Qazaqstandyq jastar nege sheteldik ýnıversıtetterdi tańdaıdy
ASTANA. KAZINFORM – ıÝNESKO deregine sáıkes, Qazaqstan shetelde bilim alatyn stýdentter sany boıynsha álemde toǵyzynshy orynda. Jastardyń sheteldik ýnıversıtetterdi tańdaýyna ne áser etedi jáne otandyq joǵary oqý oryndary básekede basyp ozý úshin qandaı múmkindikter usynyp otyr? Halyqaralyq stýdentter kúnine oraı agenttik tilshisi osy máselelerdi saralady.
91 myńnan astam qazaqstandyq shetelde oqyp jatyr
Qazaqstandyq talapkerler Reseı men Qytaıdan bólek, Túrkııa, Eýropa elderi, AQSh pen Ulybrıtanııaǵa da barady. Sońǵy jyldary Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa baǵyttaryna qyzyǵýshylyq artyp keledi.
Bilim berý salasynyń sarapshysy Áıgerim Sherimniń aıtýynsha, ýnıversıtet tańdaýda bilim sapasymen qatar, qaýipsizdik pen qarjylyq qoljetimdilik mańyzdy.
– Ótken jylǵy málimetterge sáıkes, shetelde bilim alyp jatqan jastardyń sany boıynsha Qytaı kósh bastap tur. Odan keıin Úndistan men Ózbekstan bar. Al halyq sanyna shaqqandaǵy kórsetkish boıynsha Qazaqstan aldyńǵy qatarda. Geosaıası jaǵdaıǵa qaramastan, bul elder jastarǵa halyqaralyq bilim men tájirıbe alýǵa múmkindik berip keledi.
Qazir ata-analar balalardyń qaýipsizdigine erekshe mán beredi. Sondyqtan Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine suranys joǵary. Bul memleketterde granttyq baǵdarlamalar bar, turý quny salystyrmaly túrde qoljetimdi ári stýdentterge qolaıly orta qalyptasqan, – dedi sarapshy.
Qazaqstandyqtardyń shetelde bilim alýǵa degen qyzyǵýshylyǵy statıstıkadan da baıqalady. Qazir sheteldik ýnıversıtetterde 91,2 myń qazaqstandyq stýdent oqıdy. Al ıÝNESKO-nyń Higher Education Global Trends Report 2026 esebine sáıkes, 2023 jyly Ortalyq Azııa stýdentteriniń 14,9 paıyzy shetelde bilim alǵan, ıaǵnı óńirdegi árbir jetinshi stýdent sheteldik ýnıversıtetti tańdaǵan.
Esep avtorlary bul suranysty halyqaralyq deńgeıde moıyndalatyn dıplom, mansaptyq ósý jáne joǵary tabys múmkindikterimen baılanystyrady. Oǵan qosa otandyq ýnıversıtetterdegi oryndardyń shekteýliligi men keıbir bilim berý baǵdarlamalarynyń sapasyna qatysty kúmán de talapkerlerdiń tańdaýyna áser etedi.
Alaıda joǵary bilimge suranystyń ósýi ony qarjylandyrýmen qatar júrip otqan joq. Sońǵy on jylda Ortalyq Azııada bakalavrıat stýdentteriniń sany 63 paıyzǵa artqanymen, óńir elderi joǵary bilimge jalpy ishki ónimniń orta eseppen 0,44 paıyzyn ǵana jumsaıdy. Sondyqtan ýnıversıtetterdiń kirisiniń edáýir bóligi stýdentterdiń oqý aqysynan qalyptasady.
AQSh-tan Túrkııaǵa deıin: oqýdyń quny qansha?
QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, 2024–2025 jyldary «Bolashaq» baǵdarlamasy men ǵylymı taǵylymdamalar aıasynda shetelge 2,3 myń adam jiberilgen. Stıpendıattardyń 57,3 paıyzy AQSh-ty, 29 paıyzy Ulybrıtanııany tańdaǵan. Germanııada 4,6, Aýstralııada 1,9, Kanadada 1 paıyzy bilim alyp júr.
