Qazaqstannyń eki jaqsy ereksheligi bar – Iran elshisi
ASTANA. KAZINFORM —Qazaqstan men Iran arasyndaǵy saýda aınalymy byltyr 27 paıyzǵa artty. Bıyl taraptar yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtyp, ásirese kólik-logıstıka salasyn damytýǵa den qoıyp otyr. 2026 jyly budan bólek taǵy qandaı jobalardy júzege asyrý josparda? Bul týraly Kazinform agenttigine bergen eksklıýzıvti suhbatynda Iran Islam Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Álı Akbar Djoýkar aıtyp berdi.
- Qazaqstan men Iran yntymaqtastyǵyn belsendi nyǵaıtyp keledi. Bul, ásirese saýda-ekonomıkalyq baǵytta baıqalyp otyr. Taraptar ekijaqty taýar aınalymy kólemin arttyrý boıynsha 2025 jylǵa kózdelgen mejege qol jetkize aldy ma? Sondaı-aq 2026 jylǵa qandaı mindetter belgilendi?
- 2025 jyly Qazaqstanmen barlyq saladaǵy yntymaqtastyǵymyz, sonyń ishinde joǵary saıası deńgeıdegi qarym-qatynasymyz da óte jaqsy deńgeıde boldy. Byltyr Syrtqy ister mınıstrlikteri arasyndaǵy saıası konsýltatsııalar jalǵasty, mamyrda Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Iranǵa sapar shegip, saıası deńgeıdegi is-sharalar ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵy Iran prezıdenti Masýd Pezeshkıannyń Qazaqstanǵa saparymen aıaqtaldy.
Byltyr 20-úkimetaralyq komıssııanyń kezekti otyrysy ótti. Bizdiń prezıdentimizdiń sapary barysynda úkimetaralyq deńgeıde jáne jekemenshik sektorda tıimdi kezdesýler uıymdastyryldy. Prezıdentpen birge kelgen iskerlik delegatsııanyń qatysýymen forým boldy.
Saýda-ekonomıkalyq delegatsııalar jumysynyń nátıjesinde byltyr 2024 jylmen salystyrǵanda eki el arasyndaǵy saýda aınalymynda 27 paıyz ósimge qol jetkizdik.
Sondaı-aq bizdiń prezıdentimizdiń Qazaqstanǵa sapary barysynda eki eldiń jekemenshik sektorlarynyń arasynda 12 saýda kelisimine qol qoıyldy. Olardyń jalpy quny 1 mlrd 100 mln dollardan asady.
Byltyr biz saıası deńgeıde de, saýda-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq, sondaı-aq mádenı salada jaqsy jetistikterge qol jetkizdik.
Bıyl eki eldiń kelisimderi boıynsha júzege asyrylatyn jobalar kólik jáne logıstıka salasyna qatysty bolmaq. Kólik salasynda birqatar ınfraqurylymdyq joba bar, bıyl solardy pysyqtaýmen aınalysamyz.
2026 jyly atqarylatyn mańyzdy ekonomıkalyq sharalardyń biri – Irannyń Bender-Abbas portynda qazaqstandyq tarapqa termınal salý úshin jer telimin berý máselesi anyqtalady.
Sondaı-aq bıyl Qazaqstannyń Iranǵa astyq, al Iran tarapynan Qazaqstanǵa ımporttalatyn jemis-jıdek pen kókónis kólemi ulǵaıady dep úmittenemiz.
Dástúrli taýarlarmen qosa eki eldiń arasynda óndiristik jáne ınnovatsııalyq taýarlardyń saýdasy artady dep úmittenemin. Solardyń qataryna elektr stantsııalaryna qajetti qurylǵylar men qondyrǵylar jatady. Biz birlesip vagon óndirý salasynda, kólik shyǵarý jáne kólik jóndeý salasynda da jumys isteı alamyz. Medıtsına salasynda zerthanalarǵa qajetti taýarlar jáne medıtsınalyq taýarlar salasyn damytý úshin de múmkindikter mol.
