Qazaqstandyqtardyń jeke derekteri qalaı qorǵalady
ASTANA. KAZINFORM – Jeke derek taraǵan jaǵdaıda azamattar quqyǵyn qalaı qorǵaı alady jáne mundaı qaýiptiń aldyn alý úshin memleket qandaı tsıfrlyq sheshimder usynyp otyr? Kazinform tilshisi osy máselelerdi zerdeledi.
Qandaı qaýip bar?
F6 kompanııasynyń esebine sáıkes, ótken jyly qazaqstandyqtardyń derbes derekteri bar 25,9 mln-ǵa jýyq jazba ashyq derekkózderge shyqqan. Onyń 16 mıllıony maýsymda anyqtalǵan iri derekter bazasyna tıesili. Al 2026 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda osyndaı 12 jaǵdaı tirkelip, taralǵan derekter kólemi shamamen 1,3 mln jazbany quraǵan. Onyń 79 paıyzy memlekettik sektorǵa qatysty.
Jeke derekterdiń taralýyna qatysty kezekti aqparat bıyl tamyzda paıda boldy. Kóleńkeli ınternet-forýmdardyń birinde kólemi 2,7 GB arhıv satylymǵa shyǵarylyp, satýshy onyń ishinde 15 mln adamǵa qatysty 47 mln jazba bar ekenin málimdegen. Sondaı-aq derekter eGov júıesin buzý arqyly alynǵanyn aıtqan.
Alaıda Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi usynylǵan úlgilerdi tekserip, olardyń memlekettik aqparattyq júıelerdiń qurylymyna sáıkes kelmeıtinin habarlady. Qazir polıtsııa arhıv satýshysyn izdestirip jatyr. Al sarapshylar málimetter buryn taralǵan derekter negizinde jınaqtalýy múmkin dep boljaıdy.
Derekterdiń taralýy qupııalylyqqa ǵana emes, azamattardyń qarjylyq qaýipsizdigine de qater tóndiredi. Zań ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Serik Aqylbaıdyń aıtýynsha, urlanǵan málimetter kóbine alaıaqtyq shemalarda qoldanylady.
– Jeke derekter jaıdan-jaı urlanbaıdy. Ony belgili bir maqsatta paıdalanady. Keı jaǵdaıda adamdardyń banktik shottaryna qol jetkizýge tyrysady. Sondyqtan kez kelgen azamat óz málimetterin kimge jáne qandaı maqsatta berip jatqanyn túsinýi kerek, – dedi ol.
Professor mundaı qaýiptiń aldyn alý úshin azamattardyń quqyqtyq saýatyn arttyrý qajet ekenin atap ótti.
– Quqyqtyq mádenıetimizdi kóterýimiz kerek. Árkim óz quqyǵyn bilýge mindetti. JSN nemese basqa da jeke málimetterdi negizsiz talap etken jaǵdaıda onyń sebebin suraý qajet. Azamattar saq bolǵan saıyn mundaı qaýipterdiń aldyn alýǵa múmkindik artady, – dedi zańger.
Azamattardyń bul máselege qatysty shaǵymdary az emes. QR Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyly Aqparattyq qaýipsizdik komıtetiniń derbes derekterdi qorǵaý salasyndaǵy memlekettik baqylaý basqarmasyna eki myńnan astam ótinish túsken. Olardyń basym bóligi jeke aqparattyń zańsyz taralýyna, sondaı-aq ony tıisti quqyqtyq negizsiz nemese azamattardyń kelisiminsiz jınaý men óńdeýge qatysty.
Konstıtýtsııalyq kepildik pen azamattyń quqyqtary
Jeke derekterdiń taralý qaýpi kúsheıgen tusta olardy qorǵaýdyń quqyqtyq negizin nyǵaıtý da mańyzdy. Bıyl qabyldanǵan jańa Konstıtýtsııanyń 21-babynda jeke ómirge qol suǵylmaýshylyq, jeke jáne otbasylyq qupııany saqtaý, sondaı-aq derbes derekterdi zańsyz jınaýdan, óńdeýden, saqtaýdan jáne paıdalanýdan, sonyń ishinde tsıfrlyq tehnologııalar arqyly qorǵaý quqyǵy bekitildi.
