Qazaqstandyqtardyń ómir súrý jasy uzaryp jatyr: zeınetaqy qarttyq ómirdi qamtamasyz ete ala ma

Halyqaralyq ólshemder boıynsha ómir súrý jasynyń uzaqtyǵy eldegi ómir súrý sapasynyń, ásirese medıtsınalyq qyzmet sapasynyń joǵary ekenin kórsetedi. Mundaı oń dınamıkanyń ekonomıkadaǵy izi birjaqty jaǵymdy dep aıtýǵa kelmeıdi. Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń aktýarlyq esepterinde jyl ótken saıyn elde zeınet jasyndaǵy adamdardyń sany artyp, júıege túsetin júkteme aýyrlaıtyny aıtylǵan.

BJZQ boljamyna súıensek, 2050 jylǵa qaraı qordan zeınetaqy tólemin alýshylar sany 520 myńnan 2 mıllıonǵa deıin ósýi múmkin. Zeınetkerler kóbeıgen saıyn qordyń tólemi de artady.

Bolashaq zeınetaqy qansha bolady?

Zeınetaqynyń jetkiliktiligin baǵalaýdyń eń túsinikti joly – qazirgi jalaqynyń neshe paıyzyn almastyratynyn esepteý. BJZQ-nyń aktýarlyq esebinde 2024 jyly 22 jasynda eńbek jolyn bastaǵan, 2065 jyly zeınetke shyǵatyn shartty qyzmetkerdiń tólemi boljanǵan. Jumys berýshiniń mindetti 5% jarnasy eskerilgen jaǵdaıda, bazalyq jáne jınaqtaýshy zeınetaqynyń jıyntyq mólsheri erler úshin eńbek tabysynyń 55%-yna, áıelder úshin 47,7%-yna jetýi múmkin. Bul – jarnalar úzdiksiz aýdarylyp turdy degen boljammen eseptelgen san. Naqty tólem adamnyń eńbek ótiline, jarnasyna jáne jınaqtyń ınvestıtsııalyq tabysyna baılanysty bolady.

Qazaqstanda 2025 jylǵy ortasha jalaqy 443 315 teńge boldy. Osy somamen salystyrǵanda, 55% – 243 823 teńge, al 47,7% – 211 462 teńge. Bul – búgingi jalaqyǵa shaqqandaǵy balama, bolashaqta qolǵa tıetin naqty soma emes. Basqasha aıtsaq, bolashaq zeınetaqynyń satyp alý qunyn qazirgi ólshemdermen kórsetetin shama.

Halyqaralyq salystyrýda da jalaqyny almastyrý koeffıtsıenti qoldanylady. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (OECD) 2025 jylǵy esebinde tolyq eńbek jolyn ortasha jalaqymen ótkizgen adamǵa mindetti zeınetaqy júıelerinen tólenetin bolashaq zeınetaqy erler úshin orta eseppen 52%, áıelder úshin 51,4% bolady dep boljanǵan.

Yntymaqty zeınetaqynyń róli azaıady

Qazaqstannyń zeınetaqy júıesinde bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy memleket esebinen tólenedi, al jınaqtaýshy bóligi BJZQ-daǵy qarajatqa baılanysty. Alaıda bolashaq zeınetkerlerdiń bári birdeı yntymaqty zeınetaqy ala almaıdy.

Bul tólem 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin keminde alty aı eńbek ótili bolǵan azamattarǵa taǵaıyndalady. Eńbek jolyn keıin bastaǵan býynnyń sol kezeńge deıin eńbek ótili joq, sondyqtan yntymaqty zeınetaqy almaıdy. Olardyń zeınetaqysy bazalyq tólem men jeke jınaqqa kóbirek táýeldi bolady.

BJZQ boljamynsha, 2050 jylǵa qaraı Qazaqstan halqynyń 60 jastan asqan bóligi 18,8%-ǵa jetýi múmkin. Sol kezde qordan tólem alýshylar sany 2 mıllıonǵa deıin ósýi yqtımal. Bul qordyń bolashaqtaǵy tólem júktemesin arttyrady. Al yntymaqty zeınetaqy tóleý mindeti jańa býynǵa qatysty saqtalmaıtyndyqtan, memleketke túsetin salmaq sál de bolsa jeńildeıdi.