Al jeke qarajat esebinen oqıtyndar úshin shyǵyn kólemi tańdalǵan el men ýnıversıtetke tikeleı baılanysty. Máselen, 2026 jyly AQSh-taǵy Ivy League ýnıversıtetterinde, sondaı-aq Stanford pen MIT sekildi jetekshi jekemenshik oqý oryndarynda bir jyldyq oqý men turý quny orta eseppen 85–92 myń dollardy quraıdy. Buǵan medıtsınalyq saqtandyrýǵa 2–3,5 myń, oqý materıaldaryna 1–1,5 myń dollar jáne maýsymǵa qaraı 1 myń dollardan bastalatyn áýe bıletiniń quny qosylady.
Qytaı men Túrkııadaǵy bilim alý shyǵyny salystyrmaly túrde tómen. Qytaı ýnıversıtetterinde oqý aqysy jylyna 3–7 myń dollar bolsa, Túrkııanyń memlekettik joǵary oqý oryndarynda 1–5 myń dollar aralyǵynda. Eki elde de oqý men turýdy qosa eseptegendegi jyldyq shyǵyn shamamen 10–12 myń dollardy quraıdy.
Alaıda bul somalar Qazaqstan azamattarynyń shetelde bilim alýǵa jumsaıtyn jalpy qarajatyn kórsetpeıdi. Mınıstrlik jeke qarajaty esebinen oqıtyn qazaqstandyqtardyń shyǵyndary boıynsha esep júrgizbeıdi.
Jastar syrtta qalýǵa nege qumar?
Shetelde bilim alý múmkindigi artqanymen, túlekterdiń bári birdeı elge oralmaıtyny taǵy bar. Astana halyqaralyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, áleýmettanýshy Aıdar Hamıttiń pikirinshe, bul – jahandaný, eńbek naryǵyndaǵy básekelestik jáne jastardyń ómirlik prıntsıpteriniń ózgerýimen baılanysty qubylys.
– Qazirgi jastar bilimdi tek dıplom alý quraly emes, áleýmettik jáne kásibı múmkindikterdi keńeıtetin qubylys retinde qabyldaıdy. Áleýmettanýshy Per Býrdeniń tujyrymdamasyna súıensek, olar bilim arqyly mádenı, áleýmettik kapıtalyn arttyrýǵa umtylady, – dedi sarapshy.
Degenmen shetelde bilim alý múmkindigi barlyǵyna birdeı qoljetimdi emes. Oǵan otbasynyń materıaldyq jaǵdaıy, tildik daıyndyq pen qajetti aqparatqa qol jetkizý deńgeıi áser etedi.
Al shetelde oqýyn aıaqtaǵan jastardyń elge oralmaýy jeke múddemen baılanysty.
– Jastardyń shetelde qalýyna kásibı ósý múmkindigi, joǵary ári turaqty tabys, eńbektiń ádil baǵalanýy, ǵylymı ınfraqurylym men memlekettik ınstıtýttarǵa degen senim yqpal etedi. Olar úshin jalaqydan bólek, jumysqa qabyldaýdyń ashyqtyǵy, mansaptyq ósýdiń ádildigi, baspanaǵa qoljetimdilik mańyzdy.
Shetelde birneshe jyl turǵan adam sol elde kásibı jáne áleýmettik baılanys ornatyp, jumys taýyp, otbasyn qurýy múmkin. Ýaqyt óte kele ol qaıta elge oralýdy táýekel retinde qabyldaıdy, – dedi Aıdar Hamıt.
Daryndy jastardy elge qalaı qaıtarýǵa bolady?
Memleket úshin basty mindet – shetelde bilim alatyn jastardyń sanyn azaıtý emes, olardyń bilimi men tájirıbesin eldiń damýyna paıdalaný. Jaýapty vedomstvonyń málimetinshe, sońǵy bes jylda «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha eki myńnan astam túlek oqýyn aıaqtaǵan. Olardyń 1,7 myńnan astamy elge oralyp, monıtorıngte turǵan túlekterdiń 98,2 paıyzy jumysqa ornalasqan.