Jaýapty mınıstrliktiń túsindirýinshe, norma konstıtýtsııalyq kepildik beredi.
– Bul jeke derektermen jumys isteıtin memlekettik organdar men uıymdardyń jaýapkershiligin arttyrady jáne zańnamany, memlekettik aqparattyq júıeler men tsıfrlyq servısterdi ázirleý kezinde adamnyń jeke ómirine degen quqyǵyn eskerýdi talap etedi, – dep habarlady vedomstvo.
Konstıtýtsııalyq kepildik qoldanystaǵy qorǵaý tetikterin almastyrmaıdy, olardyń quqyqtyq negizin kúsheıtedi. Bul talap memlekettik aqparattyq júıelerge ǵana emes, mobıldi qosymshalarǵa, saıttarǵa, áleýmettik jelilerge, marketpleıster men basqa da onlaın-servısterge de qatysty.
Osy baǵytta derbes derekter salasyndaǵy zańnamaǵa da ózgerister engizildi. Atap aıtqanda, óńdeletin aqparat kólemine qaraı derekterdiń menshik ıeleri men operatorlaryn shaǵyn, orta jáne iri sanattarǵa bólý, sondaı-aq iri operatorlardyń tizilimin qalyptastyrý kózdelgen. Іri operatorlar derekterdi óńdeýdi bastaǵany nemese toqtatqany týraly ýákiletti organǵa habarlaýǵa mindetti.
Sonymen qatar málimetterdi búrkemeleý talaptaryn engizý, olardy baqylaýsyz kóshirýdi shekteý, derekter qaýipsizdigi buzylǵan jaǵdaıda azamattarǵa habarlaý tártibin jetildirý qarastyrylǵan. Bul sharalar aqparattyń óńdelýinen bastap saqtalýyna deıingi kezeńde qorǵalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Azamattyń ózi de jeke derekterine qatysty zańdy quqyqtaryn paıdalana alady. Atap aıtqanda, ol aqparatty joıýdy talap etýge nemese ony óńdeýge bergen kelisimin keri qaıtaryp alýǵa quqyly. Degenmen zańda kózdelgen mindetter men ózge de quqyqtyq negizder bolǵan jaǵdaıda uıym keıbir málimetterdi saqtaýdy jalǵastyra alady.
Eger jeke derekter zańsyz jarııalansa, azamat aldymen osy jaǵdaıdy rastaıtyn dálelderdi jınaýy kerek. Mınıstrlik mamandary aqparat jarııalanǵan paraqshanyń nemese habarlamanyń skrınshotyn jasap, ınternet-resýrs siltemesin, oqıǵa anyqtalǵan kún men ýaqytty saqtaýǵa keńes beredi. Uıymmen buryn hat almasqan bolsa, ony da tirkegen jón.
Kelesi qadam – ınternet-resýrs ıesine, derekterdiń menshik ıesine nemese operatoryna habarlasyp, zańsyz jarııalanǵan aqparatty joıýdy talap etý. Eger másele sheshilmese nemese derekter zańnamany buza otyryp jınalyp, taratylsa, azamat dálelderdi qosa tirkep, eOtinish platformasy arqyly mınıstrliktiń Aqparattyq qaýipsizdik komıtetine ótinish bere alady.
Bul rette jaýapkershilik tek azamatqa júktelmeıdi. Derbes derekter qaýipsizdigi buzylǵan jaǵdaıda olardyń menshik ıesi nemese operatory bir jumys kúni ishinde ýákiletti organǵa habarlaýǵa mindetti. Sondaı-aq oqıǵanyń sebepteri men aýqymyn anyqtap, ruqsatsyz qol jetkizýdi toqtatýǵa, kemshilikterdi joıýǵa jáne yqtımal saldardy azaıtýǵa tıis. Azamattarǵa da eGov portalyndaǵy jeke kabıneti nemese eGov Mobile qosymshasy arqyly tıisti habarlama jiberiledi.
