Qazaqstandaǵy monoqalalar qandaı kúıde
ASTANA. KAZINFORM – 2025 jyl birqatar monoqala úshin jańǵyrý kezeńi boldy: ınjenerlik jeliler jóndeldi, ınvestıtsııa aýqymy ósti. Alaıda negizgi salalarda áli atqarar jumys kóp, qalalar jańa damý modeline kóshýden góri, ınfraqurylymdyq táýekelderdi azaıtýǵa kóbirek mán berýde. Kazinform agenttiginiń tilshisi monoqalalardyń tynys-tirshiligin taldady.
Rýdnyı
Rýdnyı — ónerkásibi ornyqty, taý-ken salasyna táýeldi Qazaqstandaǵy iri monoqalanyń biri. Qalanyń halyq sany 123,1 myń adamǵa jetti. Rýdnyı ekonomıkasy temirdi óndirý men óńdeýge negizdelgen, alaıda sońǵy jyldary óndiris qurylymynda óńdeý ónerkásibi men oǵan sabaqtas salalardyń róli birtindep artyp keledi.
Rýdnyı qalasynyń ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý bóliminiń málimetinshe, qalada óndirilgen ónerkásiptik ónim kólemi – 709,4 mlrd teńge – ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 1%-ǵa joǵary. Negizgi úles burynǵydaı taý-ken salasyna tıesili eken, munda 528 mlrd teńgeden astam ónim shyǵarylǵan.
Ótken jyly óńdeý salasynyń jekelegen segmentteri aıtarlyqtaı ósim kórsetti. Temir keni kontsentraty, shekemtas, metallýrgııalyq jáne qurylys ónimderi, kúndelikti tutyný taýarlarynyń óndirisi artyp keledi. Atalǵan kórsetkish óńdeý ónerkásibindegi óndiris kólemin ulǵaıtyp, ken óndirý men óńdeý arasyndaǵy dısbalansty azaıtýǵa múmkindik berýde.
Qalanyń serpilisine qurylys salasy yqpal etip otyr. Esepti kezeńde qurylys jumystarynyń kólemi 37 mlrd teńgeden asty. Nátıjesinde mektepter (onyń ishinde «Jaıly mektep» jobasy aıasyndaǵy bir mektep), dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenderi, turǵyn úıler, sondaı-aq saýda jáne óndiristik nysandary kóbeıgen.
Sonymen qatar jylý jáne sý qubyrlary jelilerin qaıta jańǵyrtý, áleýmettik ınfraqurylym nysandaryna kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. 11 aıda paıdalanýǵa berilgen turǵyn úı kólemi 55 myń sharshy metrden asqan, ótken jylmen salystyrǵanda shamamen 30%-ǵa joǵary.
– Negizgi turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý jeke ınvestıtsııalar esebinen qamtamasyz etildi, sonymen qatar jańa kóppáterli turǵyn úılerdiń qurylysy jalǵasýda. Budan bólek, qalada qaraýsyz qalǵan kópqabatty úıler men ǵımarattar qalpyna keltirildi: 2023-2024 jyldary 14 kóppáterli turǵyn úı (698 páter) qaıta jańǵyrtyldy, qalpyna keltirildi, keıbiri jańadan salyndy. Olardyń basym bóligi kezekte turǵan azamattarǵa berildi. Biryńǵaı sáýlettik kelbet qalyptastyrý maqsatynda ekinshi jyl qatarynan kóppáterli turǵyn úılerdiń qasbeti men shatyryn jóndeý jumysy júrgizilip jatyr. Keıingi eki jylda 33 úı jóndeldi, onyń ishinde bıyl 11 úı jańartyldy, – dep habarlady vedomstvo redaktsııa saýalyna bergen jaýabynda.
Qıyndyqtarǵa qaramastan, qalada saýdada ósim bar. Bólshek saýda taýar aınalymynyń kólemi 101 mlrd teńgeden asty, al kóterme saýda kólemi shamamen 89 mlrd teńgeni qurady. Ótken jylmen salystyrǵanda aınalymdaǵy qarajat 8,4 mlrd teńgege artqanyn baıqaımyz.
