Qazaqstandy 72 kún aralaǵan jup 240 qustyń túrin taspalap, mańyzdy chellendjge úles qosty

— Ǵalym, ıdeıa qalaı paıda boldy? Bastapqyda Mańǵystaýǵa barýdy josparlaǵan ekensizder.

— Aıjan ekeýimizdiń otasqanymyzǵa toǵyz jyl boldy. Men hımııalyq ınjenermin, Aıjan — grafıkalyq dızaıner. Keıingi birneshe jylda elimizdi jıi aralap, jabaıy tabıǵatqa, ásirese qustardy baqylaýǵa qyzyǵa bastadyq. Al eki jyl buryn olardy sýretke túsirýmen belsendi aınalystyq.

Bıyl jazda demalysty qalaı ótkizetinimizdi oıladyq. Shetelge barǵymyz kelmedi, onyń ústine elimizdi kólikpen aralaýdy kópten beri armandap júrgenbiz. Mańǵystaýdy qatty jaqsy kóremiz. Aqtaýǵa birneshe ret ushyp barǵanymyzben, óńirdi kólikpen óz betimizshe zertteýge múmkindik bolmaǵan edi.

Alǵashynda Almatydan Mańǵystaýǵa barýdy josparladyq. Keıin jolaı qyzyqty jerlerge toqtap, qustardy baqylap, tabıǵatty zertteýge bolatynyn oıladyq. Sóıtip, sapar aýqymyn keńeıtip, Qazaqstannyń basqa óńirlerin de aralaýdy uıǵardyq.

— Demek, saparlaryńyzdyń baǵytyn qustarǵa degen qyzyǵýshylyq aıqyndaǵan. Olardy baqylaý nesimen qyzyq?

— Qustar álemi óte qyzyqty ári alýan túrli. Kúndelikti kórip júrgen qustardyń ózine muqııat qarasań, olardyń minez-qulqy men tirshiliginen kóp nárse baıqaýǵa bolady.

Birte-birte qustardy baqylaýǵa qyzyǵýshylyǵymyz artyp, olardy sýretke túsire bastadyq. Bul úshin qustyń qaıda mekendeıtinin, nemen qorektenetinin, qandaı jaǵdaıda kezdesýi múmkin ekenin bilý mańyzdy. Keıde belgili bir qusty kórý úshin uzaq kútýge týra keledi.

Qazir saıahatqa shyqqanda tek kórikti jerlerdi tamashalap qoımaı, sol aýmaqta qandaı qustar mekendeıtinin zertteımiz.

— Bıyl 1 qańtardan bastap «Úlken jyl» (Big Year) jobasyna da qatysyp kelesizder. Bul bastama saparlaryńyzǵa qalaı áser etti?

— «Úlken jyl» — álemde qus áýesqoılary arasynda keń taraǵan chellendj. Onyń maqsaty — kúntizbelik jyl ishinde belgili bir elde nemese óńirde múmkindiginshe kóp qus túrin kórip, tirkeý. Qazaqstanda da birds.kz saıtynda osyndaı joba bar.

Bıyl biz de qatysýdy sheship, 1 qańtardan bastap kezdesken qustardyń bárin esepke ala bastadyq. Elimizdiń aýmaǵy úlken bolǵandyqtan, túr alýandyǵy da mol. Biraq olardyń bárin kórý ońaı emes, ár qustyń mekendeıtin ortasy men taralý aımaǵy ártúrli. Birin daladan, ekinshisin taýdan nemese kól jaǵasynan izdeýge týra keledi.

Sondyqtan eldi kólikpen aralaý jańa túrlerdi kezdestirýge jaqsy múmkindik berdi. Nátıjesinde sapar barysynda qustardyń 240-qa jýyq túrin kórdik.

— Olardyń arasynda Qyzyl kitapqa engen keminde 30 túr bar. Eń este qalǵan kezdesý qaısy?

— Uzynquıryq japalaqpen kezdesken sátimiz erekshe este qaldy. Bul — sırek kezdesetin, óte ádemi qus. Ony kóremiz dep múlde oılamaǵan edik.

Tabıǵatta bárin aldyn ala josparlaý múmkin emes. Keıde arnaıy izdegen qusyńdy kezdestirmeısiń, al keıde kútpegen jerden sırek túrge tap bolasyń. Osyndaı sátter saıahattyń eń qyzyqty bóligine aınalady.

Uzynquıryq japalaq týraly jeke vıdeo túsirýdi de josparlap otyrmyz. Al jalpy sırek qustardy tabıǵı ortasynda kórý olardyń mekenin qorǵaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindiredi.

