Qazaqstandyqtar tólenbeı qalǵan nesıelerdiń aýyrtpalyǵyn qalaı ótep júr
ASTANA. KAZINFORM – Nesıege árkimniń bar talasy. Biraq ony bireý keshiktirmeı tóleıdi. Basqa bir adam tóleýge jaǵdaıy kelmeı, orta jolda qaldyrady. Bir qaraǵanda, bul nesıe bergen bank pen tóleı almaı jatqan boryshkerdiń ǵana problemasy sııaqty kórinýi múmkin. Shyn máninde, eldegi árbir tólenbeı qalǵan nesıe bolashaqta beriletin búkil nesıelerdiń qunyna áser etedi. Búgingi materıalda osy máseleni ashyp tarqatamyz.
Tólenbegen nesıe bankke qalaı shyǵyn bolady?
Qazaqstandaǵy bankter halyqqa nesıe berý úshin aqshany Ulttyq bankten alady. Qaryz alýshylardyń birnesheýi nesıesin qaıtarmaǵan kezde bank Ulttyq bank aldyndaǵy bereshegin tolyq qaıtara almaı qalýy múmkin. Mundaı yqtımal shyǵyndy jabý úshin bankter rezerv ustaýǵa mindettelgen.
1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan bankterindegi halyq kredıtteriniń jalpy kólemi 26,1 trln teńgege jetti. Onyń ishinde 90 kúnnen astam merzimi ótken problemalyq kredıtter 1,9 trln teńge boldy. Bul qaryzdardyń 60,7%-y osy rezerv esebinen jabylǵan. Demek, problemalyq kredıttiń qarjylyq salmaǵy banktiń ózine túsetin sııaqty kórinedi. Alaıda bank kredıt bergen kezde tek búgingi shyǵyndy emes, bolashaqta qaryzdyń bir bóligi qaıtpaı qalýy múmkin ekenin de aldyn ala esepteıdi. Osylaısha qaıtpaı qalǵan nesıelerdiń aýyrtpalyǵy jalǵyz banktiń máselesi bolýdan qalady.
Kredıttik táýekeldiń baǵasy nesıe qunyn qalaı qubyltady?
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi nesıe mólsherlemesin qalyptastyrý kezinde tórt naryqtyq faktor eskeriletinin kórsetken. Olar – qorlandyrý quny, operatsııalyq shyǵystar, kredıttik táýekelder deńgeıi jáne banktiń paıyzdyq marjasy. Biraq eshbir qujatta JTSM ishinde «problemalyq kredıtterdiń shyǵyny – 10%» nemese «kredıttik táýekel – 15%» degen jeke bekitilgen bap joq. Onyń naqty paıyzdyq úlesi zańda kórsetilmeıdi. Bankter ony óz esepteýlerine súıene otyryp, retteýshi organ bekitken shekterden asyrmaı belgileıdi.
Qarjy sarapshysy Jalǵasbek Aqbolat bankter nesıeniń bir bóligi qaıtpaı jatsa da shyǵyn shekpeıtinin aıtady.
– Nesıeniń paıyzy qalaı qalyptasady degenge kelsek, birneshe etap bar. Mysaly, kóshelerde jarnamasy ilinip turatyn nomınaldy paıyz degen bar. Onyń ishine kiretin bolsaq, Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesi bar. Eshbir bank odan tómen paıyzben aqsha ala almaıdy. Bul – ekinshi deńgeıli bankterdiń Ulttyq bankten aqsha alatyn paıyzy. Odan keıin Default risk deıtin bar. Bankter berilip jatqan nesıeniń ishinde neshe paıyzy tólenbeıtinine esep júrgizedi.
Nesıeni alyp, «memleket ózi tólep beredi» degen túsinikpen tólemeı qoıatyndar bar. Meniń bakalavrdaǵy zertteý jumysym osy keshiktirilgen nesıe jaıynda bolǵan. Praktıkadan ótkende de sondaı jerlerde jumys istep kórdim. Ol jaqta óte qıyn. Alǵan nesıelerdiń kem degende 10 paıyzy qaıtpaıdy. Mysaly, mamyr aıynda qazaqstandyqtardyń moınyndaǵy qaryz 24 trln teńge bolsa, sonyń 2,4 trln teńgesi qaıtpaıdy degen sóz. Al onyń júktemesin seniń nesıeńe salyp beredi. Bank eshqandaı jaǵdaıda utylmaıdy. Kelesi alǵan adamdar sony tólep jatyr deýge bolady. Sonda seniń alǵan nesıeńdi qaıtarmaýyń basqalarǵa salmaq bolady. Tólemeı ketken qaryzyńdy qasyńyzdaǵy dosyńyzdyń, týysyńyzdyń alatyn nesıesiniń paıyzyna otyrǵyzady. Qysqartyp aıtsaq, tólenbeı jatqan nesıelerdi basqalarǵa paıyzdyq ústeme etip shashady, – deıdi qarjyger.