– Ózgeristiń negizgi draıveri qyzmet kórsetý salasy, qurylys materıaldaryn óndirý, qaldyqtardy qaıta óńdeý, saýda jáne qonaqúı bıznesi baǵytyndaǵy jobalar boldy. Jyl basynan beri jalpy quny 5,9 mlrd teńgeden asatyn 11 ınvestıtsııalyq joba iske asyrylyp, 318 jumys orny quryldy: beton óndirý jolǵa qoıyldy, qurylys materıaldary men temirbeton buıymdaryn shyǵaratyn zaýyt salyndy, qatty turmystyq qaldyqtardy suryptaýǵa arnalǵan keshen ázirlendi, rezınotehnıkalyq buıymdardy kádege jaratý óndirisi jańǵyrtyldy, apart-otel men saýda ortalyqtary ashyldy, – delingen salalyq qurylymnyń jaýabynda.
Rýdnyı qalasyndaǵy jobalardy qarjylandyrý jeke qarajattar esebinen júrgizilýde Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııalar kólemi 56,1 mlrd teńgeni quraǵan, onyń shamamen 89%-y kásiporyndar, uıymdar men halyqtyń qarajaty esebinen qamtamasyz etilipti. Bıýdjettik qarajattyń úlesi shekteýli, ol qarjy kóbine ınfraqurylymdyq ári áleýmettik jobalarǵa baǵyttalyp otyr.
2025 jyly qalada ónerkásip, qurylys jáne qyzmet kórsetý salalarynda jumyspen qamtylǵandar sany artqan. Jumyspen qamtýdyń ósýi ınvestıtsııalyq jobalardyń iske asyrylýymen qatar turǵyn úı men áleýmettik nysandardyń belsendi salynýyna baılanysty dep topshylaımyz. Mysaly, kásipkerlikti qoldaý úshin granttar, sýbsıdııalaý júzege asyrylýda, bul shaǵyn bıznestiń damýyna múmkindik berip keledi. Alaıda shaǵyn kásipkerlik áli de bolsa qaladaǵy iri ónerkásipke táýeldi.
Qazir shahar ekonomıkasyndaǵy basymdyq ózgere bastaǵan. Sońǵy úsh jylda jalpy óndiris kólemindegi óńdeý ónerkásibiniń úlesi 12,2%-dan 21,9%-ǵa deıin ósse, taý-ken óndirý sektorynyń úlesi 9%-ǵa qysqardy. Demek qala iri kásiporynǵa táýeldilikten birtindep arylyp kele jatqanyn kórsetedi.
Eskeretin jaıt, monoqalanyń ózge mártebege kóshýi úshin qaladaǵy negizgi ónerkásiptiń úlesi jalpy óndiris kóleminiń 20%-ynan az bolýy tıis. Qazirgi ekonomıkalyq qurylym men júzege asyrylyp jatqan jobalardyń aýqymyn eskersek, mundaı stsenarıı jaqyn jyldary oryn alýy ekitalaı.
Qulsary
Qulsary monoqalasynyń halqy shamamen 84 myń adamdy quraıdy, olardyń 64 myńnan astamy qalanyń ózinde turady.
Atyraý oblysy Jylyoı aýdany ákimdiginiń redaktsııaǵa bergen málimetine súıensek, sońǵy bir jyldaǵy ózgerister kommýnaldyq jáne energetıkalyq jelilerdi jańartý arqyly júzege asqan. Búginde shaharda gazben qamtý — 100%, sýmen qamtý — 99,3%, elektrmen qamtý — 100%-ǵa jetti.
Degenmen, qalada káriz júıesi men ekologııalyq máselede olqylyq kóp. Qalanyń 40%-y ortalyqtandyrylǵan kanalızatsııamen qamtylǵanǵanymen, qalǵan aǵyndy sýlar qaladan 12 shaqyrym jerdegi býlandyrý alańyna jiberiledi. Osyǵan baılanysty táýligine 10 000 m³ syıymdylyǵy bar kanalızatsııalyq tazartý stantsııasyn salý jobasy ázirlenip, qurylys jumystaryn 2026 jyly bastaý josparlanǵan.
Buǵan qosa magıstraldyq káriz jelileri men sý qubyryn jańartý júrgizilýde. Sonymen qatar syıymdylyǵy táýligine 18 000 m³ quraıtyn aýyz sý tazartý stantsııasyn salý, tórt yqsham aýdanǵa sý kóterý nasos stantsııalaryn ornatý jumystary qolǵa alynǵan. Qazirgi ýaqytta jumystardyń 80%-y oryndalǵan.
