Qazaqstandaǵy joldar nege tez jaramsyz bolyp qalady

Shaǵym 1,5 ese kóbeıgen

Jol jóndeýge mıllıardtar bólingenmen, sapaǵa qatysty shaǵym azaımaı otyr. Ótken jyly shamamen 60 myń ótinish tirkelgen. Bıyl naýryz aıyna deıin jolǵa kóńili tolmaıtyn qazaqstandyqtardyń sany bir jarym ese artyp, 7 myń shaǵym túsken.

– Máselen, turǵyndar Dossor–Aqtaý, Atyraý–Oral baǵyttaryn, týrızm ókilderi Jetisý men Abaı oblystaryndaǵy Alakólge baratyn joldardy atap ótti, – dedi Premer-mınıstr Oljas Bektenov Úkimet otyrysynda.

Jol sapasy tek ınfraqurylymǵa emes, qaýipsizdikke de áser etedi. Ótken jyly elde 36 myńnan astam jol-kólik oqıǵasy tirkeldi. Osyǵan baılanysty Úkimet basshysy qaýipsizdikti kúsheıtý boıynsha júıeli sheshim qabyldaýdy tapsyrdy.

Al Kólik mınıstri Nurlan Saýranbaev jol sapasyna áser etetin basty faktorlardyń biri – el aýmaǵynyń keńdigi dep sanaıdy.

– Joldardy kútip-ustaýǵa bólinetin qarjy jetkiliksiz. Keń aýmaq pen qoldaǵy qarjy arasyndaǵy alshaqtyq - negizgi másele. Soǵan qaramastan tıisti jumystar atqarylyp jatyr, – dedi mınıstr.

Statıstıkaǵa zer salsaq, elimizde 2019-2025 jyldary 34 myń shaqyrymnan astam jol jóndelip, jalpy uzyndyǵy 5 myń shaqyrym bolatyn iri qurylys pen rekonstrýktsııa jobalary júzege asty. Atap aıtqanda, «Ortalyq–Shyǵys» dálizi, Beıneý–Aqjigit, Qostanaı–Denısovka, Aqtóbe–Atyraý–Astrahan, Qaraǵandy–Almaty, taǵy da basqa baǵyttar jańartyldy. Búginde respýblıkalyq joldardyń 94 paıyzy, jergilikti joldardyń 91 paıyzy normatıvtik jaǵdaıda. Jospar boıynsha 2030 jylǵa deıin bul kórsetkishter 100 paıyzǵa jetedi.

Aldaǵy jyldarǵa «Ortalyq–Batys» dálizi men birneshe baǵytty rekonstrýktsııalaý kózdelip otyr. Degenmen, joldardyń sapasyna kútip-ustaý deńgeıi de áser etedi.

– 2013 jyldan bastap respýblıkalyq jáne halyqaralyq jol ýchaskelerinde aqyly júıe engizildi. Bul joldardy sapaly kútip-ustaýdyń tıimdi quraly retinde qarastyrylady. Jol sapasyna kólik qozǵalysy men júkteme de áser etedi. Sońǵy jyldary joldar 13 tonna júktemege eseptelip salynady, buryn ol 6-8 tonna shamasynda bolǵan. Talaptardyń saqtalmaýy jol jamylǵysynyń tez tozýyna alyp keledi, – delingen Avtomobıl kóligi jáne kóliktik baqylaý komıteti usynǵan jaýapta.

Jobalaýda qandaı qatelikter bar?

Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademııalyq keńesshisi, «Qazdorınnovatsııa» JShS-niń ǵylym jónindegi dırektory Borıs Asmatýllaevtyń pikirinshe, jol konstrýktsııalary áli kúnge deıin 1960-1970 jyldardaǵy ádis boıynsha esepteledi.

– Buryn jabyndyny durys tańdaý jáne qabattardyń beriktigin joǵarydan tómen qaraı azaıtý qaǵıdasy qoldanylǵan, ıaǵnı negiz jabynnan myqty bolmaýy tıis. Alaıda bul tásil joldardyń uzaq merzimdi paıdalanýyn qamtamasyz etpeıdi, – deıdi sarapshy.

Jobalaý kezeńindegi taǵy bir túıtkil – tenderlik rásimdermen baılanysty. Merdigerler baıqaýǵa qatysý úshin eń tómengi shyǵyndardy kórsetýge májbúr kórinedi.

– Sonyń saldarynan ınnovatsııalyq sheshimderdi engizý múmkin bolmaı otyr. Kez kelgen jańa tehnologııany qoldaný úshin Kólik mınıstrligi Avtomobıl joldary komıtetiniń resmı ruqsaty qajet. Tipti bul tehnologııalar Qazaqstanda óz tıimdiligin dáleldegen bolsa da, – deıdi Borıs Asmatýllaev.

Sarapshy atap ótkendeı, kepildik merziminiń qysqalyǵy da - mańyzdy másele. Qazirgi tańda merdigerler jol sapasyna shamamen 5 jyl ǵana kepildik beredi.