- Álemdik geosaıası ahýal jaǵdaıynda Qazaqstan men Iran yntymaqtastyqtyń qandaı ózara tıimdi múmkindikterin qarastyrady? Osy rette Iran Qazaqstanmen energetıka, logıstıka, agroónerkásip kesheni, tehnologııa sekildi qandaı salalarda seriktestigin nyǵaıtýǵa nıetti?
- Siz tańǵalatyn shyǵarsyz, ırandyq Hi-tech ónimder, joǵary tehnologııalyq ónimder Irannyń atymen emes, basqa elderdiń atymen eksporttalyp jatady. Biz kórshiles eki memleket retinde eshbir eldiń qatysýynsyz tikeleı jumys isteı alamyz. Logıstıka salasyndaǵy kóptegen jospardy júzege asyrýymyz kerek. Mysaly, biz Kaspıı teńizi arqyly tikeleı baılanysta bola alamyz. Túrikmenstan bizben belsendi jumys isteıtin bolsa, tikeleı tasjol jáne temirjol arqyly jaqsy yntymaqtastyq ete alamyz. Sondyqtan eki memleket kólik jáne logıstıka salysyna neǵurlym kóp ınvestıtsııa salyp, mán beretin bolsa, munyń qos tarap úshin qysqa merzimdi de, orta merzimdi de ıgiligi zor bolady.
- Iran Qazaqstandy aımaqtyq shıelenisterdi retteýge baǵyttalǵan dıplomatııalyq dıalog jáne halyqaralyq bastamalardyń beıtarap ári senimdi alańy retinde qarastyra ma?
- Tarıhqa úńiletin bolsaq, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna baılanysty kelissózderdiń eki kezeńi Almatyda ótken edi. Almaty qalasyn tańdaýdyń óz sebepteri boldy. Sol kezde men Irannyń Syrtqy ister mınıstrliginde Shyǵys Eýropa elderi departamentiniń basshysy bolǵan edim. Iran tarapy Eýropaǵa qaraǵanda kelissózder alańy retinde Qazaqstandy tańdady. Bul Irannyń Qazaqstanǵa degen seniminiń joǵary deńgeıin kórsetedi jáne bul senim áli kúnge deıin kúshinde. Meniń oıymsha, Qazaqstannyń eki jaqsy ereksheligi bar. Birinshisi – Qazaqstandy óte dana jáne halyqaralyq saıasatty óte jaqsy biletin Prezıdenttiń basqarýy. Ekinshisi – Qazaqstannyń kópvektorly jáne teńgerimdi saıasaty.
- Bıyl Iran Islam revolıýtsııasynyń 47 jyldyǵyn atap ótip jatyr. Osy ýaqyt ishinde memlekette qandaı mańyzdy ózgerister boldy? Iran ónerkásip, ǵylym, ınfraqurylyym, densaýlyq saqtaý, bilim berý sekildi salalardyń qaısysynda iri jetistikterge qol jetkize aldy?
- Islam revolıýtsııasy jeńiske jetkennen keıingi mańyzdy qaǵıdattyń biri áleýmettik ádilettiktiń ornatylýy boldy. Revolıýtsııadan keıingi ýaqytta Iran ózge eldermen yntymaqtastyǵyn nyǵaıta otyryp, ishki potentsıalyna, múmkindikteri men jastarǵa zor mán berdi. Irannyń jýyrda Reseıdiń «Vostochnyı» ǵarysh aılaǵy arqyly «Káýsar», «Zafar» jáne «Paıa» degen úsh ǵylymı jer serigin ushyrýyn Islam Respýblıkasynyń óz-ózine senip, ǵylymdy damytýdaǵy jetistikteriniń birine jatqyzýǵa bolady. Bıyl birqatar jer serigin ushyrý josparda bar.
