Qazaqstandyqtar nege kóp ajyrasady?

Nátıjemiz - táp-táýir ári «táýbe!» degizerlik. Eń aldymen, halqymyzdyń sanynyń 17 mıllıonǵa jetýine qol sozym jer qalǵan kórinedi: 2013 jylǵy 1 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha, elimizdegi halyq sany 16 mıllıon 934,1 myń adamǵa jetken. Bir aıta keter jaıt, qalalyqtar qatary endi 9 mıllıon 278,7 myń adamdy qurap otyr, sóıtip, qala turǵyndarynyń úlesi 54,8%-dan asyp tústi, dep jazady «Aıqyn» gazeti búgingi sanynda (avtory - Aıhan Shárip).

Birinshi kezekte, Qazaqstandaǵy demo­grafııalyq ahýalǵa toqtala ketsek. Bıyl­ǵy qańtarda elimizde halyq sany 22,2 myń adamǵa ósti, ıaǵnı ósim 0,13% boldy. Onyń ishinde tabıǵı ósim 22,1 myń adamdy qu­rady (2012 jylǵy qańtarǵa 21,6 myń adam bolǵan). Jalpy alǵanda, AHAT or­gandarynyń dereginshe, qańtarda 1000 adam­ǵa shaqqanda jańa týylǵan 25 per­zentten kelgen. Endi salystyryńyz, al­paýyt kórshimiz Reseıde bul kórsetkish 1000 adamǵa shaqqanda 2012 jyly 13,3-ti, Ýkraınada 11,4-ti qurapty. Osylaısha 1000 adamǵa shaqqandaǵy týýdyń jalpy koeffıtsıenti boıynsha Qazaqstan tipti álemdegi ozyq elderdiń basym kópshiligin artqa tastap otyr!

Ózińiz qarańyz: 1 myń adamǵa shaq­qan­daǵy týýdyń jalpy koeffıtsıenti Ja­ponııada - 8, Germanııada - 8,1, Vengrııada - 8,8, Koreıa men Serbııada - 9, Italııada - 9,1, Latvııa, Rýmynııa jáne Portýgalııa­da - 9,2. Kanada men Estonııada bul kór­set­kish 11-ge, Shvetsııada - 11,8-ge, Bel­gııada - 11,9-ǵa, Norvegııada - 12,2-ge, Fran­­­­­tsııada - 12,7, Ulybrıtanııada - 12,9-ge, al Atlant muhıtynyń ar jaǵyn­daǵy jahandyq alpaýyt AQSh-ta 13-ke teń.

Árıne, sanǵa qaraǵanda, sapa mańyzdy ekendigi de daýsyz. Ókinishke qaraı, Qazaq­standa dúnıe esigin ashyp jatqan nárestelerdiń densaýlyǵy sonsha myqty bolmaı tur. Statıstıka agenttiginiń dereginshe, aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy aıynda respýblıkada 1 jasqa deıingi 481 náreste ólimi tirkelgen. Al 2012 jylǵy qańtarda 504 qana bolypty. Byltyrǵy qańtarmen salystyrǵanda, bu dúnıede jyl ómir súrmeı, shetinegen náresteler sany 4,6%-ǵa kemigen kórinedi.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń tú­sin­dirýinshe, náreste óliminiń negizgi sebebi perınataldyq kezeńde paıda bo­la­tyn jaǵdaılar bolyp tabylady, odan qań­tarda 246 náreste ólgen. Bul - óte alańdatarlyq jaǵdaı! Al týa bitken aýytqýlardan ólgen perzentter sany 90-dy nemese 18,7%-dy, tynys organdary aýrýlarynan - 43 nemese 8,9%-dy quraǵan. Eń soraqysy sol, 30 bóbek jazataıym jaǵdaıdan, ýlanýdan jáne jaraqattan ólgen! Olardyń sany kóbeıip otyr (2012 jyldyń basynda mundaı oqıǵa tek 18 ret bolǵan).
Ótkende, Áıelderdiń halyqaralyq kúnine oraı kezdesý ótkizgen Elbasy ózin ajyrasý sanynyń óskendigi alań­datatyn­dyǵyn aıtqany bar. AHAT or­gan­darynyń málimetinshe, 2013 jylǵy qańtarda 10,9 myń neke tirkelipti. Olar­dyń sany 2012 jyldyń sáıkes ke­zeńi­men salystyrǵanda, 0,4%-ǵa azaıǵan. Al ajyrasýlar, keri­sin­she, kóbeıipti: jyl­dyń basqy aıynda 4,2 myń «shańyraq» kúıregen. Nátıjesinde, otaý quryp, artynan olaryn oıran­da­ǵandar qatary 8,6%-ǵa ulǵaıǵan eken.

Otbasylardyń «ómir súrýin» toq­tatýyna turmystyq máseleler, sonyń ishinde qarjylyq-ekonomıkalyq jaǵ­daılar qýatty yqpal etedi. Keıbir áıelder ishkilikke salynyp, januıaǵa tabys ákelmeıtin otaǵasynan ketip ja­tady. Áıtkenmen, «memlekettegi eko­nomıkalyq jaǵdaı kóterilgen saıyn halyq arasyndaǵy neke buzy­lýynyń da artatyndyǵy» jóninde qyzyqty tujy­rym bar. Oǵan sáıkes, tabysy molaıǵan kóptegen otaǵasy­lar ózge názik bolmys ıeleri arasynan bir, tipti birneshe naq­súıer «ustaı» bas­taıdy eken. Bul árıne, keı jaǵdaıda ajyrasýlarǵa ákeledi. Sondaı-aq eri qatarly ne odan da kóp tabys taba bastaǵan áıelder táýelsizdikke umtylyp, nekeden bas tartady desedi.
Bul teorııanyń Qazaqstan jaǵda­ıyn­da qanshalyqty ómirsheń ekendigi zerttelmegen. Biraq el Úkimeti de, eko­nomıster de eldegi ekonomıkalyq jaǵ­daıdyń jyl sanap jaqsaryp kele jat­qandyǵyn aıtady. Resmı statıs­tıkaǵa júginsek, «2013 jylǵy qańtarda halyq­tyń ortasha jan basyna shaq­qandaǵy ataýly aqshalaı tabys­tary, baǵalaý boıynsha, 51 365 teńgeni qurady, bul 2012 jylǵy qańtarǵa qaraǵanda 7,9%-ǵa jo­ǵary, al naqty aqshalaı tabys kórse­tilgen kezeńde 1,2%-ǵa joǵarylady. 2013 jylǵy aqpanda qyzmetkerlerge esep­tel­gen ortasha aılyq ataýly jalaqy 98735 teńgeni qurady. 2012 jylǵy aqpanǵa qaraǵanda 6,9% ósti». Ras, bıylǵy jyly ekonomıkalyq ósim biraz baıaý­laǵan.