Ómirdi saqtandyrý: qarjylyq qorǵanys pen jınaqtyń qos tetigi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstandyqtar qarjylyq saýattylyq artqan saıyn tek kólikti emes, ómirdi de saqtandyrýǵa qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Kazinform analıtıkalyq sholýshysy máseleniń mánine úńilip, ómirdi saqtandyrý naryǵynyń damýy men onyń áleýetin saralady.
7 mıllıonǵa jýyq adam ómirin saqtandyrǵan
Densaýlyqqa baılanysty táýekelder, óndiristik jaraqattar nemese jol-kólik oqıǵalary adamnyń tabys kózin kútpegen jerden úzýi múmkin. Al jınaqtyń jetkiliksizdigi men nesıe mindettemeleri mundaı jaǵdaıda áleýmettik táýekeldi kúsheıtedi. Sondyqtan sarapshylar ómirdi saqtandyrýdy kútpegen shyǵynnan qorǵaıtyn mańyzdy qarjylyq qural retinde baǵalaıdy.
Taldaý nátıjesi kórsetkendeı, ómirdi saqtandyrý baǵdarlamalary mazmuny men qamtý aýqymyna qaraı ártúrli bolady. Saqtandyrý merzimi, qorǵanys túrleri jáne jarna mólsheri azamattyń maqsaty men qarjylyq múmkindigine sáıkes tańdalady. Bir shart aıasynda saqtandyrylýshy ózin ǵana emes, jaqyndaryn da qamtı alady.
Naryqtaǵy usynystarǵa sáıkes, bir jyldyq ómirdi saqtandyrýdyń eń tómengi quny shamamen 85 myń teńgeden bastalady. Degenmen naqty baǵa saqtandyrý kompanııasyna, qamtý kólemine jáne shart talaptaryna baılanysty aıqyndalady. Qajet bolǵan jaǵdaıda saqtandyrý somasyn mıllıondaǵan, tipti mıllıardtaǵan teńgege deıin ulǵaıtýǵa bolady.
«Nomad Life» saqtandyrý kompanııasynyń Almaty qalasyndaǵy fılıal dırektory Mansııa Uzaqova depozıt pen ómirdi saqtandyrýdyń aıyrmashylyǵyn naqty túsindirip berdi. Onyń aıtýynsha, depozıt – qarajatty kóbeıtýge arnalǵan jınaq quraly. Al ómirdi saqtandyrý bir mezette eki fýnktsııany atqarady. Ol – bir jaǵynan qarjylyq qorǵanys, ekinshi jaǵynan – júıeli túrde qarajat jınaý múmkindigi.
– Jınaq eki bólikten quralady: salynǵan qarajat saqtandyrylady, al ekinshi bóligi kompanııanyń ınvestıtsııalyq tabysynan qalyptasady. Qazaqstanda ortasha tabystylyq jylyna shamamen 6-10 paıyz aralyǵynda bolýy múmkin. Onyń ishinde kepildendirilgen bóligi jáne qosymsha syıaqy bar. Mysaly, azamat aı saıyn 20 myń teńgeden 10 jyl boıy jınasa, shamamen 4 mln teńge jınalýy múmkin. Al eger 20 myń teńgeni 15 jyl boıy salsa, 6 mln 800 myń teńgege jýyq qarajat qalyptasady.
Qazaqstan Ulttyq Bankiniń derekterine súıensek, uzaqmerzimdi ınflıatsııa orta eseppen 6-8% shamasynda. Eger tabys 8 paıyz bolyp, ınflıatsııa da 8% bolsa, onda qarajat óziniń qunyn saqtaıdy, biraq aıtarlyqtaı ósim bermeýi múmkin. Soǵan qaramastan, adamdar bul ónimdi tańdaıdy, sebebi ol - tek jınaq emes. Mysaly, saqtandyrylǵan adam eki jyl ishinde 20 myń teńgeden tólep úlgerse, qaıtys bolǵan jaǵdaıda onyń otbasy shartta kórsetilgen tolyq saqtandyrý somasyn alady. Eskerer tus ta bar. Eger ol jalǵan aqparat berse, aýrýyn jasyryp qalsa nemese qaýipti jumys ornyn kórsetpese tólem berilmeıdi, – deıdi ol.
Sonymen qatar maman saqtandyrylǵan tulǵa qaıtys bolǵan jaǵdaıda tólem shartta kórsetilgen adamǵa beriletinin atap ótti. Bul másele Qazaqstan zańnamasymen naqty rettelgen. Eger shartta alýshy kórsetilmese, onda tólem Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksine sáıkes muragerlerge beriledi.
Qazaqstanda saqtandyrý tólemderin qorǵaıtyn arnaıy uıym – Saqtandyrý tólemderine kepildik berý qory jumys isteıdi. Eger kompanııa lıtsenzııasynan aıyrylsa nemese bankrotyqqa ushyrasa, atalǵan qor klıentterge tıisti tólemderdi júzege asyrady.
Spıker saqtandyrý ónimin tańdaýda kásibı táýekelderdi eskerýdiń mańyzyn da atap ótti.
– Únemi jolda júretin azamat jol-kólik oqıǵasyna qatysty ótemaqysy bar ónimdi tańdaǵany durys. Bıiktikte jumys isteıtinder jazataıym jaǵdaıdan saqtandyrýǵa basymdyq berýi kerek. Eger kútpegen jaǵdaı bolyp, ómirge qater tónse, saqtandyrý kompanııasy qarjylaı qoldaý kórsetedi, – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda Qazaqstanda shamamen 7 mıllıon adam ómirin saqtandyrǵan.