– Turǵyn úı salasynda negizgi másele – apatty qor. 2024 jyly 126 kóppáterli turǵyn úıge tehnıkalyq tekserý júrgizilip, nátıjesinde 97 úı apatty dep tanyldy. 2025–2029 jyldarǵa arnalǵan apatty turǵyn úılerdi buzýǵa arnalǵan jol kartasy bekitildi. Qazirgi tańda 9 apatty úı buzyldy. 2021–2024 jyldar aralyǵynda 19 apatty úıdiń 224 páter ıesi jańa turǵyn úımen qamtamasyz etildi, – dep túsindirdi vedomstvo.
2025 jyly qaladaǵy áleýmettik ózgerister bilim berý, sport jáne densaýlyq saqtaý salalarynda oryn aldy. Qazir «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda 1200 oryndyq mektep salynyp jatyr. Sonymen qatar 2026 jyly paıdalanýǵa berilýi josparlanǵan 300 oryndyq ınnovatsııalyq mekteptiń qurylysy bastaldy.
Ótken jylǵy eń mańyzdy ózgeristiń biri — abattandyrý jáne jańartý jobalary. 18 kóppáterli turǵyn úıdiń qasbeti men shatyrlary kúrdeli jóndeýden ótkizilýde.
Qursaı ózeniniń jaǵalaýyn abattandyrý jumystary aıaqtaldy: jaıaý júrginshi joly jańaryp, myńdaǵan kóshet otyrǵyzyldy jáne oryndyqtar, qoqys jáshikteri, shamdar ornatyldy. 80 jańa avtobýs aıaldamasy men 5 jyly aıaldama salyndy, bıyl qosymsha taǵy 30 aıaldama boı kóteredi.
– Eńbek naryǵy qalypty. Ótken jyly 3 470 jańa jumys orny quryldy, onyń 2 290-y turaqty, 1 180-i ýaqytsha. Jumys oryndary negizinen qurylys, munaı-gaz, aýyl sharýashylyǵy, bilim berý, qyzmet kórsetý jáne saýda salalarynda ashyldy. Teńiz kentinde gaz óńdeý jáne polımer zaýytyn salý jobasy iske asyrylýda, ol bolashaqta shamamen 1 700 jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi, — dep habarlady Jylyoı aýdany ákimdigi.
Jalpy alǵanda Qulsarydaǵy ózgerister túrli sıpatqa ıe. Júıeli sharalar kommýnaldyq jáne jol ınfraqurylymyn jańartýǵa baǵyttalǵan. Al jekelegen is-sharalar naqty áleýmettik jáne qurylys máselelerin sheshýge arnalǵan.
Munyń barlyǵy qalanyń kezeń-kezeńimen jaqsaryp kele jatqanyn bildirgenimen, alaıda monoqala mártebesin jaqyn arada ózgertýge yqpal etpeıtin sekildi.
Rıdder
Rıdder qalasynyń halqy 50 myńnan asady. Ekonomıkasy monoqurylymdy: ónerkásip óndirisiniń shamamen 75%-y metallýrgııa salasyna tıesili, al negizgi jumys berýshi — «Qaztsınk» JShS, onda qalanyń ekonomıkalyq belsendi turǵyndarynyń tórtten bir bóligi jumys isteıdi.
Óńdeý ónerkásibi jalpy ónerkásip óniminiń 90%-n quraıdy. Bul qalanyń syrtqy ekonomıkalyq ózgerister men suranystaǵy ózgeristerge daıyn emesin bildiredi.
– Ótken jyl Rıdder úshin birqatar áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishtiń ósimimen este qaldy. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııalar, qurylys jumystary, bólshek jáne kóterme taýar aınalymy, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy óndirisi artty. Atalǵan derek qurylys, qyzmet kórsetý jáne saýda salalaryndaǵy belsendilikti kórsetse de, qalanyń ekonomıka qurylymyn túbegeıli ózgertken joq, – dep atap ótti Shyǵys Qazaqstan oblysy Rıdder qalasy ákimdigi.