Bul tájirıbe álemde qalaı jumys isteıdi?
AQSh-ta táýekelge qaraı baǵa belgileý (risk-based pricing) keńinen qoldanylady. Basqasha aıtsaq, nesıe paıyzy alýshynyń qaıtarý yqtımaldyǵyna qaraı saralanyp belgilenedi. Qaryz alýshynyń tólemeý yqtımaldyǵy joǵary bolsa, kredıttiń baǵasy da joǵary bolýy múmkin. Munda táýekel naqty qaryz alýshynyń kredıt qabiletine júkteledi.
Ulybrıtanııada bankter táýekeldi tek paıyz arqyly basqarmaıdy. Kredıt kartasyn bergende táýekeli joǵary klıentterge kredıt lımıtin tómendetip usynady. Al qysqa merzimdi payday loan segmentinde kredıttiń baǵasyna tikeleı shekteý qoıylǵan: bastapqy qun, keshiktirilgen tólemder jáne kredıttiń búkil merzimindegi jalpy shyǵyn boıynsha lımıtter bar.
Eýropalyq odaqta kredıtor qaryz alýshynyń tólem qabiletin baǵalaýǵa mindetti. Sonymen qatar tutynýshylyq kredıttiń paıyzdyq mólsherlemesine, JTSM-ine nemese kredıttiń jalpy qunyna shekteý qoıýǵa múmkindik beretin retteý tetikteri bar. Demek, bank táýekelin esepke ala alady, biraq kredıt qunyn sheksiz kótere almaıdy.
Al ıslam bankıngte model múlde ózgeshe. Paıyzǵa negizdelgen kredıtteý qoldanylmaıtyndyqtan, tólemeý táýekelin merzimi ótken qaryzǵa paıyz qosý arqyly óteý múmkin emes. Onyń ornyna kepil, táýekeldi bólý jáne qarjylandyrýdyń ózge sharttary paıdalanylady. Mysaly, bul táýekel nesıege alatyn taýar qunyna aldyn ala qosylýy múmkin.
Qazaqstannyń betalysy Eýropalyq Odaqtyń tájirıbesine uqsaıdy. 2024 jyldyń 20 tamyzynan bastap elde nesıe mólsherlemeleri Eýroodaq modelinen tómendetilgen. Naqty aıtsaq:
- 45 kúnge deıingi merzimge 45 AEK-ke deıingi somamen berilgen mıkrokredıtter boıynsha kúndelikti nomınaldy mólsherlemeniń shekti mólsherin 1%-dan 0,3%-ǵa deıin;
- bankterdiń kepilsiz kredıtteri boıynsha shekti JTSM-di 56%-dan 46%-ǵa deıin;
- kepildi kredıtter boıynsha 40%-dan 35%-ǵa deıin;
- mıkroqarjy uıymdarynyń klassıkalyq mıkrokredıtteri boıynsha JTSM 56%-dan 46%-ǵa deıin tómendetildi.
Bank táýekelin esepke alǵanymen, kredıt qunyn sheksiz kótere almaıdy.
Resmı statıstıka boıynsha 1 shildede halyqtyń bankterdegi kredıt portfeli 25,8 trln teńge, onyń ishinde tutynýshylyq qaryz 17,3 trln teńge bolǵan. Halyqaralyq valıýta qorynyń baǵalaýynsha, 2025 jyldyń qazanynda eldegi tutynýshylyq kredıttiń jyldyq ósimi 25%-ǵa jetken. HVQ mundaı joǵary qarqyn úı sharýashylyqtarynyń qaryz júktemesine alańdaýshylyq bildirip, 2026 jylǵy maýsymda halyqqa beriletin kredıt ósiminiń baıaýlaǵanyn atap ótti. Biraq qarjy turaqtylyǵyn saqtaý úshin halyqtyń shamadan tys qaryzdaný táýekelderin baqylaı túsý mańyzdy ekenin aıtty.
