Qazaqstannyń bal eksporty: statıstıka ne deıdi
ASTANA. KAZINFORM – 2025 jyly Qazaqstan bal eksportyn 2,4 esege ulǵaıtyp, Eýropalyq Odaq naryǵyna shyǵý múmkindigine ıe boldy. Sonymen qatar eldegi bal ımporty alty eseden astam qysqartty. Bul kórsetkishter salanyń damýyna serpin bergen oń úrdisti ańǵartady. Alaıda, árbir jetistiktiń tasasynda sheshimin kútken túıtkilder de joq emes.
Sáıkespeıtin sandar
2025 jyly Qazaqstannan eksporttalǵan bal kólemi 1 477 tonnaǵa jetip, jalpy quny 1 570,5 myń AQSh dollaryn qurady. Bul kórsetkish 2024 jylmen salystyrǵanda 2,4 esege joǵary. Óıtkeni 2024 jyly shetelge 603,7 tonna bal 824,1 myń AQSh dollaryna satylǵan. Atalǵan derekterdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna bergen jaýabynda málimdedi.
Alaıda derekterdi salystyrǵanda qaıshylyq baıqalady. 2024 jyly eksporttyń ortasha baǵasy bir kılogramǵa shaqqanda shamamen 1,36 dollar bolsa, 2025 jyly bul kórsetkish 1,06 dollarǵa deıin tómendegen. Demek, eksport kólemi 2,4 esege artqanymen, kiris nebári 1,9 esege ǵana ósken. Elimiz baldy kóbirek satqanymen, tómen baǵada ótkizip otyr.
Salystyrý úshin: álemdik naryqta tabıǵı baldyń baǵasy 1 kılogramyna shaqqanda 3–15 AQSh dollary aralyǵynda qalyptasady. Bul kórsetkish ónimniń surpyna, qaptamasyna jáne ótkizý naryǵyna baılanysty qubylyp otyrady. Osy turǵydan alǵanda, qazaqstandyq omartashylar óz ónimin halyqaralyq naryqtaǵy ortasha baǵadan shamamen úsh esege arzan satyp otyrǵany baıqalady.
— 2025 jyly bal eksporty 1 477 tonna bolyp, 1 570,5 myń AQSh dollaryn qurady. Bul 2024 jylǵy kórsetkishten (603,7 tonna, 824,1 myń AQSh dollary) 2,4 ese joǵary, - dep habarlady QR AShM.
Mınıstrlik málimetinshe, resmı statıstıkadaǵy baǵa aıyrmashylyǵy esep júrgizý erekshelikterimen túsindiriledi. Osy tusta eldegi iri ara sharýashylyqtarynyń birin basqaratyn Valerıı Kasymbaev kedendik jáne naqty kelisimshart baǵalarynyń ártúrli bolatynyn aıtady.
— Baldyń eksportqa naqty satylý baǵasy orta eseppen bir kılogramy úshin shamamen 3,25 dollardy quraıdy, al ishki naryqta — shamamen 3,50 dollar. Bul rette resmı statıstıka, ádette, tómendetilgen qundy kórsetedi, sebebi onda naqty kelisimsharttaǵy baǵa emes, «kedendik baǵa» dep atalatyn kórsetkish tirkeledi. Mámilelerdi rásimdeý, logıstıka jáne jetkizý qurylymynyń erekshelikterine baılanysty aıyrmashylyq edáýir bolýy múmkin. Sonyń saldarynan salanyń naqty tabystylyǵy týraly burmalanǵan túsinik qalyptasady, - dedi «Paseka» sharýa qojalyǵynyń bas dırektory Valerıı Kasymbaev.
Bir baǵytqa táýeldi eksport
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2025 jylǵy bal eksportynyń ósýin «dástúrli naryqtarǵa» jetkizý kóleminiń ulǵaıýymen túsindiredi. Alaıda resmı statıstıka bir naryqqa táýeldiliktiń joǵary ekenin kórsetedi.
2025 jyly eksporttalǵan 1 477 tonna baldyń 1 264 tonnasy Ózbekstanǵa jóneltilgen. Bul Qazaqstan eksportynyń 85,6%-yn quraıdy. 2024 jyly da negizgi úles osy eldiń enshisinde boldy: 603,7 tonna ónimniń 442 tonnasy Ózbekstanǵa jetkizilgen. Bul degenimiz bir naryqqa táýeldilik tek saqtalyp qoımaı, artqan.
