Qazaqstandyqtardyń salyǵy qaıda jumsalady
ASTANA. KAZINFORM – Memleket tabysynyń negizi – salyq. Odan túsken qarjy áleýmettik tólemderge, ınfraqurylymǵa, bilim berýge jáne basqa da salalarǵa bólinedi. Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy memlekettik kirister qalaı qalyptasyp, salyq qaıda jumsalatyny jóninde materıal daıyndaǵan edi.
Memleket qarjysy qaıdan alynady
QR Qarjy mınıstrligi bergen esepte bul derekter tolyǵymen qamtylǵan. 2026 jyldyń 1 sáýirindegi jaǵdaı boıynsha, 7,27 trln teńge kiristiń 6,98 trln-y salyqtan túsken. Basqasha aıtqanda, memleket ishki naryqtan kelgen tabysty qaıta bólý arqyly ómir súredi.
Salyqtyń da kóptegen túri bar – kiris salyǵy, QQS, bıznesten túsetin salyq, jer qoınaýyn ıgerýshiler tóleıtin salyq. Aıta ketetin jaıt, Qazaqstan ekonomıkasynyń tiregi – salyq túsimderi jáne shıkizat eksporttaý. Ekeýiniń teńgerimi ekonomıkany ártaraptandyrý sharalaryna baılanysty aqyryndap ózgerip kele jatyr.
Birinshi baǵyt – kúndelikti ekonomıkalyq belsendilik. Jalaqy aýdarymdary, satyp alý jáne qyzmet kórsetý sektorlarynan salyq túsedi. Demek, azamattar tabysyn alǵanda ǵana emes, jumsaǵanda da, bıýdjet tolyǵady. Óńdeý salasy damyp kele jatqandyqtan, atalǵan sektordyń mańyzy da arta túsýde.
Al ekinshi baǵyt – shıkizat eksporty. Ekonomıkany ártaraptandyrý saıasatyna qaramastan, munaı, gaz jáne metall satý áli de bıýdjettiń ózegi bolyp qalyp otyr. 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha, odan túsken kiris 1,4 trln teńgeden asqan.
Mundaı model halyqqa salynatyn salyq kólemin uzaq ýaqyt boıy qatty ósirmeýge múmkindik berdi. Sondaı-aq, respýblıka shıkizat eksportyna táýeldilikten birtindep arylyp kele jatqany baıqalady. Sebebi, memleket ishki tabys kózderin kúsheıtip, shıkizat óndirisi men eksportynan óńdeý sektoryna betburys jasady.
Salyqty kimder tóleıdi jáne kólemi qansha
Qaǵaz júzinde, bári túsinikti. Bıznes ókilderi men azamattar tóleıtin salyq eki túrli. Al shyn máninde, bul shartty bólinis. Sebebi, kompanııalar QQS tólegende, ony óz tabysynan almaıdy. Taýardyń qunyna qosyp qoıady. Al áleýmettik salyqtar men jarnalar tólegende, qyzmetkerlerdiń jalaqysynan ustaıdy.
Eger bekitilgen stavkaǵa qarasaq, jeke tabys salyǵy – 10%, QQS – 16%, korporatıvtik tabys salyǵy – 20%. Kóptegen sheteldegi jaǵdaımen salystyrsaq, bul sonshalyqty joǵary kórsetkish emes.
Salyq salasyndaǵy sarapshy Aıdar Masatbaevtyń aıtýynsha, jasyryn tólemderdi de eskerý kerek.
– Mysaly, jasyryn tólemderge tabystyń 10%-y ustalatyn zeınetaqy aýdarymdaryn jatqyzýǵa bolady. Sonda salyqpen qosqanda, jalaqynyń 19%-y alynady. Odan bólek, 2% mindetti medıtsınalyq saqtandyrý jarnasy shegeriledi, – deıdi ol.
Degenmen, mamannyń sózinshe, tólemderdiń bir bóligin jumys berýshi de tóleıdi.
