Qazaqstanǵa oralǵan jolbarystar tabıǵatqa qalaı beıimdelip jatyr
ASTANA. KAZINFORM — Elimizde 70 jyl buryn joıylyp ketken jolbarystar tarıhı mekenine qaıta orala bastady. Bıyl Reseıden jetkizilgen tórt Amýr jolbarysynyń ekeýi tabıǵatqa jiberildi, al qalǵan ekeýin 2027 jyldyń kókteminde erkindikke shyǵarý josparlanyp otyr. Kazinform tilshisi jyrtqyshtardy qaıta jersindirý baǵdarlamasynyń júzege asý barysyna sholý jasady.
Jolbarystardy qaıta jersindirýdiń alǵashqy qadamdary
2025 jylǵy qarashada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Reseıge memlekettik saparmen bardy. Sapar barysynda eki el arasynda Amýr jolbarystaryn Qazaqstanǵa jetkizýge daıyndyq jáne olardy bastapqy beıimdeý jónindegi birlesken is-sharalar jospary qabyldandy.
Arada alty aı ótkende, 2026 jylǵy 8 mamyrda Reseıdiń Habarovsk ólkesinen Almaty oblysyna tórt Amýr jolbarysy jetkizildi. Bul Qazaqstanda joıylyp ketken jyrtqyshtardy qaıta jersindirý baǵdarlamasynyń mańyzdy kezeńi boldy.
Degenmen Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, jolbarystardy qaıtarý jumysy áldeqaıda erte bastalǵan. Máselen, 2010 jyly Qazaqstan Halyqaralyq jolbarys sammıtinde jyrtqyshtardy elge qaıta jersindirýge daıyn ekenin málimdegen. Al 2017 jyly Qazaqstan men Dúnıejúzilik tabıǵat qory (WWF) Іle ózeniniń mańaıy men Ońtústik Balqash óńirine jolbarystardy qaıtarý týraly memorandýmǵa qol qoıǵan. Osylaısha, 2018 jyly «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervaty qurylǵan bolatyn.
Tańdaý nege Amýr jolbarysyna tústi
WWF-tiń baǵalaýynsha, Qazaqstan aýmaǵynda buryn Turan jolbarysy mekendegen. Іle ózeniniń mańaıy men Balqash kóliniń ońtústik jaǵalaýy osy jyrtqyshtyń tarıhı mekeni sanalady.
Sóıtip, mınıstrliktiń habarlaýynsha, qazaqstandyq, reseılik jáne halyqaralyq sarapshylar jolbarystardy qaıta jersindirýdiń ǵylymı tujyrymdamasyn ázirlegen. Zertteý nátıjesinde Іle ózeniniń atyraýy men Ońtústik Balqash óńiri jyrtqyshtardyń tirshilik etýine qolaıly aýmaq retinde tańdalǵan.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, genetıkalyq zertteýler Turan jáne Amýr jolbarystarynyń bir-birine óte jaqyn ekenin kórsetken. Sondyqtan Qazaqstandaǵy popýlıatsııany qalpyna keltirý úshin Amýr jolbarysy tańdalǵan.
— Baǵdarlama keminde 35 jylǵa josparlanǵan. Onyń negizgi maqsaty — jolbarystardy tarıhı mekenine qaıtarýmen qatar, tabıǵı ortada ózdiginen kóbeıetin turaqty popýlıatsııa qalyptastyrý, — dedi mınıstr.
Jolbarystarǵa 450 myń gektar aýmaq berildi
2026 jylǵy qańtarda Úkimet qaýlysymen «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aýmaǵy 450 myń gektarǵa deıin keńeıtildi. Onyń quramyna Uzynaral túbegi, Balqash kóliniń araldary men halyqaralyq mańyzy bar sýly-batpaqty alqaptar engizildi.
Mınıstr Álibek Qýantyrov jolbarystardyń tirshilik etýi úshin tabıǵı ortany qalpyna keltirý mańyzdy ekenin atap ótti.
— Jolbarys tabıǵaty saqtalǵan jerde ǵana tirshilik ete alady. Sondyqtan osy jyldar ishinde tabıǵı mekenderdi qalpyna keltirý jáne qajetti ınfraqurylymdy damytý boıynsha aýqymdy jumys júrgizilip jatyr. Jolbarystardyń tabıǵatta óz betinshe tirshilik etýi úshin jabaıy tuıaqty janýarlardyń jetkilikti bolýy óte mańyzdy. Osy maqsatta rezervat aýmaǵyna 200-den astam Buqar buǵysy men 140 qulan qonystandyryldy. Jolbarystardyń qorektik qoryn kóbeıtýge baǵyttalǵan jumystar turaqty júrgizilip keledi, — dedi ol.