Qalǵan baǵyttardaǵy úles qalypty: Reseı — 63,1 tonna, Qytaı — 41 tonna, AQSh — 37 tonna. Mınıstrlik atap ótken bal eksportyn ártaraptandyrý isi ázirshe tek nıet deńgeıinde qalyp otyr.
Bal eksporty 2,5 esege artqanymen, ónim jańa naryqtardy ıgerý esebinen emes, burynnan qalyptasqan elderde suranystyń artýy esebinen kóbeıgen.
Mınıstrlik Ózbekstan baǵytynyń basymdyǵyn pragmatıkalyq turǵydan túsindirdi.
— Keıingi eki jylda Ózbekstan eksporttyń negizgi baǵytyna aınaldy. Birinshiden, logıstıka yńǵaıly jáne arzan. Ekinshiden, Ózbekstanda bal óndirisi jetkiliksiz, bul turaqty suranysty qalyptastyrady. Qymbatyraq naryqtarǵa shyǵý qosymsha shyǵyndar men qatań standarttardy saqtaýdy talap etedi, sondyqtan eksportty ártaraptandyrý shekteledi, - dedi Valerıı Kasymbaev.
Qyzyǵy, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń resmı jaýabynda bal eksportynyń ósimi bir jerde «2,4 ese», endi bir jerde «2,5 ese» dep kórsetilgen. Bul aıyrmashylyq salystyrý bazasynyń ártúrli bolýyna nemese jaýaptyń asyǵys daıyndalǵanyna uqsaıdy.
2025 jyldyń sońynda Qazaqstan Eýropalyq Odaqqa bal eksporttaýǵa resmı ruqsat aldy. Bul — aýyz toltyryp aıtatyn jetistik. Óıtkeni Eýropa naryǵy álemdegi eń iri ári tabysty naryqtardyń biri sanalady. Alaıda bul baǵyt boıynsha ónimdi jetkizý jumysy áli bastalmaǵan.
— AQSh naryǵyna jetkizilimder júrgizilip jatyr, al Eýropalyq Odaq naryǵyn ıgerý kezeńinde. Negizgi kedergilerge sertıfıkattaý, sapaǵa qoıylatyn qatań talaptar, ónimdi qadaǵalaý jáne turaqty kólemdi qamtamasyz etý qajettiligi jatady. Sonymen qatar, ónimdi shetelde ilgeriletýge memlekettik qoldaýdyń jetkiliksizdigi de áserin tıgizedi. Degenmen, bul naryqqa shyǵý múmkin, biraq ol júıeli jumys pen ınvestıtsııany talap etedi, - dedi «Paseka» sharýa qojalyǵynyń bas dırektory.
Baldyń ózindik quny 800 teńgeden 3 000 teńgege deıin
Vedomstvo málimetinshe, baldyń ózindik quny 800 teńgeden 3000 teńgege deıingi aralyqty qamtıdy, ıaǵnı aıyrmashylyq 3,75 eseni quraıdy. Mundaı alshaqtyq Qazaqstannyń ońtústigindegi ónerkásiptik statsıonarlyq omartalar men Shyǵys Qazaqstan oblysynyń taýly aımaqtaryndaǵy shaǵyn kóshpeli omartalar arasyndaǵy naqty ereksheliktermen túsindiriledi.
— Ara ósirýshilerdiń kásibı qaýymdastyǵynyń baǵalaýynsha, Qazaqstanda bir kılogramm baldyń ózindik quny orta eseppen 800 teńgeden 3 000 teńgege deıin, - delingen mınıstrliktiń resmı jaýabynda.
1 dollardy = 510 teńge baǵamymen eseptep, bir kılogram bal baǵasyna shaqqanda 1,57–5,88 dollar aralyǵynda. Al resmı statıstıka boıynsha, 2025 jyly baldyń ortasha eksporttyq baǵasy nebári 1,06 dollardy quraǵan. Bul formaldy túrde ózindik qunnan da tómen. Degenmen, sala mamandary bul jaǵdaıdy tómendegideı túsindiredi.