— Qazaqstannyń qaı óńirleri qustardy baqylaý jaǵynan erekshe áser qaldyrdy?

— Shyǵys Qazaqstan, Marqakól, Katonqaraǵaı jáne Mańǵystaý erekshe este qaldy. Soltústik Qazaqstan da bizdi tańǵaldyrdy. Onda shaǵyn kólder men ormandar kóp, tabıǵaty ońtústik-shyǵys óńirlerine múlde uqsamaıdy.

Ár aımaqtyń landshaftyna qaraı qustar álemi de ózgeredi. Taýly jerde kezdesetin túrlerdi ashyq daladan nemese kól jaǵasynan izdeý múmkin emes. Sondyqtan Qazaqstandy aralaý arqyly ártúrli tabıǵı ortany zerttep, qustardyń tirshiligin jaqynyraq tanýǵa múmkindik aldyq.

— Qustardy sýretke túsirý ońaı emes. Sapardan keıin sizde shamamen 30 myń fotosýret jınalǵan eken. Olardyń ishinde qundysy qaısy?

— Qustardy sýretke túsirý úshin shydamdylyq qajet. Olardyń qozǵalysyn baqylap, qolaıly sátti kútý kerek. Keıde qus jaqynnan kórinbeıdi, keıde bir sátke ǵana ushyp ótip, kadrǵa túsirip úlgermeısiń.

Meniń ózimde shamamen 30 myń fotosýret bar, Aıjanda da sonshaǵa jýyq. Qazir olardy birtindep óńdep jatyrmyz.

Biz úshin fotosýrettiń qundylyǵy onyń ádemiligimen ólshenbeıdi. Keıbir kadrlar buryn kezdestirmegen qusty alǵash kórgen sátimizdi eske túsiredi, endi biri sol jerdiń tabıǵaty men sapardaǵy oqıǵalardy saqtap qalady. Bolashaqta osy materıaldar negizinde shaǵyn fotokitap shyǵarǵymyz keledi.

— Sırek qustardy izdep, adam aıaǵy sırek jetetin jerlerge barǵan ekensizder. Sapar barysynda qandaı qıyndyqtar boldy?

— Biz adamdar sırek baratyn jerlerge jetýge tyrystyq. Elimizde asfalttalǵan jaqsy joldar kóp bolǵanymen, mundaı aýmaqtarǵa keıde uzaq qashyqtyqty jolsyz jermen júrip ótýge týra keledi.

Sapar barysynda birneshe ret dóńgelegimiz búlindi, balshyqqa battyq. Kólikti shyǵarý úshin birneshe saǵat boıy qazǵan kezderimiz de boldy. Baqytymyzǵa oraı kóligimiz barlyq synaqtan ótti.

Mundaı saparda jol jaǵdaıy men aýa raıyn eskerip, kóliktiń múmkindigin baǵalaý mańyzdy. Tabıǵatty zertteımiz dep qaýipsizdikti umytýǵa bolmaıdy. Soǵan qaramastan, sapardyń áseri jaqsy boldy.

Jolda basqa avtosaıahatshylarmen, ulttyq parkter men qoryqtardyń ınspektorlarymen, aýyl turǵyndarymen tanystyq. Kópshiligi saıahatymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, jyly qarsy aldy.

— Aldaǵy ýaqytta osy sapardy jalǵastyrý nemese qustardy baqylaýǵa qatysty qandaı josparlaryńyz bar? Qazaqstandyqtardyń tabıǵatqa qyzyǵýshylyǵyn qalaı arttyrýǵa bolady?

— Áleýmettik jelige alǵashqy vıdeomyzdy jarııalaǵannan keıin osyndaı saıahatqa shyǵýdy armandaıtyn adamdardyń kóp ekenin baıqadyq. Bul bizdi qýantty. Qazaqstannyń tabıǵatyn kórý úshin mindetti túrde shetelge barýdyń qajeti joq.

Elimizde erekshe landshafttar, sırek kezdesetin qustar men janýarlar, adam aıaǵy sırek jetetin ádemi jerler kóp. 

Tabıǵatty, qustardy baqylaý úshin arnaıy maman bolý da mindetti emes. Eń bastysy — aınalańa muqııat qaraý. Osy arqyly týǵan ólkeńdi tereńirek tanyp, ony qorǵaýdyń mańyzyn túsinesiń.

Qazaqstandyqtardyń óz elin kóbirek aralap, tabıǵatyn óz kózimen kórgenin qalaımyz. Óıtkeni elimizdiń qanshalyqty ádemi ári alýan túrli ekenin saıahat kezinde ǵana tolyq sezinýge bolady.

— Suhbatyńyzǵa raqmet!