Qazaqstandaǵy jol apattarynyń negizgi sebebi qandaı
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda jol apaty kúndelikti jańalyqqa aınalyp barady. Qurǵaq statıstıkanyń artynda myńdaǵan jaraqat pen adam taǵdyry tur. Jol-kólik oqıǵalary nege kóbeıdi, qaýip qaıdan týyndap otyr? Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy osy suraqtarǵa jaýap izdedi.
Apat dınamıkasy: aımaqtar men faktorlar
Elimizde jol-kólik oqıǵalarynyń sany alańdatarlyq deńgeıde artyp otyr. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń derekterine sáıkes, ótken jyly Qazaqstanda 36 myńnan astam jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. 2024 jyly kórsetkish 31,6 myńdy quraǵan.
Alǵash qaraǵanda apat sanynyń kóbeıýin eldegi avtokólikterdiń artýymen baılanystyrý ońaı. Rasynda da sońǵy on jylda Qazaqstanda tirkelgen kólikter sany 1,8 ese ósken. Alaıda uzaqmerzimdi statıstıka bul sheshýshi faktor emes ekenin kórsetedi. Máselen, 2015 jyldan keıin birneshe jyl qatarynan jol-kólik oqıǵalarynyń sany azaıǵan. Al 2021 jyldan bastap apat qaıta óse bastady, 2024 jyly bul úrdis kúrt kúsheıip, bir jyldyń ishinde apat sany 15,9 myńnan 31,6 myńǵa deıin jetti.
Jol-kólik oqıǵalary óńirler boıynsha da birkelki emes. Almaty qalasy burynǵysynsha eń apatty óńir bolyp qalyp otyr, munda 7,6 myń jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Ol 2015 jylmen salystyrǵanda 37,2 paıyzǵa kóp. Al elordadaǵy jaǵdaı odan da alańdatarlyq. Sońǵy on jylda Astanadaǵy jol apatynyń sany úsh ese artqan. Sarapshylar muny halyq sanynyń jyldam ósýimen, kólik tyǵyzdyǵynyń artýymen jáne qala aýmaǵynyń keńeıýimen baılanystyrady.
– Qalǵan óńirlerdiń basym bóliginde de apattar sany birneshe ese artqan. Eń joǵary ósim Mańǵystaý oblysynda (4,1 ese), Qyzylorda oblysynda (3,8 ese) jáne Atyraý oblysynda (4,6 ese) baıqalǵan, – delingen Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń málimetinde.
Jalpy statıstıkaǵa kóz júgirtsek, jol apatynyń basym bóligi eldi mekenderdiń ishinde tirkeledi. Qala ishindegi apattar sany kóp bolǵanymen, munda qaza tapqandardyń úlesi salystyrmaly túrde tómen. Al qala syrtyndaǵy trassalarda apattar sırek bolǵanymen, olardyń saldary áldeqaıda aýyr. Bul jaǵdaı, ásirese, respýblıkalyq jáne halyqaralyq mańyzy bar avtojoldarǵa tán.
Ólim-jitimniń sebepterine qatysty sarapshylar kólik quraldarynyń tehnıkalyq jaı-kúıine de nazar aýdarady. Kólik qaýipsizdigi salasyndaǵy mamandardyń aıtýynsha, apattan keıin qalpyna keltirilgen kólikterdiń tehnıkalyq jaǵdaıy kóbine talapqa saı bolmaıdy.
– Kólik qalpyna keltirilgen kezde qaýipsizdik jastyqtary men beldik tirekteri jaramdy kúıge jetkizilmeıdi, al karkastyń negizgi bólikteri – lonjerondar men ramalar qaıta dánekerlenip, sozylady. Sonyń saldarynan metaldyń jáne kólik qańqasynyń qorǵanysh fýnktsııasy saqtalmaıdy. Bul óz kezeginde jol-kólik oqıǵalary kezinde ólim-jitimniń artýyna ákeledi, – dedi Kólik quraldaryn tehnıkalyq baqylaý respýblıkalyq assotsıatsııasynyń prezıdenti Mıhaıl Býdıanskıı.