Qaladaǵy ózgerister áleýmettik ınfraqurylymda anyq baıqalady. Qalada iri medıtsınalyq keshen — emhana men statsıonar qurylysy bitýge taıaý. Qurylys jumysy bitse, turǵyndarǵa medıtsınalyq kómek alý úshin oblys ortalyǵyna barýdyń qajeti joq.
Rıdderde jańa mektep salý, turǵyn úı jobalaryn iske asyrý isi qarqyndy. Bul jumysqa bıýdjet qarajaty da, kásiporyndardyń járdemi arqyly da qarjy tartylǵan. Biraq turǵyn úıler sany ázir kóńil kónshitpeı otyr.
Jaýapty mamandardyń túsindirýinge, Rıdder qalasyndaǵy eńbek naryǵy turaqty kúıde, alaıda keıingi jyldary jumyspen qamtý qurylymy aıtarlyqtaı ózgermegen. Negizgi jumys oryndary ónerkásipte, qurylys jáne qyzmet kórsetý salalaryna shoǵyrlanypty.
Árıne, ótken jyly jumys oryndarynyń sany artqan, áıtse de olardyń kópshiligi ýaqytsha jáne jobalyq sıpatta. Oǵan qosa eńbek mobıldiligin arttyrý jáne qaıta oqytý sharalary júzege asqan, alaıda bul qadam jumyspen qamtý klasterlerin qalyptastyra almaı otyr.
Shaǵyn jáne orta bıznes salasynda qalaquraýshy kásiporynǵa táýeldilik joǵary: Shaǵyn jáne orta bıznestiń eleýli bóligi merdigerlik jáne servıstik kompanııalar formatynda jumys isteıdi.
Óńdeý ónerkásibi, týrızm jáne qyzmet kórsetý salalarynda jekelegen ınvestıtsııalyq jobalar júzege asyrylǵanyna qaramastan, ekonomıkany ártaraptandyrýy áli shıki. Qalanyń týrıstik áleýeti damyp keledi, alaıda onyń jalpy ekonomıkadaǵy úlesi az.
Qazirgi tańda qala beıimdelý traektorııasy boıynsha qozǵalyp keledi. Uzaqmerzimdi ózgeristerge syrtqy faktorlar men ınvestıtsııalyq dınamıka tejeý berip otyr. Sondyqtan jekelegen kórsetkishter Rıdder ekonomıkasynda ózgeris baryn kórsetse de, qalanyń monoqurylymdy sıpaty ózgere qoıǵan joq.
Qarataý
Qarataý – Jambyl oblysyndaǵy monoqala, 1963 jyly qurylǵan jáne tarıhı turǵydan Talas aýdanynyń óndiristik ortalyǵy retinde qalyptasqan. Jambyl oblysy Talas aýdany ákimdiginiń málimetshe, qalanyń halqy 28,3 myńnan asqan.
Qalada ekonomıkalyq belsendi turǵyn sany 16,2 myń adam, ıaǵnı halyqtyń 57%-yn quraıdy. Jumyspen qamtylǵandardyń basym bóligin jaldamaly qyzmetkerler, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń úlesi az, resmı jumyssyzdyq deńgeıi ortasha.
2025 jyldyń qorytyndysyna sensek, Qarataý qalasynyń bıýdjetine 242,5 mln teńge kiris túsken (ótken jyldan 160%-ǵa joǵary). Kiris kóleminiń ósýine ónerkásiptik qyzmettiń keńeıýi men kásipkerlik belsendilik áser etken. Degenmen, salyq bazasynyń negizgi kózi áli shekteýli, saldarynan bıýdjet ekonomıkalyq ahýalǵa tym táýeldi.
Qarataýdaǵy ózgeristerdiń basty baǵyty – ınfraqurylym. Qalada keshendi damý jospary aıasynda kóshe-jol jelisine ortasha jóndeý jumystary júrgizildi, jekelegen kósheler qaıta jańǵyrtyldy, jol jabyndysyn qalpyna keltirý bastaldy.
