Qazaqstandaǵy ejelgi qalalar: Otyrar qalasy

Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵl u mattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

Otyrar - Qazaqstannyń orta ǵasyrlardaǵy áıgili qalalarynyń biri. Qalanyń qaldyǵy Otyrar tóbe degen atpen belgili, qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysy Otyrar aýdanynyń Sháýildir eldi mekeniniń janynda ornalasqan. Otyrar qalasy týraly kóptegen saıahatshylardyń jazba derekterinde aıtylady.

Ejelgi Otyrar shuraty Ońtústik Qazaqstan oblysy Otyrar aýdanynda ornalasqan. Onyń jeri Syrdarııanyń orta aǵysy tusyndaǵy jaǵalarynda ornalasqan. Orta Syrdarııanyń alqaby, Turan oıpatynyń bir bóligi, Qyzylqum-Ortasyrdarııa jazyǵyna kiredi.

Shurattyń negizgi sý kózderi Arys pen Syrdarııa. Olardan shyǵarylǵan kanaldar, qalalar men mekenderdi sýmen qamtamasyz etti, egistikti sýardy. Tek, sýdyń moldyǵynan ǵana, bul jerde eginshilik mádenıeti damı aldy.

Otyrar shuratynyń ornalasqan jeri, onyń turǵyndarynyń ómirine áserin tıgizip otyrdy. A.N. Bernshtam Otyrar, Arystyń Syrdarııaǵa quıar tusynda, Bógenge jaqyn ornalasqandyqtan, qolaıly pozıtsııada tur jáne jer sýarý úshin sýy jetkilikti dep dál aıtqan. Bógen men Arys boıymen Talasqa, úısin, keıin qarlyq ıelikteriniń shekarasyna deıin jetken. Syrdarııa boıymen joldar Shash, Ferǵana jáne Soǵdyǵa, soltústikke qaraı Aral mańyndaǵy alandar arqyly Edil boıyndaǵy dalaǵa, Taýly Oralǵa jáne Qara teńizdiń soltústik jaǵalaýyna deıin barǵan.

Shurattyń soltústikten ońtústikke qaraı uzyndyǵy 53 kılometrdeı, batystan shyǵysqa qaraı 54 kılometrdeı. Shurat terrıtorııasynda 130 astam eskertkishter bar.

Otyrar ortaǵasyrlyq uly oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabı týǵan aımaq astanasy retinde keńinen tanymal. Otyrar ornynda eldi mekenniń paıda bolýy bizdiń dáýirimizdiń birinshi ǵasyrlaryna sáıkes keledi. Alǵash ret «Otyrar» jáne «Farab» ataýlary jazba derekterde b.d. IX ǵ. kezdesedi. X-XII ǵǵ. kezeńi, mońǵol shapqynshylyǵy tamyryn shapqan qalalyq ómirdiń gúldený kezeńi boldy. 1219 jyly Otyrar Shyńǵyshan áskeriniń soqqylarynan qulady. Alaıda, Otyrar qaıta túlep, XIII ǵasyrdyń ortasynda Batys pen shyǵys arasyndaǵy jolda iri saýda ortalyǵyna aınaldy. 1405 jyly Otyrar saraılarynyń birinde Temirlan qaıtys bolady. Otyrardaǵy ómir XVIII ǵasyrǵa deıin jalǵasty. Qala jurttyń jalpy sıpaty Qazaqstan men Orta Azııadaǵy ortaǵasyrlyq eskertkishterdiń kópshiliginiń sıpatyna tán.

Otyrarda sonymen qosa ǵajaıyp úlken qysh ydystar hýmdar kóptep kezdesedi. Olardyń keıbiriniń úlkendigi adam boıyndaı zor bolyp keledi. Ol ǵajaıyp ydystarda, qumyralardy astyq, jem saqtalatyn bolǵan. Qazir Otyrar qazynasynyń asa bir kózge eleýli kórinetini - onyń keramıkalyq ydystary, kúmis, qola qumǵandary jáne túrli qysh qaqpaq dastarhandary. Ásirese Otyrar keramıkalary óziniń komozıtsııalyq qurylymy jaǵynan, oıý-órnekteriniń kúrdeligi, ereksheligi jaǵynan nazar aýdarady. Qanshama ǵasyr ótse de, tabaqtardaǵy boıaýlar óz sapasyn joımaǵan. Boıaý túrleriniń bir-birimen jymdasýy, ádemi naqyshty órnegi, jasalý sapasy berik. Keıingi qazba jumystarynyń nátıjesinde Otyrarda sáýletti saraı, meshitterdiń bolǵanyn dáleldeıtin olardyń qaldyqtary arshylyp alynady.

Otyrardaǵy alǵashqy qazbany arheologııa áýesqoılarynyń Túrkistan úıirmesiniń músheleri A.K.Klare men A.A. Cherkasov 1904 jyly júrgizdi. Olar birqatar transheıalar salyp, materıal jınaqtady. Keıingi zertteýler, tek, HH ǵasyrdyń 40-jyldary professor A.N.Bernshtam basshylyǵymen jalǵasyn tapty. 1969 jyly Otyrar arheologııalyq ekspedıtsııasy (1971 j. bastap QazKSR ǴA Ońtústik Qazaqstan keshendi arheologııalyq ekspedıtsııasy bolyp atalady) uıymdastyrylyp, ony Aqyshev K.A. basqardy, al 1991 jyldan Baıpaqov K.M. basqaryp keledi. 2001 jyly ıÝNESKO-Qazaqstan-Japonııa bastaýymen «Ejelgi Otyrar qala jurtyn konservatsııalaý jáne saqtaý» Qorynyń halyqaralyq jobasy jumysyn bastady. Jobanyń negizgi maqsattary: qujattyq baza jasaý men konservatsııalyq sharalar boldy.

2004-2007 jyldary «Mádenı mura» jáne «Ejelgi Otyrardy jańǵyrtý» memlekettik baǵdarlamalary aıasynda Otyrar qalashyǵynyń birqatar eskertkishterin (XIV ǵ. juma meshiti, XVI ǵ. turǵyn úı oramy, XI-XII ǵǵ. turǵyn jaılary, qabyrǵalar, ortalyq qaqpa jáne «Darvaza-ı sýfı» («Sopy qaqpasy»), stratıgrafııalyq shýrf, XIV ǵ. monshasy) zertteý, konservatsııalaý jáne mýzeılendirý boıynsha aýqymdy jumystar júrgizildi. Shurat eskertkishteri Kók-Mardan, Quıryktóbe, Jalpaqtóbe, Ýásıj qalashyqtary, Taltaqaı jáne Qońyr mazarattaryna keshendi zertteý júrgizildi. Otyrar shuratyn aerofotoqujattaý iske asyryldy, eń jańa kompıýterlik jetistikterdi paıdalana otyryp shurattyń ejelgi ırrıgatsııasy zertteldi. 8 myńnan astam aerosýretter túsirildi. Shurattyń geoaqparattyń negizi jasaldy. Bul - Qazaqstan arheologııalyq ǵylymynda jasalǵan eń aqparatty jáne aýqymdy júıe.

Otyrar shuraty Qazaqstan Respýblıkasy arheologııasynyń jaýhary. Arheologııalyq zerttteýlerdi, konservatsııalyq sharalardy jalǵastyrý, týrıstik ınfraqurylymdy damytý shurat eskertkishterin Dúnıejúzilik mádenı mura tizimine engizý protsesiniń mańyzdy quramdas bóligi.