Qandaı trassalar qaýipti?
«QazAvtoJol» ulttyq kompanııasy jol-kólik oqıǵalaryn turaqty túrde monıtorıngilep, arnaıy apat kartasyn ázirleıdi. Ol qaıtalanatyn jol apattary jıi bolatyn ýchaskelerdi jáne avarııalyq qaýipti aımaqtardy anyqtaýǵa múmkindik beredi. Taldaý nátıjesi boıynsha, elimizdegi eń qaýipti baǵyttar qozǵalys qarqyny joǵary, uzaq qashyqtyqqa sozylǵan jáne aýyr júk kólikteri kóp qatynaıtyn strategııalyq trassalarǵa tıesili.
– Eń qaýipti baǵyt – Reseı Federatsııasymen memlekettik shekaradan bastalyp, Mártók, Aqtóbe, Qarabutaq, Qyzylorda, Shymkent, Taraz, Qordaı, Almaty arqyly Qorǵasqa deıin sozylyp, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń shekarasyna shyǵatyn avtojol. Bul baǵytta 109 adam qaza tapqan. Ekinshi orynda – Astana – Qaraǵandy (aınalma jolymen) – Almaty trassasy, munda 85 adam kóz jumǵan. Úshinshi orynda – Almaty – Taldyqorǵan – Óskemen – Shemonaıha – Reseı Federatsııasymen memlekettik shekara (Óbe ótkizý beketi) avtojoly, bul jerde 55 adam qaza bolǵan. Al tórtinshi qaýipti baǵyt – Astana – Atbasar – Jaqsy – Rýzaevka – Sarykól – Qostanaı (aınalma jolymen) – Reseı Federatsııasymen memlekettik shekara (Qaıraq ótkizý beketi) avtojoly, munda 28 adam qaza tapqan, – delingen «QazAvtoJol» ulttyq kompanııasynyń jaýabynda.
Mamandardyń aıtýynsha, bul baǵyttardyń barlyǵy kólik qozǵalysy asa qarqyndy, tranzıttik júk tasymaly basym jáne júrgizýshiler uzaq jolda jyldamdyqty arttyrýǵa beıim bolatyn trassalar. Osy faktorlardyń jıyntyǵy qala syrtyndaǵy joldardy apat saldary aýyr aımaqtarǵa aınaldyryp otyr.
Infraqurylym – apattyń janama sebebi
Jol-kólik oqıǵalarynyń belgili bir bóligi jol ınfraqurylymyndaǵy kemshiliktermen tikeleı baılanysty. Jol faktorlary boıynsha júrgizilgen taldaý apattardyń eń jıi sebebi – taıǵaq jol jabyny ekenin kórsetedi. Onyń saldarynan 972 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Ekinshi orynda – joldaǵy oıyqtar. Mundaı kemshilikter 688 apatqa sebep bolǵan.
Mamandardyń aıtýynsha, jol jabynynyń sapasymen qatar, ınfraqurylymnyń qosalqy elementteriniń jetkiliksizdigi de qaýip deńgeıin arttyryp otyr. Ásirese, jaryqtandyrýdyń nasharlyǵy, jaıaý júrginshi joldarynyń bolmaýy, jol belgileri men jol tańbalarynyń jetkiliksizdigi apat qaýpin kúsheıtedi. Ótken jyly dál osy janama faktorlardyń áserinen bolǵan jol-kólik oqıǵalarynda 8,1 myń adam túrli deńgeıde jaraqat alǵan.
– Bul máselelerden bólek, Qazaqstanda jol qozǵalysy erejelerin avtomatty túrde tirkeıtin kameralar men baqylaý júıeleri áli de jetkiliksiz. Aıyppuldar halyqaralyq jáne óńirlik deńgeımen salystyrǵanda tómen, bul júrgizýshilerdiń tártip buzýyna yqpal etedi, – dedi Avtomobıl naryǵyn taldaý jáne monıtorıng jasaý agenttiginiń bas dırektory Artýr Mıskarıan.