– Jaryqtandyrý qolǵa alyndy, qazirgi ýaqytta kóshelerdiń kóp bóligi jaryqtandyrylǵan, shamamen taǵy 40 kóshege jaryq qajet. Qala is júzinde aýyz sýmen tolyq qamtamasyz etilgen, jylý jáne ınjenerlik jeliler jańǵyrtylýda, qazandyq sharýashylyǵyn qaıta jańǵyrtý jobalary júzege asyrylyp jatyr. Soǵan qaramastan, káriz júıesi jáne tazalyqta kemshilik bar – olar ortamerzimdi perspektıvaǵa jatqyzyldy, – dep túsindirdi vedomstvo.
Qarataýda aýlalardy abattandyrý, balalar men sport alańdaryn ornatý, qoǵamdyq oryndardy jańartý jobalary júıeli túrde júzege asyrylýda.
Jergilikti bılik abattandyrýǵa erekshe nazar aýdaryp keledi. Qalada aǵash otyrǵyzý, jasyl aımaqtardy abattandyrý, kóshetterdi sýarý, parkter men skverlerge kútim jasaý júıege túsken. Ótken jyly abattandyrý aıasynda 10 myńnan astam kóshet otyrǵyzylǵan. Sý tapshylyǵyna qaramastan, jasyl jelekterdi sýarý úshin bir artezıan qudyǵy jáne eki nasos stantsııasy ornatyldy, sonymen qatar qaladaǵy bes aımaqta qosymsha uńǵymalar qazylǵan.
Ónerkásip salasynda Qarataýda ınvestıtsııalyq jobalar júzege asyrylyp jatyr, onyń ishinde hımııa salasynda — natrıı pırosýlfatyn óndirý jobasy iske qosyldy. Jańa óndirister salyq bazasyn keńeıtip, qosymsha jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik berse de, atalǵan jumystar ekonomıkany ártaraptandyrýǵa múmkindik bermeı keledi.
Monoqalalarǵa tán erekshelik, Qarataýdaǵy ózgerister de negizinen ınfraqurylymdyq sıpatta. Bıýdjet kirisiniń ósýi, ınvestıtsııalyq jobalar halyqtyń ómir súrý kórsetkishin jaqsartty. Biraq moıyndaý kerek jaıt, qala ekonomıkasy monoqurylymdy bolyp qala beredi, sondyqtan monoqalanyń mártebesin jaqyn arada ózgertýge negiz joq.
2025 jylǵy tájirıbe kórsetkendeı: Qazaqstandaǵy monoqalalar radıkaldy transformatsııadan góri, saqtyqpen beıimdelý kezeńine jaqyn. Rýdnyı, Qulsary, Rıdder, Qarataý – barlyǵy ınfraqurylymdy ońaltýǵa, kommýnaldyq jelilerdi jaqsartýǵa basymdyq berip, áleýmettik salany jónge keltirýmen álek. Bul ózgerister ómir súrý sapasyn aıtarlyqtaı jaqsartyp, aýmaqtyń turaqtylyǵyn arttyratyny anyq, degenmen ekonomıkany ártaraptandyrýǵa kómegi az.
Árıne, Rýdnyıdaǵy óńdeý ónerkásibi úlesiniń ósýi, Qulsarydaǵy ınvestıtsııalyq belsendilik, Qarataýdaǵy jańa óndiristerdiń iske qosylýyn oń dınamıka esebinde qaraýǵa bolar edi. Biraq munyń barlyǵy ázirge lokaldy sıpatqa ıe jáne negizgi ekonomıkalyq salaǵa tolyqqandy balama bola almaı otyr. Máselen, Rıdderde kórsetkishter ósse de, metallýrgııaǵa táýeldilik saqtalǵan, al eńbek naryǵynyń qurylymy bir kúıde.
Ashyq aıtý kerek, 2025 jyl monoqalalar úshin túbegeıli ózgeris kezeńi bolǵan joq, tek turaqty ósimdi ustap turýǵa baǵyttaldy. Infraqurylym jańartylyp, qyzmet kórsetý salasy keńeıip otyr, alaıda damý modelin ózgertý úshin aýqymdy ınvestıtsııalar men ýaqyt qajet. Sondyqtan bolashaqta monoqalalar ekonomıkaǵa beıimdelý jolymen júre beretini sózsiz, al qalalardyń mártebesin ózgertý múmkindigi tym tómen.
Buǵan deıin 2025 jyl qazaqstandyqtar úshin nemen este qalǵanyn jazǵan edik.