– Bul halyqaralyq standarttarǵa, AQSh-taǵy «máńgi joldar» tujyrymdamasyna jáne Eýroodaq elderindegi uzaq merzimdi joldar qaǵıdattaryna sáıkes kelmeıdi, – deıdi ol.

1990 jyldary kólik aǵynynyń artýyna baılanysty kóptegen elde joldardyń tez deformatsııalanýy ózekti boldy. Sol kezde 10 eldiń sarapshylarynan quralǵan top 100 uzaq merzimdi joldy zerttegen. Nátıjesinde joldardyń tıimdiligi olardyń 50 jyldan astam qyzmet etýimen tikeleı baılanysty ekeni anyqtalǵan.

– Osy tájirıbeni eskere otyryp, jol qabattarynyń beriktigin tómennen joǵary qaraı arttyrý qajet, ıaǵnı joldyń irgetasy joǵary qabattardan myqty bolýy tıis. Qazaqstanda, kerisinshe, jobalaý joǵarydan tómen qaraı júrgiziledi, – deıdi professor.

Onyń pikirinshe, dál osy tásil joldardyń tez buzylýyna ákeledi. Ásirese tómengi qabatynda monolıtti beton negizi joq joldar uzaqqa shydamaıdy.

– Negizgi sebep – aýyr kólik qozǵalysynan týyndaıtyn kóptsıkldi vıbratsııa. Bul qubylys jer asty sýlarynan ylǵaldyń joǵary kóterilýin jedeldetedi. Sonyń saldarynan jol jabyny merziminen buryn buzylady. Mundaı joldar kólik júktemesine, maýsymdyq temperatýra men ylǵal ózgeristerine tótep bere almaıdy. Nátıjesinde paıdalanýǵa berilgennen keıin 2 jyl ishinde jaryqtar paıda bolady, – dep túsindirdi sarapshy.

Klımat ózgerýiniń jol jaǵdaıyna áseri

Elimizdiń aýmaǵy birneshe jol-klımattyq aımaqqa bólinedi: ońtústik óńirler V aımaqqa jatsa, ortalyq jáne soltústik óńirler IV aımaqqa kiredi. Ár aımaqtyń tabıǵı erekshelikteri jol jabynyna qoıylatyn talaptardy aıqyndaıdy.

– Jazda ońtústikte asfaltbeton joldarda izder paıda bolyp, tsementbeton plıtalary deformatsııalanady. Qysta temperatýranyń jıi aýysýy, ıaǵnı 0°C arqyly 80-90 ret ótýi joldyń tez tozýyna ákeledi. Soltústikte mundaı tsıklder az bolǵanymen, aıazdyń 45-50°C-qa jetýi de jol sapasyna keri áser etedi, – deıdi Borıs Asmatýllaev.

Qazaqstan jaǵdaıynda jol qurylymdary qystaǵy qatty aıazdan jazdaǵy ekstremaldy qyzýǵa deıin, ıaǵnı 100°C-tan asatyn temperatýralyq aralyqta paıdalanylady. Mundaı aıyrmashylyq jazda bıtýmnyń jumsarýyna, jolda izderdiń paıda bolýyna, al qysta materıaldardyń morttanyp, jaryqtardyń túzilýine ákeledi. Sonymen qatar jaýyn-shashyn men sý tasqyndary joldardyń tez tozýyna yqpal etedi.

Sol sebepti jol ınfraqurylymyn damytý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolyp otyr.

– Búginde elimiz arqyly 7 halyqaralyq avtokólik dálizi ótedi. Bizdiń ǵylymı mektep joldar sanyn 2-3 ese arttyrýdy jáne halyqaralyq dálizderdi jańa nanotehnologııalar arqyly jańǵyrtýdy usynady. Mundaı tehnologııalar 50 jyldan astam qyzmet ete alady. Onyń ústine Qazaqstanda bul baǵytta qajetti shıkizat jetkilikti. Sebebi shamamen 60 mlrd tonna tehnogendik qaldyq bar. Damyǵan elderde mundaı qaldyqtardyń 80-100%-y qaıta paıdalanylady. Sondyqtan bizde de olardy keńinen qoldaný qajet, – deıdi professor.

Sarapshynyń pikirinshe, bul tásil avtomobıl joldaryna ǵana emes, áýejaılardyń ushý-qoný jolaqtaryna jáne temirjol ınfraqurylymyna da tıimdi bolýy múmkin.

Jańa tehnologııalar men óńirlik tásilder

Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Halyqaralyq Kólik akademııasynyń akademıgi, «Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Qaırat Muhambetqalıevtiń pikirinshe, óńirlik erekshelikterdi eskerý – sapaly jol salýdyń negizgi sharty. Sebebi elimizdiń ár aımaǵy klımat, topyraq jáne gıdrologııalyq turǵydan aıtarlyqtaı erekshelenedi.

– Ońtústikte joǵary temperatýraǵa tózimdi materıaldarǵa basymdyq beriledi, al soltústikte aıazǵa tózimdilik pen ylǵaldan qorǵaý mańyzdy. Batysta tuzdanǵan topyraqtar men aýyr júktemeler eskerilse, shyǵys pen taýly aımaqtarda sý tasqyndary men kóshkinder - basty qaýip. Sondyqtan ár óńir úshin jeke tehnologııalyq sheshimder qoldanylady, – deıdi ol.