Depýtattar dabyl qaqty
Májilis depýtattary jol qaýipsizdigine qatysty máseleni birneshe jyldan beri kóterip keledi. Parlament minberinde aıtylǵan pikirlerge qaraǵanda jol-kólik oqıǵalarynyń kóbeıýi kezdeısoq qubylys emes, ınfraqurylym, baqylaý jáne josparlaý salalaryndaǵy júıeli olqylyqtardyń saldary.
Máselen, Májilis depýtaty Janarbek Áshimjanov avtomobıl joldarynyń jaı-kúıin ulttyq qaýipsizdik deńgeıindegi másele retinde baǵalap, premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda iri trassalardy tolyq aýdıtten ótkizýdi talap etti. Onyń aıtýynsha, elimizdegi birqatar magıstraldar qazirgi kólik júktemesine beıimdelmegen.
– Keıbir trassalar tym tar, kólikter bir-birine qarsy baǵytta júrýge májbúr. Kólik aǵyny shamadan tys, al jol ınfraqurylymy bul júktemege daıyn emes. Bul apattyń ósýine tikeleı áser etedi, – dedi Janarbek Áshimjanov.
Depýtat jol qozǵalysy erejelerin buzýdyń negizgi sebepterin de atap ótti. Onyń sózinshe, apattardyń basym bóligi jyldamdyqty asyrý, qaýipsizdik beldigin taqpaý jáne kólik aıdaý kezinde uıaly telefon qoldaný saldarynan bolady. Sonymen qatar polıtsııa 41 myń jol tekserisin júrgizip, 90 myńǵa jýyq ereje buzýdy anyqtaǵan. Al jol sapasynyń tómendigi úshin 7,4 myń adam jaýapkershilikke tartylǵan.
– Bul derekter jol sapasyna memlekettik baqylaýdyń jetkiliksiz ekenin, keı jaǵdaıda merdigerler men jaýapty organdardyń formaldy qaraýyn kórsetedi, – dedi ol.
Jol ınfraqurylymynyń sapasyna qatysty syndy Májilis depýtaty Nartaı Sársenǵalıev te qoldady. Ol jol jabyndysynyń tómen sapasyn ólim-jitimge ákeletin jol-kólik oqıǵalarynyń basty sebebiniń biri retinde atady.
– Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým derekterine sáıkes, 2024 jyly Qazaqstan jol sapasy boıynsha 119 eldiń ishinde 90-orynda boldy. Jol tańbalarynyń, ásirese, qarsy baǵytty kórsetetin syzyqtardyń bolmaýy kólikterdiń qarsy jolaqqa shyǵýyna sebep bolyp, aýyr apattarǵa ákeledi, – dedi Nartaı Sársenǵalıev.
Depýtattyń aıtýynsha, jol jóndeýde oıyqtardy ýaqytsha jamaý tájirıbesi júıeli máseleni sheshpeıdi. Sonymen qatar jańa joldardy jobalaý kezinde jol qaýipsizdigine jaýapty organdar jetkilikti deńgeıde tartylmaı otyr, bul bolashaqta apatqa ákelýi múmkin qaýipti kemshilikterdiń qalyptasýyna jol ashady.
Al Májilis depýtaty Erlan Saırov jol-kólik oqıǵalarynyń bir qyryn – belgili bir kólik túrleriniń táýekelin kóterdi. Onyń pikirinshe, sońǵy jyldary Toyota Alphard markaly kólikter qatysqan aýyr jol apattary jıilegen.
– Toyota Alphard kóligi burynnan-aq jaman atqa ıe. Sońǵy jyldary bul markadaǵy kólikter qatysqan jol apattarynyń sany kúrt artty. Tipti, shilde aıynda eki kúnniń ishinde ǵana Jambyl men Almaty oblystarynda osy kólik qatysqan eki iri apat bolyp, 10 adam qaza taýyp, tórt adam jaraqat aldy. Baqylaýdy kúsheıtý kerek, – dedi Erlan Saırov.
Qandaı sharalar qabyldanyp jatyr?
Jol-kólik oqıǵalarynyń ósýi alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Osyǵan baılanysty Kólik mınıstrligi birqatar naqty sharalardyń qolǵa alynǵanyn habarlady.