Derbes derekter týraly zańnamany buzǵany úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 79-640 baptary men Qylmystyq kodekstiń 147-babynda tıisti jaýapkershilik normalary belgilengen. Quqyq buzýshylyqtyń túri men saldaryna qaraı kináli tulǵalarǵa zańda kózdelgen sharalar qoldanylady.
Tsıfrlyq tetikter
Quqyqtyq kepildiktermen qatar, azamattardyń jeke aqparatyn baqylaýǵa jáne tsıfrlyq qaýipsizdigin kúsheıtýge arnalǵan servıster de engizilip jatyr. Olar derekterdiń taralýyn anyqtaýǵa, olardy paıdalanýdy baqylaýǵa jáne alaıaqtyq táýekelin azaıtýǵa kómektesedi.
Máselen, NomadGuard platformasy arqyly jeke derekterdiń ınternetke taralǵan-taralmaǵanyn tekserip, fıshıngtik siltemelerdi anyqtaýǵa bolady. Al eGov Mobile qosymshasyndaǵy «Stop-kredıt» qyzmeti azamatqa óz atyna nesıe rásimdeýge erikti túrde tyıym salýǵa múmkindik beredi. Derbes derekterge qoljetimdilikti baqylaý servısi arqyly qaı uıymdarǵa málimetterin óńdeýge kelisim bergenin kórýge jáne qajet bolǵan jaǵdaıda kelisimdi keri qaıtaryp alýǵa bolady.
Tsıfrlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde tehnıkalyq quraldarmen qatar, azamattardyń kıbergıgıena daǵdylaryn qalyptastyrý da mańyzdy. Osy maqsatta tegin bilim berý resýrstary iske qosylǵan.
– Azamattardyń kıberqaýipsizdik daǵdylaryn qalyptastyrý úshin tegin bilim berý resýrstaryiske qosylǵan. Máselen, UNICEF uıymymen birlesip ázirlengen eGov platformasyndaǵy onlaın kýrs balalar men ata-analarǵa kıberbýllıngten qorǵaný, onlaın-grýmıngtiń aldyn alý, derbes derekterdi saqtaý jáne ınternetti qaýipsiz paıdalaný joldaryn úıretedi. Budan bólek, CitizenSec platformasynda azamattar men memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan kıbergıgıena negizderi boıynsha tegin kýrstar bar, – dep tolyqtyrdy QR Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý vıtse-mınıstri Dosjan Musalıev.
Alaıda azamattarǵa arnalǵan servısterdiń tıimdiligi olar jumys isteıtin ınfraqurylymnyń qaýipsizdigine de tikeleı baılanysty. Zań talaptaryna sáıkes, qazaqstandyqtardyń jeke derekteri elimizdiń aýmaǵynda ornalasqan derekterdi óńdeý ortalyqtarynda óńdelýi tıis.
«Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ jasandy ıntellekt ınjeneri Dıas Іlııastyń aıtýynsha, memlekettik tsıfrlyq júıelerdi ázirleý men jańartý kezinde aqparattyq qaýipsizdikke erekshe mán beriledi.
– Tsıfrlandyrýdyń basty maqsaty – memlekettik qyzmetterdi jyldam ári qoljetimdi etý ǵana emes, sonymen qatar aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Sondyqtan jańa tsıfrlyq sheshimderdi engizý aldynda olardyń qaýipsizdigine qatysty ishki tekserýler júrgiziledi. Bul rette tıisti sertıfıkattaý talaptary men syrtqy aýdıt nátıjeleri de eskeriledi. Osyndaı sharalar azamattardyń jeke derekteriniń qorǵalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, – dedi ol.
Aıta keteıik, 11 jeltoqsanda Quryltaıda tsıfrlandyrý jóninde tyńdaý ótedi.