Túlekterdiń 44 paıyzy jeke kompanııalarda, 30,9 paıyzy memlekettik mekemelerde, 19 paıyzy kvazımemlekettik sektorda eńbek etedi. Bir paıyzdan azy dıplomatııalyq korpýsqa, ulttyq kompanııalar men halyqaralyq uıymdarǵa ornalasqan.
Sonymen qatar Qazaqstan halyqaralyq bilim berý tájirıbesin el ishinde damytýǵa kúsh salyp jatyr. Qazir elimizde sheteldik ýnıversıtetterdiń 30 fılıaly men Qytaıdyń tehnıkalyq mamandar daıarlaýǵa arnalǵan eki «Lý Ban» sheberhanasy jumys isteıdi, bilim berý baǵdarlamalarynyń 80 paıyzy óńirler men tehnıkalyq mamandyqtarǵa baǵyttalǵan.
Budan bólek, joǵary oqý oryndarynda tsıfrlyq kampýstar ashý, sheteldik professorlardy tartý jáne ǵylymı-zertteý ınfraqurylymyn jańartý jumystary júrgizilýde. Bastamalar halyqaralyq deńgeıdegi bilimdi Qazaqstanda alýǵa jáne otandyq ýnıversıtetterdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Jastardyń elde bilim alyp, kásibı áleýetin júzege asyrýy úshin bilim berý múmkindikterimen qatar quqyqtyq kepildikter de mańyzdy. Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory Aıgúl Sádýaqasovanyń aıtýynsha, jańa Konstıtýtsııada bilim alý, ǵylymı jáne shyǵarmashylyq qyzmet erkindigine qatysty normalar bekitilgen.
– 33-bap azamattardyń orta jáne joǵary bilim alý quqyǵyna kepildik beredi. Al 23-baptyń 1 jáne 3-tarmaqtarynda ǵylymı, tehnıkalyq, shyǵarmashylyq jáne kórkemdik qyzmet erkindigine kepildikter qarastyrylǵan, – dedi ol.
Sarapshy mundaı quqyqtyq normalar jastardyń elge oralyp, áleýetin júzege asyrýyna qolaıly jaǵdaı qalyptastyrýǵa yqpal etetinin atap ótti. Buǵan qosa elimiz halyqaralyq bilim berý keńistigindegi ornyn nyǵaıtýǵa umtylyp otyr.
– Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi júzege asyryp jatqan «Study in Kazakhstan» jobasy elimizge 40 myńǵa jýyq sheteldik stýdent tartty. Búginde basty másele akademııalyq utqyrlyqtyń ózinde emes, jastardyń elge oralyp, áleýetin otandyq ortada tolyq júzege asyrýyna ınstıtýtsıonaldyq jaǵdaı jasaý. Osy turǵydan alǵanda, shyǵarmashylyq erkindikke, zııatkerlik eńbekti qorǵaýǵa jáne ǵylymı avtonomııaǵa qatysty konstıtýtsııalyq kepildikterdiń mańyzy zor, – dedi Aıgúl Sádýaqasova.
Al áleýmettanýshy Aıdar Hamıt shetelde júrgen qazaqstandyqtardy elge oralmaǵany úshin ǵana joǵalǵan kadr dep baǵalaýǵa bolmaıtynyn aıtady. Onyń pikirinshe, olar ǵylymı joba, ınvestıtsııa, birlesken bastamalar arqyly da Qazaqstannyń damýyna úles qosa alady.
Demek, másele jastardyń shetelge bilim izdep ketýinde emes, alǵan bilimi men tájirıbesin qaı elde júzege asyrýdy tańdaıtynynda. Elimiz úshin mańyzdysy – jastardyń kásibı áleýetin osynda iske asyrýǵa yntalandyratyn jaǵdaı jasaýdy jalǵastyrý.
Aıta keteıik, buǵan deıin JOO túlekterine memlekettik qyzmetke ornalasýdyń jańa joly ashylǵany jaıly jazǵan edik.