Qazirgi tańda Qazaqstanda klımatqa beıimdelgen jol materıaldaryn kezeń-kezeńimen engizý júzege asyrylady. Atap aıtqanda, asfaltbeton qospalaryn jobalaýda PG (Performance Grade) júıesi men Superpave ádistemesi qoldanylady.

– Bul baǵytta 6 ulttyq standart bekitildi, taǵy 3 standart ázirlený ústinde. Ótken jyly birqatar pılottyq ýchaskelerde jańa tehnologııalar synaldy. Bul jobalarda zerthanalyq jáne dalalyq synaqtar júrgizilip, olardyń tıimdiligi tájirıbe júzinde dáleldendi, – deıdi Qaırat Muhambetqalıev.

Sonymen qatar jol sapasyn arttyrý maqsatynda normatıvtik baza da jetildirilip jatyr. Sarapshynyń aıtýynsha, joldardyń konstrýktıvtik elementteri úshin jóndeýaralyq merzimder men kepildik talaptardy retteıtin vedomstvolyq qujattar qabyldanǵan. Bul merdigerlerdiń jaýapkershiligin kúsheıtip, joldardyń qyzmet etý merzimin uzartýǵa múmkindik beredi.

– Jóndeýaralyq merzimderdi ulǵaıtý bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtyp, jańa tehnologııalardy tıimdi engizýge jol ashady, – deıdi ol.

Bul baǵyttaǵy jumystar zańnamalyq jáne praktıkalyq deńgeıde de qoldaý taýyp otyr. Májilis depýtaty Oljas Quspekovtiń aıtýynsha, Qazaqstanda jol ınfraqurylymyn klımattyq ózgeristerge beıimdeýge baǵyttalǵan pılottyq jobalar iske asyrylyp jatyr. 

– 2025 jyly Astana jáne Almaty qalalarynda, sondaı-aq Aqmola jáne Qyzylorda oblystarynda klımatqa tózimdi jol ýchaskeleri salyndy. Bul jobalarda zamanaýı materıaldar men tehnologııalar qoldanylǵan. Tájirıbe aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq jáne jergilikti joldarda keńinen qoldanylýy múmkin, – deıdi depýtat.

Halyqaralyq tájirıbe

Jol sapasyn arttyrýda halyqaralyq tájirıbege súıený – mańyzdy baǵyttardyń biri. Avtosarapshy Alekseı Alekseevtiń pikirinshe, bul turǵyda Aspanasty eliniń tájirıbesi tıimdi.

– Qytaıdyń tájirıbesin úırenýimiz kerek. Sol elde qoldanylyp jatqan jol salý tehnologııalary álemdik deńgeıde úlgi bola alady. Olar joldardy jyldam ári sapaly salady. Sondyqtan tájirıbeni beıimdep qoldaný nemese qytaılyq mamandardy tartý arqyly jobalardy birlesip júzege asyrý tıimdi. Olar klımattyq jaǵdaılardy eskere otyryp, tehnologııalardy tıimdi qoldana biledi, – deıdi sarapshy.

Mundaı tájirıbe Qazaqstanda ishinara qoldanylyp ta kórgen.

– Mysaly, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojolynyń Qyzylorda men Aqtóbe arasyndaǵy ýchaskesinde salynǵan jabyn óte sapaly boldy. Qyzǵylt tústi asfalt birneshe jyl boıy buzylmaı saqtaldy. Alaıda keıin ol alynyp tastaldy, – dep mysal keltiredi ol.

Sarapshy otandyq jol salýda ilgerileý bar ekenin joqqa shyǵarmaıdy, biraq jetildirýdi qajet etetin tustar áli jetkilikti ekenin alǵa tartty.

– Qarqyn jaǵynan áli de baıaýmyz, keıbir sheshimder tolyq pysyqtalmaǵan. Mysaly, áli kúnge deıin eki jolaqty trassalar salynyp keledi. Qazirgi talap boıynsha tórt jolaqty, mindetti túrde bólgish jolaqtary bar magıstraldar salý qajet. Bul eń aldymen jol qaýipsizdigin kúsheıtedi, – deıdi spıker.

Jol sapasyn jaqsartýdyń taǵy bir tıimdi tásili – bastapqy kezeńde sapaǵa kóbirek ınvestıtsııa salý. Buǵan qosa salany júıeli damytý úshin ınstıtýtsıonaldyq tetikter de qajet.

– Qazirgi tańda jol qoryn qurý týraly usynystar bar. Eger bul bastama júzege assa, jol qurylysy men ony qarjylandyrý júıelenedi. Sonymen qatar elimizdiń aýmaǵy úlken bolǵandyqtan, barlyq óńirdi birden sapaly jolmen qamtý qıyn. Sondyqtan aldymen negizgi magıstraldarǵa basymdyq bergen durys, – deıdi ol.

Sarapshylardyń pikirinshe, jol sapasyn arttyrý úshin keshendi tásilder qajet. Barlyq kezeń tolyq qamtylǵanda ǵana uzaqmerzimdi nátıje bolady.