Ótken jyly oqýshylarymyz ben stýdentterimiz halyqaralyq olımpıadalarda ózderin jaqsy jaǵynan kórsetti. Mysaly, Úndistanda astronomııadan halyqaralyq olımpıada ótken, Iran sol olımpıadada 5 altyn aldy. Sondaı-aq Iran ádette bıologııa, fızıka jáne matematıka salasynda álemdik deńgeıde júldeli oryndarǵa ıe bolady. Memleket jetistikterinde óziniń ishki resýrstaryna, jastary men ǵalymdaryna súıenedi.
Irannyń jetistikteri jańartylatyn energııa, gıdrokarbon energetıkasy jáne aýyl sharýashylyǵy sekildiniń barlyǵyn qamtıdy.
Iran áskerı jáne áskerı emes ónerkásip salasynda zor jetistikterge jetti. Munyń bári - Islam revolıýtsııasynyń nátıjesi. Sondaı-aq Irannyń bilim men damýǵa degen qulshynysynyń arqasynda múmkin bolyp otyr.
- Iran medıtsına, farmatsevtıka, nanotehnologııalar men ınjenerlik ǵylymdar salasyndaǵy jetistikterimen tanymal ekeni málim. Qazaqstan úshin bul baǵyttar boıynsha seriktestik ornatýdyń qandaı múmkindikteri bar? Mysaly, kadr daıyndaý, ortaq ǵylymı zertteýler jáne tehnologııa almasý múmkindikteri qarastyryla ma?
- Ekonomıkamyzdy damytyp, qaýipsizdigimizdi kúsheıtý úshin aımaq ishindegi yntymaqtastyǵymyzdy nyǵaıtýymyz kerek. Mysaly, Iran men Qazaqstan, Ortalyq Azııa elderi, Túrkııa, Pákistanmen birge aımaq ishindegi yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý qajet. Osy baǵytta quqyqtyq negizder qurylǵan. Mysaly, biz Qazaqstan men Irannyń Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteri arasynda mańyzdy qujattarǵa qol qoıǵanbyz.
Qazir eki eldiń densaýlyq saqtaý mınıstrlikteri arasynda jumys tobyn qurý máselesi qarastyrylyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta biz onlaın, oflaın otyrystar ótkizýdi josparlap otyrmyz. Eki mınıstrlik arasyndaǵy yntymaqtastyq birqatar salany qamtıdy. Bul - bıotehnologııa, dári-dármek óndirý jáne medıtsınalyq ónimder óndirisi.
Sondaı-aq diń jasýshalary salasynda da jaqsy yntymaqtastyq ornata alamyz. Tıisti kelisimder bar, sonyń barlyǵyn júzege asyrýymyz kerek.
Sondaı-aq Qazaqstannyń Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen jasalǵan kelisimderde Qazaqstan transplantologııa salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Ózderińiz bilesizder, Iran - álemde jáne aımaqta transplantologııa salasyndaǵy ozyq eldiń biri.
Sondaı-aq Qazaqstanmen radıoaktıvti dárilerdi birlesip paıdalaný salasynda yntymaqtastyq ornatylǵan. Qazaqstan ol dárilerdi qaterli isik aýrýlýaryn emdeýde qoldaný úshin qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Biz shyǵaratyn dáriler sapasy jaǵynan damyǵan elderdiń preparattarymen teń, biraq baǵasy jaǵynan óte qolaıly.
- Qazaqstandaǵy jumys tájirıbeńizge súıene otyryp, ekijaqty qarym-qatynasty damytýdyń qaı tustaryn aıshyqtap aıtar edińiz?
- Qazaqstan ekonomıkasy ilgeri damyǵan elderdiń qataryna qosylýǵa mańyzdy qadamdar jasap jatqany men úshin qyzyq. Qazaqstan bul damý jolynda Irandy seriktes retinde qarastyra alady. Al elderińizdiń eń ǵajap aıshyǵy –meıirban, jyly júzdi jáne qonaqjaı halqy.