– Áleýmettik salyq jáne áleýmettik aýdarymdar shamamen 11% bolady. Sonymen qatar, oǵan 5% jumys berýshiniń zeınetaqy aýdarymdary qosylady, – deıdi Aıdar Masatbaev.
Salyq qaıda jumsalady
Endi negizgi máselege kóship, bıýdjetke túsken qarjy qaıda ketetinine toqtalaıyq. Resmı derekke júginsek, 2026 jyldyń 1 sáýirindegi jaǵdaı boıynsha, 7,27 trln teńge tabys túsip, al shyǵyn 7,29 trln teńge bolǵan.
Negizgi baǵyt – áleýmettik kómek jáne qamtamasyz etý. Úsh aıda bul maqsatta 1,84 trln teńge bólingen. Atap aıtqanda, olar – zeınetaqy, járdemaqy jáne tólemder, ıaǵnı túsken salyqty buqaraǵa keri qaıtarý mehanızmi.
Bilim berý salasy ekinshi orynda. Oǵan 1,46 trln teńge baǵyttalǵan. Bul degenimiz – mektepter, ýnıversıtetter, ustazdardyń aılyǵy jáne ınfraqurylym, ıaǵnı memleket adam kapıtalyna ınvestıtsııa quıady.
Sonymen birge, tabystyń aıtarlyqtaı bóligi, ıaǵnı 1,19 trln teńge buǵan deıin qabyldaǵan mindettemelerdi oryndaýǵa jumsalǵan.
Al densaýlyq saqtaý salasyna bıýdjetten bólingen qarajat salystyrmaly túrde aıtsaq, azdaý – shamamen 101 mlrd teńge. Alaıda Áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý qorynan beriletin aqshany, ıakı 929,9 mlrd teńgeni qosa eseptesek, onda kórsetkish birden on esege ulǵaıady. Demek, salyq júktemesiniń bir bóligi bıýdjet aıasynan tys qylyp kórsetiledi.
Ájeptáýir qarjy ekonomıka men ınfraqurylymdy damytýǵa: kólik jáne kommýnıkatsııaǵa – 386,9 mlrd teńge, TÚKSh-ke – 377,7 mlrd teńge, aýyl sharýashylyǵyna – 415,3 mlrd teńge arnalady. Bul shyǵyndar ekonomıka ósiminiń negizin qalyptastyrady.
Memleket úshin qaýipsizdik te asa mańyzdy. Qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa 394,3 mlrd teńge, al qorǵanysqa 282,8 mlrd teńge qarastyrylǵan. Bul sektorlar ekonomıkalyq ósimge tikeleı áser etpegenmen, olarǵa qarjy bólmeýge bolmaıdy.
Jalpy aıtqanda, Qazaqstan bıýdjetiniń basym bóligi áleýmettik salaǵa – áleýmettik tólemderge, bilim berý jáne negizgi memlekettik qyzmetterge baǵyttalady.
Ulttyq qor – saqtyq quraly
Salyqtardan bólek, Ulttyq qor da mańyzdy ról oınaıdy.
Onyń mehanızmi qarapaıym: shıkizat baǵasy joǵary bolǵan kezeńderde eksporttan túsken qarjynyń artylǵany Ulttyq qorǵa quıylady. Al qarajat jetispeýshiligi týyndasa, ondaǵy aqsha bıýdjetti turaqtandyrýǵa qoldanylady. Qazirgi jaǵdaıda, tipti, kiris pen shyǵynnyń arasyndaǵy araqashyqtyqty toltyrýǵa da paıdalanylyp jatyr.
Bul, ásirese, munaı defıtsıti kórsetkishinen baıqalady. Ol úsh aıda 826,7 mlrd teńge bolǵan. Shıkizat eksportynan túsken qarjy men transfertter eseptelmegende, bıýdjettegi teńgerim joıylar edi. Mundaı model qorǵa túsetin qarjy shyǵyndarmen saı kelgende ǵana jaramdy. Áıtpese, bıýdjettiń syrtqy faktorlarǵa táýeldiligi máselesi týyndaıdy.