– Sonyń ishinde 100 myńǵa jýyǵy ǵana – jınaqtaýshy erikti saqtandyrý sharttary, ıaǵnı adam bul ónimdi sanaly túrde ózi tańdaǵan. Qalǵan azamattar ómirin nesıe rásimdeý kezinde saqtandyrǵan, – deıdi spıker.
Qazaqstan nege qalys keledi?
Naryq kórsetkishterine sáıkes, ómirdi saqtandyrý sektory sońǵy jyldary turaqty ári qarqyndy ósimdi kórsetip otyr. Qarjygerler qaýymdastyǵy 2025 jyly sektordyń 25%-ǵa ulǵaıyp, saqtandyrý naryǵyndaǵy basty draıverge aınalǵanyn málimdedi. «Memlekettik annýıtettik kompanııa» ótken jyly 35 myńnan astam qazaqstandyqqa jalpy somasy 2,7 mlrd teńgeden asatyn tólemder júrgizgen.
Degenmen sektordyń ekonomıkadaǵy úlesi áli de kóńil kónshitpeıdi. 2024 jyly ómirdi saqtandyrý syılyqaqylary JІÓ-niń tek 0,61%-yn aldy. Bul 2014 jylǵy 0,19 jáne 2023 jylǵy 0,38 paıyzdyq kórsetkishterine qaraǵanda edáýir ósim bolsa da, damyǵan eldermen salystyrǵanda tómen deńgeıde qalyp otyr. Mysaly, Frantsııa, Italııa, Shveıtsarııa jáne Ulybrıtanııada bul kórsetkish 5%-dan asady. Sarapshylar muny Qazaqstanda saqtandyrý mádenıetiniń endi qalyptasyp kele jatqanymen baılanystyrady.
– Qazaqstandyqtar saqtandyrýǵa birtindep bet buryp keledi. Sebebi saqtandyrý jaıly túsinik tolyq qalyptaspaǵan. Elde ómirin erikti túrde saqtandyratyndardyń úlesi – 0,8%. Salystyrmaly túrde Reseıde – 3, AQSh pen Kanadada – 54, Qytaıda – 82, Japonııada – 95 paıyz, – deıdi saqtandyrý kompanııasynyń ókili.
Aldaǵy jyldary sektordyń qurylymy men qyzmetinde mańyzdy ózgerister bolýy múmkin. «Freedom Life» ómirdi saqtandyrý kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Azamat Erdesov bes jyl ishinde naryqta jańashyldyqtar bolýy yqtımal degen pikirde.
– Ómirdi saqtandyrý aldaǵy ýaqytta qarjylyq josparlaýdyń qalypty ári qajetti quralyna aınalady. Ol – depozıt pen ınvestıtsııaǵa balama emes, óz logıkasy bar qarjylyq sheshim. Klıent úshin bul – eń aldymen qorǵanys, turaqtylyq jáne bolashaqty júıeli josparlaýdyń tetigi.
Búginde tutynýshy jekelegen ónimdi emes, naqty ómirlik maqsatty tańdaıdy. Buryn shetelge shyǵý birneshe bólek qadamnan tursa, qazir adam bir ǵana keshendi sheshimdi izdeıdi. Ol senimdi týrıstik agenttikti tabý ǵana. Sosyn qalǵan másele avtomatty túrde retteledi. Osy qaǵıda ómirdi saqtandyrýda da ornyǵady. Adam senimdi polıs alýdy, otbasyn qorǵaýdy, tabysyn saqtaýdy, balalarynyń bolashaǵyn qamtamasyz etýdi oılaı bastaıdy, – deıdi Azamat Erdesov.
Saqtandyrý salasy jańa zańǵa sáıkes jumys isteıdi
Sarapshylardyń pikirinshe, eger qazaqstandyqtar ómirin erikti túrde jıi saqtandyra bastasa, birinshiden halyqqa qarajat jınaýdyń qosymsha tıimdi quraly paıda bolady.
Taǵy bir mańyzdy aspekt – saqtandyrý kompanııalary endi jańa zańǵa sáıkes jumys isteıdi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda eldegi saqtandyrý men baǵaly qaǵazdar naryǵy qarjy naryǵynyń nebári 5 paıyzyn ǵana quraıtynyn atap ótti. Ol 1 qyrkúıekke deıin saqtandyrý men qor naryqtaryn damytý baǵdarlamalaryn ázirleýdi tapsyrdy.
– Biz, naryq qatysýshylary retinde, Prezıdenttiń bastamasyn qoldaımyz. Saqtandyrý sektoryndaǵy reformalar qajettiligi burynnan pisip-jetildi. Naryqqa damýdyń ıkemdi formattary, jańa quraldar, sondaı-aq mindetti saqtandyrý ónimderi qajet. Qazaqstandaǵy naryqtyń áleýeti zor, ony tıimdi paıdalanýǵa tıispiz, – dedi «Freedom Insurance» basqarma tóraǵasy Azamat Kerimbaev.
Elimizde ómirdi saqtandyrý naryǵy qarqyndy ósip keledi, biraq onyń áleýeti tolyq ashylmaǵan. Halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrý, tsıfrlandyrý arqyly qyzmettiń qoljetimdiligin qamtamasyz etý jáne kompanııalarǵa degen senimdi nyǵaıtý sektordyń damýyna múmkindik beredi. Al jańa zańnyń engizilýi osy protseske qosymsha serpin syılaýy múmkin.