280 myń marqumnyń 45,8 mlrd teńge jınaǵy talap etilmegen

BJZQ-nyń Kazinform saýalyna bergen jaýabyna sáıkes, 2025 jyldyń tamyzynda qorda mindetti zeınetaqy jarnalary esebinen jınaǵy bolǵan, biraq qaıtys bolǵan jáne qarajatyn muragerleri talap etpegen shamamen 280 myń salymshy tirkelgen. Olardyń shottaryndaǵy aqsha 45,8 mlrd teńgege jýyq bolǵan.

Bul – zeınetaqy júıesiniń taǵy bir qyry. Adam ómir boıy jarna aýdarǵanymen, jınaǵynyń bárin ózi paıdalanyp úlgermeýi múmkin. Qaıtys bolǵan salymshynyń shotyndaǵy qarajat muraǵa beriledi. Eger zańdy murageri anyqtalmasa, sot sheshimimen ıesiz múlik dep tanylyp, kommýnaldyq menshikke ótýi múmkin.

BJZQ málimetinshe, 2019-2024 jyldary 330 salymshynyń shamamen 36 mln teńgesi sot sheshimimen ıesiz múlik retinde tanylyp, kommýnaldyq menshikke ótken.

Qazirgi zeınetkerler qansha alady?

2025 jyldyń sońynda Qazaqstanda 2 mln 491 myń zeınetker boldy. Bir jyl ishinde zeınetaqy tóleýge respýblıkalyq bıýdjetten 4 trln 225 mlrd teńge jumsaldy. Onyń 1 trln 368,4 mlrd teńgesi bazalyq, 2 trln 856,6 mlrd teńgesi yntymaqty zeınetaqyǵa baǵyttaldy.

Ortasha jıyntyq zeınetaqy 143 143 teńge boldy: onyń 95 549 teńgesi – yntymaqty, 47 594 teńgesi – bazalyq tólem. Bul somany 2025 jylǵy ortasha jalaqymen salystyrǵanda, zeınetaqy jalaqynyń shamamen 32,3%-yna teń bolyp shyǵady.

Biraq bul kórsetkishti bolashaq zeınetaqynyń úlgilik esebimen tikeleı salystyrýǵa bolmaıdy. Qazirgi zeınetkerlerdiń arasynda 1998 jylǵa deıin eńbek ótili bar adamdar kóp, al bolashaqta zeınetke shyǵatyn býynnyń tabysy jınaqtaýshy júıege kóbirek táýeldi bolady.

Zeınetaqy kúndelikti shyǵynǵa jete me?

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregi boıynsha, 2025 jyly halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy ortasha aqshalaı shyǵyny jylyna 1 292 914 teńge, aıyna shamamen 107,7 myń teńge bolǵan. Onyń 52%-y azyq-túlikke, 20,8%-y azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlarǵa, 18,6%-y aqyly qyzmetterge jumsalǵan.

Eseppen bir adam aıyna shamamen 56 myń teńgeni azyq-túlikke, 22,4 myń teńgeni basqa taýarlarǵa, 20 myń teńgeni aqyly qyzmetterge jumsaǵan. Alaıda buǵan qarap zeınetkerlerdiń naqty shyǵynyn esepteý múmkin emes. Óıtkeni adam qartaıǵan saıyn dári-dármekke jumsaıtyn shyǵyny kóbeıip, oıyn-saýyqqa, bilim alýǵa, damýǵa jumysaıtyn shyǵysy azaıa túsedi.

Ashyq statıstıkada zeınetkerlerdiń azyq-túlikke, kommýnaldyq qyzmetke, dári-dármekke jáne turǵyn úıge jumsaıtyn qarajatyn bólek kórsetetin jeke málimet joq.

Halyqaralyq ólshemder

Mercer jáne CFA Institute halyqaralyq uıymdary birlesip ázirlegen jahandyq zeınetaqy ındeksinde Qazaqstannyń zeınetaqy júıesi 2025 jyly 52 eldiń arasynda 26-oryn aldy. Jalpy kórsetkish – 65 ball. Onyń ishinde zeınetaqynyń jetkiliktiligi 47 ball, uzaq merzimdi turaqtylyǵy 74,2 ball, basqarý men senimdilik kórsetkishi 81,1 ball boldy.

Ómir súrý uzaqtyǵy Qazaqstanǵa jaqyn Ázerbaıjanda 2025 jylǵy shildede ortasha aılyq zeınetaqy 538,1 manat bolǵan. Bul eldegi ortasha jalaqynyń 49%-yna teń. 1 dollardy 1,7 manat dep eseptegende, Ázerbaıjandaǵy ortasha zeınetaqy shamamen 317 dollar bolady.