Defıtsıt nege týyndaıdy jáne ol qalaı jabylady
Bıýdjetke úsh aıda aıtarlyqtaı salyq, ıaǵnı 6,98 trln teńge túskenmen, báribir de defıtsıt bar. 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha, 593,7 mlrd teńge qarjy jetispeıdi. Sebebi, shyǵyn kólemi kiristen joǵary.
Defıtsıt birneshe jolmen jabylady.
Birinshisi – qaryz alý. Úsh aıda 1,47 trln teńge qaryz alynǵan, ıaǵnı memlekettik qaryz ósip barady.
Ekinshisi – buǵan deıin jınalǵan qarjyny paıdalaný.
Úshinshisi – qarjylyq aktıvter arqyly júzege asatyn operatsııalar. Buǵan kvazımemlekettik sektordaǵy resýrstardy qaıta bólý de kiredi.
Aıta keterlik jaıt, jańadan alynǵan qaryzdyń jartysynan astamy, ıakı 784,6 mlrd teńge burynǵy qaryzdardy qaıtarýǵa jumsalady. Saldarynan ekonomıkalyq ósimge sebep bolatyn salalarǵa bólinetin qarjy qysqarady.
Nátıjesinde, bıýdjet syrtqy faktorlarǵa (shıkizat eksporty men taǵy da qaryz alýǵa) táýeldi bolyp qala beredi.
Memleket kiris joldaryn qaıdan qarastyrady
Defıtsıt jaǵdaıynda memleket bıýdjetke barynsha tıimdi jáne halyqqa meılinshe salmaq salmaıtyn qadamdarǵa barady.
Bul maqsattaǵy birinshi baǵyt – janama salyqtar. Mysal retinde 2026 jyly QQS 16%-ǵa óskenin aıtýǵa bolady. Bul salyq ereje boıynsha naryqtyń barlyq qatysýshysyna salynady, al is júzinde salmaq satyp alýshyǵa, tutynýshyǵa túsedi. Óıtkeni, joǵaryda jazǵanymyzdaı, kompanııalar, ádette, mundaı tólemderdi satatyn taýarlarynyń qunyna qosyp, óndirip alady.
– QQS-ny kóterý eń ońaı jol. Onyń qurylymynyń ózi solaı oılastyrylǵan. Óıtkeni, bıýdjetti qysqa ýaqytta toltyrady, – deıdi Aıdar Masatbaev.
Ekinshi baǵyt – aktsızder. Memleket janarmaı, temeki, alkogol tárizdi keı taýarlarǵa salyqty arttyrady. Onymen bir mezette aılyq ósip, tutyný kólemi de rettelip otyrady.
Sarapshynyń pikirinshe, taǵy bir tásil – múlik jáne qymbat ıelikter men zattarǵa salyq salý.
– Muny qosymsha jol retinde esepteýge bolady. Sebebi múlik salyǵy máselesi uzaq ýaqyt boıy qarastyrylmaı keldi. 450 mln teńgeden qymbat turatyn obektilerge joǵarylatylǵan stavka engizý sońǵy qadam boldy, – deıdi ol.
Al jeke tabys salyǵy tárizdi tikeleı salyqtardy ósirý halyqqa birden áser eter edi. Sondyqtan bul másele basqa amal qalmaǵanda ǵana qozǵalady.
Qoryta aıtqanda, salyq – ekonomıkany ustap turatyn mańyzdy kiris kózi. Sonymen birge, bıýdjet qarjysyn tıimdi jumsaýdyń joldaryn áli de qarastyrý kerek. Al defıtsıt jaǵdaıy týyndasa, qaryzdy shamadan tys almaý saıasatyn júrgizip, ekonomıkalyq ósimniń tyń tásilderin izdeý qajet. Osy baǵyttarda durys sheshimder qabyldansa, bolashaqta salyq júktemesi de artpaıdy.
Aıta keteıik, buǵan deıin salyq organdary mobıldi aýdarymdardy teksere bastaǵanyn jazǵanbyz.
Sonymen qatar, qarjy sektorynda salyq erejeleri jańartylyp, birqatar jeńildik qarastyryldy.