— Bir kılogramm baldyń ózindik quny óńirge, klımattyq jaǵdaılarǵa, jemshóp bazasyna jáne omarta kólemine baılanysty 85-ten 1 200 teńgege deıin ózgeredi. Іri sharýashylyqtarda ózindik qun tómen, al shaǵyn omartalarda — joǵary. Monoflorly sııaqty eksklıýzıvti bal túrleri jeke kategorııany quraıdy: olardyń ózindik quny men sońǵy baǵasy kólemniń shekteýligi men suranystyń joǵary bolýyna baılanysty edáýir joǵary. 1,06 kedendik nemese deklaratsııalanǵan baǵa, ol naqty mámile baǵasyn kórsetpeıdi. Shynaıy eksporttyq baǵa joǵary bolyp, logıstıka, jetkizý kólemi jáne sharttarǵa baılanysty qalyptasady. Kóp jaǵdaıda eksport tıimdi, alaıda marja tasymal shyǵyndary, valıýta baǵamynyń aýytqýlary jáne deldaldyq qysym saldarynan edáýir qysqarady. Bıznes negizinen «kóleńkeli» shemalar esebinen emes, kólemdi ulǵaıtý men shyǵyndardy ońtaılandyrý arqyly saqtalyp otyr, - dedi Valerıı Kasymbaev.
Bal óndirisiniń ózindik qunyn tómendetýge beriletin sýbsıdııa ár satylǵan kılogrammǵa 200 teńgeni quraıdy. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha bul baǵytqa 78,5 mıllıon teńge bólingen. Degenmen bul qarajat óndirýshilerdiń tek bir shyǵynyn ǵana óteýge jetedi.
— Sýbsıdııalar men jeńildetilgen nesıeler ara sharýashylyǵynyń damýyna, ásirese sharýashylyqty keńeıtý kezeńinde oń áser etedi. Alaıda olar shyǵyndardy azaıtýǵa kómekteskenimen, naryqqa qoljetimdilik, logıstıka jáne ónimniń tómen qosylǵan quny sııaqty salanyń júıeli máselelerin tolyq sheshpeıdi. Memlekettik qoldaý qosymsha ról atqarady, biraq negizgi ómirsheńdik faktory emes, - dedi ol.
Eldegi bal ımport alty esege qysqardy
Qazaqstan naryǵyndaǵy baldyń syrttan kelýi 1 663,1 tonnadan 262,4 tonnaǵa deıin tómendedi. Bul kórsetkish resmı statıstıkada alty esege qysqarǵan. Mınıstrlik málimetinshe, negizgi tómendeý Reseıden keletin jetkizilimderdiń azaıýyna baılanysty.
— Bal ımporty alty eseden astam qysqardy — 1 663,1 tonnnan 262,4 tonnaǵa deıin. Negizgi tómendeý Reseıden keletin jetkizilimder boıynsha baıqaldy, - dep habarlady AShM.
Alaıda reseılik baldyń Qazaqstan naryǵynan ketý sebepteri mınıstrlik jaýabynda tolyq jazylmaǵan. Degenmen, naryqtaǵy jaǵdaı aıqyn. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan ózi óndiretin baldy ishki óndiris esebinen qamtamasyz etedi. Jyldyq óndiris kólemi shamamen 5 myń tonnany qurap, ishki tutyný 3,8 myń tonnaǵa jýyq.
Mınıstrlik qazirgi óndiris kólemi jaǵdaıynda eksporttyq áleýetti jylyna 1 200 tonna dep baǵalaıdy. Bul — ishki naryqqa zııan keltirmeıtin deńgeı. Alaıda 2025 jyly Qazaqstan 1 477 tonna bal eksporttaǵan, ıaǵnı resmı «qaýipsiz» shekten 23 paıyzǵa asyp ketken.
— Qazirgi ishki suranys shamamen 3,8 myń tonnany quraıdy. Bul jaǵdaıda eksporttyq áleýet ishki tutynýǵa zııan keltirmeı shamamen 1,2 myń tonnany quraýy múmkin. Eger syrtqy naryqtaǵy suranys ósse, otandyq óndirýshiler óndiris kólemin ulǵaıtý múmkindigine ıe, - dep jazylǵan vedomstvo habarlamasynda.
