Qazaqstandaǵy ejelgi qalalar: Taraz

***

Ejelgi Taraz qalasy І-HІH ǵǵ. Jambyl oblysy, Taraz qalasynyń ortalyq bazary aýmaǵynda ornalasqan. Qalashyq qazirgi Taraz qalasynyń ortalyq bóliginde ornalasqan. Onyń aýmaǵynda (qamal, shahrıstan) Ortalyq bazar ornalasqan. Onyń mańaıyn qala úıleri alyp jatyr. 20 ǵasyrdyń bas kezinde uzyn dýaldar tóńireginde otyzdan astam tómpeshikter-qorǵandar, qonystar, nekropolder qaldyǵy bar edi. Qazirgi kezde olardyń bári tegistelip, úıler salynǵan. Súleımanov kóshesiniń batys bóligindegi tórtkúl jáne teleortalyq aýdanyndaǵy qonys, sondaı-aq qalanyń soltústik shetindegi uzyn dýaldardyń jekelegen bólikteri saqtalynyp qaldy. 1867 j. qalashyqty P.I. Lerh zerttedi. 1893-94 jyldary Talas dalasyndaǵy eskertkishtermen birge Áýlıeata aýmaǵyndaǵy qalalar eski ornyn V.V. Bartold qarap shyqty. Alǵash ret qazba jumysy 1927 j. (M.E. Masson) júrgizildi. 1938 j. qalashyq shahrıstany men qamalyna KSRO ǴA Qazaq bólimshesi ekspedıtsııalary (A.N. Bernshtam) alty jerden qazý júrgizdi. 1940 j. qazýdy Jambyl arheologııalyq pýnkti (G.I. Patsevıch), 1958 j. - Qazaq KSR-niń AEǴZI-niń Taraz arheologııalyq ekspedıtsııasy (T.N. Senıgova) júrgizdi. 1960-65 jj. Qazaq KSR ǴA-nyń AEǴZI (E.I. Ageeva, T.N. Senıgova, M.S. Merşıev) orta azııalyq ekspedıtsııasy qaıta qazý jumystaryn júrgizdi, 1983-85 jj. Qazaq KSR ǴA-nyń Taraz arheologııalyq ekspedıtsııasy, odan keıin Qazaq KSR-niń tarıhı jáne mádenı eskertkishter jıyntyǵy arheologııalyq ekspedıtsııasy jalǵastyrdy. Eskertkishterdiń túgeldeı joıylǵanyna qaramastan kóp jylǵy arheologııalyq jumystardyń, sondaı-aq qazirgi qala aýmaǵyna qurylys jumystaryn júrgizý kezinde tabylǵan zattar nátıjesinde kóne jáne orta ǵasyrdaǵy Taraz ómiriniń ártúrli kezeńderin sıpattaıtyn eleýli materıaldar jınaqtaldy. Taraz ornyna qurylys oryndary salyndy, sondyqtan qalashyqtyń beınesin 19 ǵ.: jáne 20 ǵ-dyń 30 jyldaryndaǵy jınalǵan málimetter negizinde kóz aldymyzǵa elestetýge bolady. Qazba jumystary orta ǵasyrdaǵy Tarazdyń qamaldan, shahrıstannan, rabattan jáne aýmaqtardan turǵanyn aıǵaqtaıdy. Qazirgi kezde shahrıstannyń soltústik dýalynyń 370 m-ge deıin, batysy 160 m-ge deıin sozylǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Ońtústiginde qalashyq qaldyqtary 200 m qashyqtyń kóleminde baıqalady. Shahrıstannyń soltústik dýalyna qamal jalǵasqan. Joba boıynsha ol tik buryshty tóbe, jaqtaýlarynyń uzyndyǵy 175 m (solt.), 117 m (batysy), 115 m (shyǵysy) jáne 125 m (ońtústigi). Tik qazý jumystary shahrıstan men qamaldyń ár kezeńderin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Jańa dáýirdiń alǵashqy ǵasyryna tán qabattar qamal men shahrıstannyń ońtústik batys bóligin qazý kezinde tabylǵan shıki balshyqtan jasalǵan kirpishter synyqtarynan, qysh ydystardan, kúldi qabattardan anyqtaldy. Qatpar qalyńdyǵy - 0,5 m. Qamaldy qazý barysynda 4-6 ǵǵ-daǵy qabattar ashyldy, onyń qalyńdyǵy 1,5 m-ge deıin bardy. Odan tik buryshty shıki kirpishten - 50 h 29,5 h 9,5 sm - qalanǵan bólmeler qaldyǵy arshyldy. Ǵımarat qabyrǵasy 1 m bıiktikke deıin saqtalǵan, eni - 1-1,5 m. Qabattar astynan ózindik pishini bar qysh zattar - juqa jaqtaýly shóshkeler, qumyralar, hýmdar, temir peshter tabyldy. 