Sonymen birge aýmaqqa qorshaýlar salynyp, avtomatty sýattar ornatylǵan.
— Qazir munda 3 myńnan astam tuıaqty janýar mekendeıdi. Mamandar olardyń sanyn baqylap, qozǵalysyn qadaǵalap otyr, — dedi mınıstr.
Joba ókilderiniń aıtýynsha, jolbarystardy qaıta jersindirý tek jyrtqyshtardy tabıǵatqa jiberýmen shektelmeıdi. Baǵdarlama aıasynda búkil ekojúıeni qalpyna keltirý, sonyń ishinde jabaıy janýarlar men ósimdikter dúnıesin saqtaý kózdelgen.
Úmit pen Amýr tabıǵatqa qalaı jiberildi
Qazaqstanǵa jetkizilgen jolbarystar birden jabaıy tabıǵatqa jiberilgen joq. Aldymen karantınnen ótkizilip, arnaıy qorshaýlarǵa ornalastyryldy. Mamandar olardyń densaýlyǵyn, minez-qulqyn, ózdiginen qorek tabý qabiletin jáne adamdarǵa reaktsııasyn tekserdi.
2026 jylǵy 31 shildede Úmit esimdi urǵashy jolbarys tabıǵı ortaǵa jiberildi. Bul Qazaqstanda jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasy aıasynda jabaıy tabıǵatqa shyǵarylǵan alǵashqy jyrtqysh boldy. Mınıstrlik málimetinshe, Úmit jańa mekenine oıdaǵydaı beıimdelgen. Qazir ol jabaıy qabandardy sátti aýlap, qorek tabýda qıyndyq kórip júrgen joq.
— Úmit esimdi urǵashy jolbarys óz betinshe ań aýlap, mekendeıtin aýmaǵyn belgilep úlgerdi. Bul keıin onyń janyna atalyq jolbarysty jiberýge múmkindik berdi, — dedi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Álibek Qýantyrov.
Endi kúni keshe 31 qazanda tórt jastaǵy Amýr esimdi atalyq jolbarys ta erkindikke jiberildi. Mamandar onyń densaýlyǵy men ańshylyq daǵdylaryn tekserip, tabıǵı ortada ózdiginen tirshilik etýge daıyn ekenin aıtqan.
— Árbir jolbarysty tabıǵı ortaǵa jiberý — úlken jaýapkershilik. Janýardyń jabaıy tabıǵatta óz betinshe tirshilik etýge daıyn ekenine kóz jetkizýimiz kerek. Sondyqtan mundaı sheshim onyń densaýlyq jaǵdaıyn, minez-qulqyn jáne ańshylyq daǵdylaryn muqııat baǵalaǵannan keıin ǵana qabyldanady, — deıdi mınıstr.
Onyń aıtýynsha, mamandar jolbarystardyń qozǵalysyn jáne tabıǵı ortaǵa beıimdelýin baqylaýdy jalǵastyrady.
Jolbarystardyń qozǵalysy qalaı baqylanady
Mınıstrlik málimetinshe, tabıǵatqa jiberilgen jolbarystarǵa arnaıy datchıgi bar qarǵybaýlar taǵylǵan. Qurylǵylar arqyly olardyń ornalasqan jeri men qozǵalysy baqylanady. Alynǵan málimetter tirkelip, taldanady.
Joba ókilderiniń aıtýynsha, ár jolbarystyń minez-qulqy men tabıǵı ortaǵa beıimdelýi jeke baǵalanady. Mamandar olardyń densaýlyǵyn, ań aýlaý qabiletin jáne qozǵalysyn qadaǵalaıdy.
Sonymen birge janýarlardyń kúndelikti tirshiligine adamnyń aralasýy barynsha shekteledi. Óıtkeni jolbarystar tabıǵatta ózdiginen qorek taýyp, ań aýlaýy tıis.
Jolbarystardyń tabıǵatqa oralýyna baılanysty eldi mekenderdiń qaýipsizdigi máselesi de qarastyrylǵan. Jyrtqyshtar aýyldarǵa jaqyndaǵan jaǵdaıda arnaıy mamandar áreket etedi.