2024 jyldyń 31 jeltoqsanynda 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan omartashylyqty damytý jol kartasy» bekitildi. Joba boıynsha 2027 jylǵa deıin óndiris kólemin 5 500 tonnaǵa jetkizý josparlanǵan. Úsh jyl ishinde ósim nebári 500 tonna. Qazirgi eksport úlesin saqtaı otyryp, bul shekteý máseleni tolyq sheshýge múmkindik bermeıdi.
— Qazirgi jaǵdaıda óndiristi keńeıtý joǵary táýekelmen baılanysty. Óndiris kóleminiń artýy baǵaǵa qosymsha qysym jasaıdy. Al suranys usynysqa saı qarqynmen ósip otyrǵan joq. Daǵdarys jaǵdaıynda kólemdi ulǵaıtýdan góri ónimniń tıimdiligin jáne sapasyn arttyrýǵa nazar aýdarý oryndy, - dedi Valerıı Kasymbaev.
Baldyń teń jartysy ShQO-da óndiriledi
Shyǵys Qazaqstan oblysy Qazaqstandaǵy bal óndirisiniń negizgi ortalyǵy. Eldegi jalpy óndiris kóleminiń 58%-yn (2 mıllıon 900 myń tonnany) osy óńir óndiredi. Keıin kezekpen Abaı oblysy (430,6 myń tonna), Pavlodar oblysy (397,4 myń tonna), Jetisý óńiri (270,1 myń tonna), Almaty oblysy (217,1 myń tonna) jáne Túrkistan oblysy (192 myń tonna) tur.
Alaıda belgili bir óńirge shoǵyrlaný táýekelderdi týdyrady. Mysaly, eger Shyǵys Qazaqstan oblysynda egin azaısa, aralar aýrý juqtyrsa nemese klımattyq ózgeris óndiris kólemin tómendetse, eksporttyq áleýetke áseri bolady.
Mınıstrliktiń málimetine sáıkes, damý jol kartasynda da, 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan Janýar sharýashylyǵy keshendi josparynda da omartashylyqty geografııalyq ártaraptandyrý boıynsha naqty sharalar qarastyrmaǵan.
Sapa talaptary: halyqaralyq standarttar áli tolyq ıgerilmegen
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ımporttaýshylardyń sapa jáne sertıfıkattaý talaptary jóninde málimet berdi. Vedomstvo Codex Alimentarius, Eýropalyq Odaqtyń 2001/110/EC dırektıvasy, EAEO reglamentteri, AQSh-taǵy FSMA, HACCP, ISO 22000, GlobalG.A.P. jáne organıkalyq sertıfıkattaý standarttaryn atap kórsetti.
Degenmen, qazaqstandyq óndirýshilerdiń kóbi bul sertıfıkattarǵa ıe emes. Kásibı birlestikterdiń deregine sáıkes, óndiristiń negizgi bóligi jeke qosalqy sharýashylyqtarda (JQSh) shoǵyrlanǵan. Ol jalpy kólemniń 46,5%-y. Al JQSh óndiristik sertıfıkattaýdan ótýge fızıkalyq múmkindigi joq.
— Tájirbıe kórsetkendeı omartashylar jeke-jeke jumys isteıdi. Joǵary naryqtarǵa shyǵý úshin qajetti iri ónim partııalaryn qalyptastyrý qıynǵa soǵady. Uıymdastyrýdyń joqtyǵy sertıfıkattaý men halyqaralyq deńgeıde brendti ilgeriletý protsesin de kúrdelendiredi, - dedi «Paseka» sharýa qojalyǵynyń bas dırektory Valerıı Kasymbaev.
Sondyqtan Eýropa naryǵyna shyǵý ruqsaty alynǵanymen, ol áli sımvoldyq deńgeıde qalyp otyr. Eýropaǵa naqty eksportty bastaý úshin aldymen shaǵyn óndirýshilerdiń ónimin biriktiretin sertıfıkattalǵan jetkizý tizbekterin qurý qajet. Bul bir jyldyń ishinde sheshiletin jumys emes.