6-8 ǵǵ. qabattary barlyq qazý kezderinde kezdesti. Olardyń miqtylyǵy 1,5 h 2,5 m. Qamalǵa baratyn keýleme qazba ornynda osy kezeńge jatatyn eki dáliz ben bólme tabyldy. Olar shıki kirpishten kólemi. 26-28 h 50-60 h 8-9 sm etip qalanypty. Qysh zattary túrleriniń árqılylyǵymen jáne sán ereksheligimen daralanady. Osy jerden formasy metall ydystarǵa jaqyn almurt formaly qumyralar, krýjkeler tabyldy. Oıyp salynǵan oıýlary bar qaqpaqtar, qysh músinderdi quıýǵa arnalǵan úlgiler, sırııa jazýy bar ydystar shyqty. 8-10 ǵǵ-daǵy qatparlar osy kezeńdegi qala ómiriniń asa qaýyrt bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Tabylǵan temir aqshalar 7-8 ǵǵ.-dy kórsetedi. Kúıdirgen kirpishten salynǵan (0,22 h 0,22 h 0,05 m), edeni tóselgen bólmeler, tóselgen tastar qurylys tehnıkasynyń ózgergenin dáleldeıdi. Tolyq pisirmeı jasaǵan qysh zattary ishinde qyzǵylt oıyp salynǵan órnekteri bar jyltyr krýjkeler men qumyralar kóp kezdesedi. Ábden sýarylǵan ydystar aq, ashyq, kók jáne qońyr túspen jyltyratylǵan jáne ósimdik órnekteri salynǵan. 11-12 ǵǵ. metall aqshalarmen erekshelenedi. Qabattar astynan temir pyshaq, qalaıy buıymdar synyqtary, shyny men tastan jasalǵan alqalar, shyny ydystar tabyldy. Kóp mólsherde sýarylǵan ydystar sháshkeler, tárelkeler, shyraq saýyttary shyqty. Sińirilgen boıaý tústeri ashyq jáne aq. Órnekter qońyr, kók, qyzyl boıaýlarmen, keıde olar oıýlarmen úılestirile boıalǵan. Órnekteri ósimdik sýretteri, geometrııalyq, epıgrafııalyq bolya keledi. Sýarylmaǵan qyshtar tar moıyndy qumyralar, krýjkeler, sháshkeler, hýmdar. Qalashyqtyń ártúrli bóliginde júrgizilgen qazba jumystary Tarazdyń árkezdegi kezeńderin ańǵartatyn qurylys keshenderi men turaqtaryn aıǵaqtaıdy. Shahrıstannyń shyǵys buryshy jaǵynan qazylǵan 200 sharshy m alańnan monsha qaldyqtary tabyldy. Jobasynda ǵımarat sharshy formaly (13,5 h 12,5 m), syrtqy qabyrǵasynyń qalyńdyǵy - 1 m. Barlyǵy 7 bólme arshyldy ortasha kólemi 3,05 h 3,15, 2,52 h 3,92. 1-bólmeniń qabyrǵalarynda qyzǵylt betke salynǵan tańbalar jáne qatarlastyra qara túspen syza júrgizilgen segiz buryshty sary juldyzdar saqtalypty. Eden sary, qyzyl tústi, mólsheri 0,5 h 0,5 h 0,08 m tegis tastarmen tóselgen. Bıiktigi 0,4 m, eni 0,28 m oryndyq bólikteri saqtalǵan. 2-bólmede (3,05 h 2,52 m) kirpish vannalar men kir jýǵysh bolǵan. Vanna batys qabyrǵaǵa jaqyn edende turǵan. Onyń uzyndyǵy 1,75, eni 0,47, bıikt. 