Mınıstrliktiń málimetinshe, negizgi basymdyq apat jıi tirkeletin ýchaskelerdi qaıta jańartýǵa berilgen. Bul jumystar jol qozǵalysynyń qaýipsizdigin arttyrýǵa jáne apat saldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan.
– Negizgi atqarylyp jatqan sharalar – qaýipti ýchaskelerdi qaıta jańartý: jol bóligin keńeıtý, qorshaýlar ornatý, jaryqtandyrý jáne jaıaý júrginshi ótkelderin salý. Sonymen qatar kórinýi nashar jáne qozǵalysy tyǵyz ýchaskelerde jol belgileri men jol tańbalaryn jańartý qolǵa alynyp jatyr. Jol qozǵalysyn avtomatty tirkeıtin kameralar men sandyq aqparat taqtalaryn ornatý, júrgizýshilerge aýa raıy men qaýip týraly aldyn ala habarlaý, saparlardy shekteý jáne jol erejelerin saqtaý jóninde usynystar taratý kún tártibinde, – delingen jaýapty vedomstvonyń málimetinde.
Sonymen qatar jol qaýipsizdigine tikeleı áser etetin taǵy bir mańyzdy másele – jolaýshy tasymalynda qoldanylatyn kólikterdiń tehnıkalyq jaı-kúıi. Osyǵan baılanysty Toyota Alphard jáne basqa da oń róldi avtokólikterge jolaýshy tasymaldaýǵa tyıym salý máselesi qarastyrylyp jatyr. Bastama Kólik mınıstrligi men Іshki ister mınıstrliginiń birlesken ustanymy retinde talqylanýda.
Atalǵan usynys AMANAT partııasy janyndaǵy jemqorlyqqa qarsy respýblıkalyq keńestiń otyrysynda kóterildi. Keńes tóraǵasy, depýtat Erlan Saırov azamattardyń ómiri men densaýlyǵy kez kelgen ekonomıkalyq múddeden joǵary turýy tıistigin atap ótti.
– Qabyldanatyn sheshimder eń aldymen adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalýy kerek. Sonymen qatar bul sharalar júrgizýshilerdiń jappaı jumyssyz qalýyna ákep soqpaýy tıis, – deıdi Erlan Saırov.
Jol apatynyń aldyn alý aıasynda paıdalanýǵa jaramdylyq merzimi ótken nemese tehnıkalyq talaptarǵa saı kelmeıtin avtokólikterdi elge ákelý tártibin qatańdatý máselesi de kún tártibine shyqty. Bul baǵytta shetelden ákelinetin kólikterdiń sapasyna qoıylatyn talaptardy qaıta qaraý usynylyp otyr.
Avtosarapshy ári qoǵam belsendisi Erkebulan Qulbasov oń róldi kólikter máselesi birneshe jyldan beri talqylanyp kele jatqanyn, bul taqyrypta qoǵam men kásibı ortadan túrli usynystar túskenin aıtty.
– Bul másele boıynsha birjaqty sheshim qabyldaý durys emes. Sońǵy sheshimder júrgizýshiler men jolaýshylardyń qaýipsizdigine basymdyq bere otyryp, barlyq taraptyń múddesin eskerý arqyly qabyldanýy tıis, – dedi Erkebulan Qulbasov.
Qazaqstandaǵy jol qaýipsizdigi máselesi jaı ǵana statıstıkalyq kórsetkishterdiń jıyntyǵy emes, ol – ınfraqurylym, baqylaý, kólik saıasaty jáne júrgizýshiler mádenıeti toǵysqan keshendi problema. Máseleniń aldyn alý tek joldardy jóndeýmen shektelmeıdi. Ol úshin qurylys standarttaryn qatań saqtaý, tehnıkalyq baqylaýdy kúsheıtý, jol qozǵalysy erejelerin saqtaýdy qalyptastyrý jáne qoǵamnyń jaýapkershiligin arttyrý qajet. Tek osy baǵyttar qatar damyǵanda ǵana eldegi joldar shynymen qaýipsiz bola túspek.