Ara ósirýshilerge jańa qoldaý tetikteri
2025 jylǵy jeltoqsanda Parlamentke «Ara sharýashylyǵy týraly» jáne «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly» zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi zań jobasy usynyldy. Negizgi erekshelikter qatarynda omartaǵa arnalǵan «veterınarııalyq kýálikti» engizý kirdi. Sondaı-aq jumys istep turǵan qurylymdardyń ornyna ara ósirýshilerdiń biryńǵaı respýblıkalyq palatasyn qurý kózdelgen.
2026 jylǵy 29 qańtarda Úkimet qaýlysymen 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan mal sharýashylyǵyn damytý keshendi jospary bekitildi. Joba ara ósirýshilerge aınalym qarajatyn jyldyq 5 paıyzben, al asyl tuqymdy ara men ara paketterin satyp alýǵa 6 paıyzben jeńildetilgen nesıe berýdi qarastyrady.
Mundaı sharalar salanyń damýyna oń serpin beredi. Alaıda bir mańyzdy suraq áli jaýapsyz qaldy. Qazaqstandyq baldy joǵary marjaly eksporttyq ónim retinde tereń óńdeý strategııasy ázirlenip jatyr ma?
— Qazaqstan balyn joǵary marjaly eksporttyq ónim retinde tereń óńdeýmen pozıtsııalaý máselesi ázirleý kezeńinde jatyr, - dep atap ótti AShM.
«Ázirleý kezeńinde» degen tirkes dıplomatııalyq formýlaǵa aınalǵan — ol sheshimniń áli qabyldanbaǵanyn bildiredi. Al dál osy tarmaqtyń salalyq máni ekonomıkalyq turǵydan mańyzdy.
— Negizgi baǵyt — el ishinde baldy óńdeý men qaptaý isin damytý. Qazirgi tańda qazaqstandyq bal kóbine shıkizat kúıinde eksporttalady. Al negizgi tabys qaptaý men brend qalyptastyrý kezeńinde túziledi. Sondyqtan otandyq brendterdi damytýǵa, ónim dızaınyn jaqsartýǵa, marketıngti kúsheıtýge jáne túpki tutynýshyǵa tikeleı shyǵýǵa ınvestıtsııa salý qajet. Bul salanyń tabysyn edáýir arttyryp, syrtqy deldaldarǵa táýeldilikti azaıtýǵa múmkindik beredi. Negizgi tabys sheteldegi óndirýshi men túpki satýshy arasynda bólinedi. Óndirýshi kólem men salystyrmaly túrde tómen ózindik qun esebinen tabys tabady, al túpki satýshy qaptaý, brendteý jáne premıým naryqqa qol jetkizý arqyly paıda kóredi. Deldaldar, ádette, aınalym men logıstıka esebinen jumys isteıdi, olardyń marjasy tómen bolǵanymen, turaqty. Basty másele — qosylǵan qunnyń edáýir bóligi Qazaqstannan tys jerde qalyptasady, - dedi Kasymbaev.
Bal eksporty artty biraq baǵasy men naryq táýeldiligi alańdatady
2025 jyly Qazaqstannyń bal eksporty naqty ósim kórsetip, eldiń ımporty qysqardy. Sonymen qatar Eýropalyq Odaqqa shyǵý múmkindigi paıda bolyp, sala damýyn qoldaıtyn jol kartalary men zańdar qabyldandy.
Alaıda bul kórsetkishterdiń artynda osal tustary da bar. Eksport kóleminiń 85%-y bir ǵana naryqqa táýeldi, baǵasy óndiris qunynan tómen, óndiristiń jartysy bir óńirde ǵana shyǵarylady, al baldy tereń óńdeý áli «ázirleý kezeńinde».
Elimizde óndiriletin baldyń ereksheligi nede? Qazaqstandyq balǵa nege kóbirek tóleý kerek? Osy suraqtarǵa naqty jaýap berilmeıinshe, eksport rekordy tek kólem jaǵynan ǵana mánge ıe bolyp, baǵa turǵysynan nátıje bermeıdi.
Eske sala keteıik, buǵan deıin Majarstan Qazaqstanda bal óndiretin zaýyt salýdy josparlap otyrǵanyn jazǵan edik.