan, keı jaǵdaıda olardy jańǵyrtý jańa stantsııa salýmen birdeı kúrdeli. Onyń ústine keıbir nysandar tyǵyz qurylys aýmaǵynda ornalasqan. Sondyqtan mundaı jobalar ýaqyt pen aýqymdy ınvestıtsııany talap etedi, — deıdi Ásel Serikpaeva.
Sonymen qatar mınıstrlik kómir energetıkasynan shyǵatyn kúl qaldyqtaryn qaıta óńdeý úlesin arttyrýdy kózdep otyr. Álemdik tájirıbede mundaı qaldyqtar qurylys materıaldaryn óndirýde, jol qurylysynda jáne basqa da salalarda keńinen paıdalanylady.
Buǵan deıin «taza kómir» tehnologııasy týraly jazǵan edik.
Qazaqstan úshin qaı tájirıbe tıimdi?
Kómir generatsııasyn jańǵyrtýda álemdik tájirıbe de mańyzdy. Degenmen sarapshylar Qazaqstannyń energetıkalyq júıesin basqa memleketterdiń tájirıbesimen tikeleı salystyrýǵa bolmaıtynyn aıtady.
«Atameken» UKP basqarýshy dırektory, elimizdiń eńbek sińirgen energetıgi Jaqyp Haırýshevtiń pikirinshe, Qazaqstan úshin energetıkalyq qaýipsizdik máselesi birinshi orynda.
— Bizde ekonomıkanyń qurylymy basqa jáne energııany kóp qajet etetin óndiristerdiń úlesi joǵary. Gaz barlyq óńirge jetpegen, jańartylatyn energııa kózderi rezervtik qýattardy qajet etedi, al atom energetıkasy uzaq ınvestıtsııalyq tsıklmen erekshelenedi. Sondyqtan Qazaqstan úshin eń durys jol — energetıkalyq teńgerimdi kezeń-kezeńimen ózgertý, — deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, kóptegen el kómirden birden emes, kezeń-kezeńimen bas tartyp keledi.
Máselen, Qytaı jańartylatyn energııa kózderi men atom energetıkasyn damyta otyryp, kómirdi energetıkalyq júıeniń senimdilik elementi retinde saqtap otyr. Polsha kómir óńirlerin áleýmettik qoldaýǵa basymdyq berse, Germanııa tájirıbesi energetıkalyq reformalardy ekonomıkalyq esepsiz júrgizý tarıfterdiń ósýine ákelýi múmkin ekenin kórsetti.
— Sondyqtan Qazaqstan úshin eń tıimdi jol — kómirden tolyq bas tartý emes, tıimdi jumys isteıtin stantsııalardy jańǵyrtyp, eski qýattardy kezeń-kezeńimen shyǵarý jáne olardyń ornyn gaz, atom energetıkasy men jańartylatyn energııa kózderimen almastyrý. Osyndaı teńgerimdi tásil ǵana energetıkalyq qaýipsizdikti saqtaı otyryp, shyǵaryndylardy azaıtýǵa múmkindik beredi, — dep sanaıdy Jaqyp Haırýshev.
Energetıkadaǵy jańa basymdyqtar
Sarapshylardyń baǵalaýynsha, aldaǵy onjyldyqta Qazaqstannyń energetıkalyq júıesi birtindep ártaraptana túsedi. Gaz generatsııasynyń úlesi artyp, jańartylatyn energııa kózderi men atom energetıkasy damıdy. Sonymen qatar Almatydaǵy JEO-2 men JEO-3-ti gazǵa kóshirý sekildi jobalar iri qalalardaǵy aýa sapasyn jaqsartýǵa yqpal etedi.
Soǵan qaramastan kómir aldaǵy 10–15 jylda da bazalyq generatsııanyń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi. Onyń úlesi jańa qýattar tolyq iske qosylǵannan keıin ǵana birtindep tómendeıdi.
— Eger kómir generatsııasyn almastyratyn qýattar daıyn bolmaı turyp qysqartsaq, elektr energııasynyń quny ósedi, ımportqa táýeldilik kúsheıedi jáne ónerkásiptiń básekege qabilettiligi tómendeıdi. Sondyqtan energetıkalyq ótpeli kezeń eń aldymen qaýipsiz ári josparly bolýy kerek, — deıdi Jaqyp Haırýshev.
Osylaısha sarapshylar Qazaqstan úshin eń tıimdi sheshim aralas energetıkalyq model ekenine toqtalady. Bul kómirden birden bas tartýdy emes, ony gaz, atom energetıkasy jáne jańartylatyn energııa kózderimen kezeń-kezeńimen tolyqtyrýdy kózdeıdi. Mundaı tásil energetıkalyq qaýipsizdikti saqtaı otyryp, shyǵaryndylardy birtindep azaıtýǵa múmkindik beredi ári eldiń energetıkalyq júıesin uzaq merzimde turaqty damytýǵa negiz qalaıdy.