0,6 m. Onyń ishi men syrty tsement sylaqpen qaptalǵan. Bólmeniń ońtústik qabyrǵasy qyzǵylt túspen syrlanǵan. Qabyrǵanyń joǵary jaǵy eki bólikke bólingen, asty úshkil (bıikt. 0,5 m, tereńdigi 0,3 m) qýystarmen árlengen. Shyǵys jaq qabyrǵasy shahmat tártibimen ornalastyrylǵan sary tústi juldyzdarmen áshekeılengen. 2-bólme eni 0,79 m esik arqyly úshinshisimen jalǵasqan. Bul jerde eni 0,34 m, tereńdigi 0,26 m astaý turǵan. Ashyq qyzǵylt tústi bólme qabyrǵalarynyń irgesine sary jáne qyzyl tústi segiz jáne alty buryshty detaldar salynǵan. Kórshi 4-bólmeniń (2,44 h 2,46 m) qabyrǵalarynda órnekter joq. 5-bólme nashar saqtalǵan. 6-bólmeniń (3,15 h 3,11 m) qabyrǵalary jaqsy saqtalǵan. Qabyrǵa boıyna oryndyqtar qoıylǵan. Batys qabyrǵasy segiz qyrly órnektermen jabylǵan, túsi, qara túspen kontýr júrgizilgen, alty qyrly órnekter sary jáne qyzyl túspen boıalǵan, al ońtústigine japyraqshaly órnekter júrgizilgen. Eń úlkeni 7-bólme (6,71 h Z,93 m). Sary jáne qyzyl tústi tegis plıtaly eden jaqsy saqtalǵan. Qabyrǵalaryna qýystar jasalǵan. Monsha bólmesi qulaǵan tóbesine qaraǵanda kúmbezben jabylǵan sııaqty. Monshaǵa sý arnaıy orynnan qazylǵan qudyqtan keledi. Bólmeler monsha edeni astynan salynǵan ystyq ótkizgish kanaldar kómegimen jylytylǵan Taraz monshasynyń salyný tehnıkasy, qabyrǵalarynyń órnekteri men bezendirilýi sondaı-aq 11 ǵ. merzimimen belgilengen buhar temir aqshalarynyń tabylýy monshanyń 11-12 ǵǵ.-da, qalanyń ekonomıkalyq gúldenýi kezeńinde bolǵanyn dáleldeıdi. Orta Azııada monsha 8 ǵ-dan buryn paıda bolǵan joq, sodan keıin taıaý jáne Orta Shyǵysqa, aqyrynda Orta Azııaǵa Jerorta teńizi aýmaǵynan aýysqan sekildi. Ońtústik Qazaqstan men Jetisýda salynǵan monshalar (Otyrar, Balasaǵun) jobasy krest úlgisinde. Kóptegen monshalardyń irgeleri Taraz monshasy sııaqty órnektelýiniń jıiligimen erekshelendi. Taraz monshasy Taıaý Shyǵystaǵy Qaıyr ál Haıyr ál Garbı monshasyn eske salady. Qalalyq sý qubyrlary qaldyqtary da monshalar merzimine sáıkes keledi. Onyń 12,8 m beligi zertteldi. Sý qubyrlary tastan, malta tastan, topyraqtan tóselgen «jastyqtar» ústine qoıylǵan ústi tegis taspen jabylǵan. Qubyr úzikteriniń kıgiziletin tustary qyshtan jasalǵan. Olardyń uzyndyǵy 0,25-0,8 m, dıametri 0,21-0,22 m. Sý qubyryna sý Talas bógeninen sý aıdaǵysh basseın arqyly jiberilip turǵan. Sý qoımasynan sý qysh qubyrlarmen qalanyń barlyq bóligine jetkizilgen. Sý qubyry jumysy 13 ǵ-da toqtady. Taraz qalashyǵynyń qazba materıaldary Reseı Memlekettik Ermıtajy, Qazaqstan Memlekettik Ortalyq murajaıy qorlarynda, Á.H. Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń jáne Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný murajaılarynda saqtaýly.

Derekkózi: Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy, 8 tom