— Halyqtyń qaýipsizdigi — biz úshin basty másele. Sondyqtan baǵdarlamany daıyndaǵan kezde barlyq faktordy, onyń ishinde jaqyn mańdaǵy turǵyndardyń qaýipsizdigin eskerdik. Arnaıy top quryldy. Onyń mamandary rezervatta táýlik boıy jumys istep jatyr. Eger jolbarys sary aımaqqa kirse, tıisti sıgnal arnaıy topqa jáne aýylǵa túsedi. Mamandar qajetti tehnıkalyq quraldardy paıdalanyp, jolbarysty keri qaıtarýǵa daıyn, — dep túsindirdi mınıstr.
Jobaǵa kimder qoldaý kórsetip otyr
Jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasy memlekettik, ǵylymı jáne halyqaralyq uıymdardyń qatysýymen júzege asyrylyp jatyr. Olardyń qatarynda Qazaqstannyń Zoologııa ınstıtýty, Qazaqstandyq bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy, WWF jáne BUU Damý baǵdarlamasy bar.
2024 jylǵy qarashada jobaǵa «Freedom Shapaǵat» korporatıvtik qory qosyldy. Qor arqyly Freedom Holding Corp. jolbarystardy tasymaldaýǵa, qazaqstandyq mamandardy Reseıde daıarlaýǵa jáne rezervattaǵy arnaıy qorshaýlardy jabdyqtaýǵa qoldaý kórsetken.
Kompanııanyń bas atqarýshy dırektory Tımýr Turlov ekologııalyq jobalardy qarjylandyrý jalǵasatynyn málimdedi.
— Osy ýaqyt ishinde biz jobaǵa 102 mıllıon teńgeden astam qarjy bóldik. Uıymdastyrý shyǵyndarynyń edáýir bóligin ótedik. Qazaqstandyq mamandardy oqytýǵa, rezervattaǵy qorshaýlardy jabdyqtaýǵa jáne Reseıden tórt jolbarysty tasymaldaýǵa qoldaý kórsettik, — dedi ol.
Joba ókilderi aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń osy saladaǵy tájirıbesi arta túsetinin, qajet bolǵan jaǵdaıda sheteldik mamandar tartylýy múmkin ekenin aıtty.
Turan men Ýssýrı kóktemde erkindikke shyǵady
Reseıden Qazaqstanǵa jetkizilgen tórt Amýr jolbarysynyń ekeýi ázirge arnaıy qorshaýda ustalyp otyr. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, Turan men Ýssýrı esimdi qalǵan eki jolbarysty 2027 jyldyń kókteminde tabıǵı ortaǵa jiberý josparlanǵan.
— Qazir olar mamandardyń baqylaýynda. Jyrtqyshtardy jabaıy tabıǵatqa shyǵarý olardyń jańa ortaǵa beıimdelýi men ózdiginen tirshilik etýge daıyndyǵyna baılanysty bolady, — dedi ol.
Osylaısha, jospar júzege assa, kelesi jyly «Іle-Balqash» rezervatynyń tabıǵı ortasynda tórt jolbarys tirshilik etedi.
2033 jylǵa deıin tabıǵatqa qansha jolbarys jiberiledi
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetine sáıkes, 2033 jylǵa deıin Qazaqstannyń jabaıy tabıǵatyna keminde 10 jolbarys jiberý josparlanǵan.
Joba ókilderiniń túsindirýinshe, olardyń sany janýarlardyń jańa ortaǵa beıimdelýine, tabıǵı jolmen kóbeıýine jáne basqa da jaǵdaılarǵa baılanysty bolady.
— Al jolbarystardyń adamnyń kómeginsiz kóbeıip, turaqty popýlıatsııa qalyptastyrýy úshin 50 danasy qajet. Bul Qazaqstanǵa mindetti túrde 50 jolbarys syrttan ákelinedi degen sóz emes. Baǵdarlamanyń túpki maqsaty — jyrtqyshtardyń tabıǵı ortada ózdiginen kóbeıip, sanyn arttyrýyna jaǵdaı jasaý, — dedi mınıstr Álibek Qýantyrov.
Qazir Qazaqstanda eki jolbarys jabaıy tabıǵatta tirshilik etip jatyr. Aldaǵy jyldary olardyń jańa ortaǵa beıimdelýi men tabıǵı kóbeıý múmkindigi baqylaýda bolmaq.
Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstanda 2027 jyly jolbarys beınelengen bank kartasyn shyǵarý josparlanǵany habarlandy.
