Qazaqstandaǵy halyqtyń kóbi JI-diń 5-10% múmkindigin ǵana paıdalanyp júr – IT maman
ÓSKEMEN. KAZINFORM – Jasandy ıntellekt – sát saıyn ózgerip, damyp kele jatyr. Al el halqy bul zamanaýı quraldy qanshalyqty tıimdi paıdalanyp júr? JI keıbir mamandyq ıelerin jumyssyz qaldyraıyn dep tur ma? Bul jáne basqa da ózekti saýaldardyń jaýabyn bilý úshin Kazinform tilshisi IT maman, «Jasandy ıntellekt álippesi» kitabynyń avtory Meıirjan Áýelhanulyn áńgimege tartyp kórdi.
- Jasandy ıntellekt salasyna kelýińizge ne túrtki boldy? Bul qyzyǵýshylyq qalaı qalyptasty?
- Shynymdy aıtsam, meniń jasandy ıntellekt salasyna kelýime JI-degi qazaq mazmunyna degen ashtyq sebep boldy. Bul qyzyǵýshylyq shamamen ChatGPT jáne Midjourney sııaqty iri neırojelilerdiń dúmpýi bastalǵan kezde, ıaǵnı osydan 2-3 jyl buryn naqty qalyptasty. Men negizi aqparattyq salaǵa, medıaǵa jaqyn adammyn ǵoı. Kúndelikti jańalyqtar legimen, saıttardy basqarýmen aınalysyp júrip, bir nárseni túsindim: biz rýtınalyq jumystarǵa tym kóp ýaqyt joǵaltady ekenbiz. Jańalyqty jazý, ony óńdeý, sýret izdeý – osynyń bári shyǵarmashylyq qýatty sarqyp tastaıdy. «Osyny avtomattandyrýǵa bolmaı ma?» degen suraq meni JI quraldaryn tereń zertteýge alyp keldi.
Ekinshi, ári mańyzdyraq sebep – mádenı mura. Maǵan eski tarıhı fotosýretterdi qalpyna keltirý, olardy zamanaýı sapada «sóıletý» qatty unaıtyn. Qazaqtyń batyrlaryn, tarıhı tulǵalaryn dál qazirgideı anyq etip kórsetý úshin kádimgi fotoshop azdyq etedi. Al jasandy ıntellektiń bul turǵydaǵy múmkindigi sheksiz ekenin kórgende, qatty shabyttandym.
Keıin kele, bul jaı ǵana hobbı emes, úlken qural ekenin uqtym. Qazir men úshin JI – tek kod nemese baǵdarlama emes, ol – qazaq tilin tsıfrlyq álemde trendke aınaldyrýdyń, medıany avtomattandyrýdyń jáne kásipkerler men jýrnalısterge jańa múmkindikter ashýdyń kilti. Qysqasha aıtqanda, meni osy salaǵa jetelegen – tehnıkaǵa degen mahabbattan buryn, jumysty jeńildetý jáne ulttyq qundylyqty jańǵyrtý nıeti boldy.
- «Jasandy ıntellekt álippesi» atty kitabyńyz arqyly oqyrmanǵa ne bergińiz keldi?
- «Jasandy ıntellekt álippesi» – bul jaı ǵana nusqaýlyq emes, bul meniń zamandastaryma degen janaıqaıym jáne kómegim desem bolady. Eń aldymen, oqyrmannyń boıyndaǵy úreıdi jeńgim keldi. Qazir qoǵamda «Jasandy ıntellekt bizdi jaýlap alady, jumyssyz qaldyrady» degen qorqynysh basym ǵoı. Men osy kitap arqyly JI – bul qubyjyq emes, sizdiń kúndelikti jumysyńyzdy jeńildetetin, ýaqytyńyzdy únemdeıtin óte qarapaıym ári paıdaly qural ekenin dáleldegim keldi.
Ekinshiden, kitaptyń aty aıtyp turǵandaı, bul – «Álippe». ıAǵnı, men kúrdeli IT termınderin qoldanbaı, qarapaıym muǵalimnen bastap, kásipkerge deıin túsinikti bolatyn tilmen jazdym. Maqsatym – tehnologııany tek IT mamandarynyń menshigi emes, jalpy halyqtyń ıgiligine aınaldyrý boldy.
Úshinshiden, qazaqtildi kontentti qoldaý. Jasandy ıntellekt týraly aqparattyń 90%-y aǵylshyn nemese orys tilinde. Men óz qandastarymnyń, qazaq tildi aýdıtorııanyń álemdik progresten qalys qalmaýyn, aqparatty ana tilinde tutynýyn qatty qaladym. Bul kitap arqyly oqyrmanǵa: «Qoryqpa, úıren, qoldan jáne zaman kóshiniń aldynda bol!» degendi jetkizgim keldi. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, kitaptyń shyqqanyna jyl tolmasa da, ishindegi aqparat qazirdiń ózinde eskirip qaldy. Sebebi JI ár kún saıyn damyp jatyr.
- Qoǵamda jasandy ıntellektke qatysty eń kóp taraǵan qate túsinik qaısy?
- Menińshe, qoǵamdaǵy eń úlken jáne eń zııandy qate túsinik – «Jasandy ıntellekt adamdy tolyq almastyrady, biz jumyssyz qalamyz» degen qorqynysh. Bul – túbirimen qate pikir jáne men munymen únemi kúresip kelemin.
Men semınarlarymda da jıi aıtamyn. Jasandy ıntellekt seniń ornyńdy baspaıdy, seniń jumysyńdy tartyp almaıdy. Biraq jasandy ıntellektini meńgergen maman ony meńgermegen mamandy naryqtan yǵystyryp shyǵarady. Aıyrmashylyǵyn sezip tursyz ba? Másele «robottardyń shabýylynda» emes, másele zamanǵa beıimdele alýda.
Taǵy bir keń taraǵan qatelik – «JI – sıqyrly taıaqsha» dep oılaý. Kóp adamdar «bir batyrmany bassam boldy, neırojeli maǵan daıyn maqala jazyp beredi nemese bıznesimdi júrgizip beredi» dep kútedi. Olaı emes. JI – ol tek qýatty qural ǵana, mysaly, óte aqyldy qalamsap nemese júırik kólik sııaqty. Onyń «jany» joq, ómirlik tájirıbesi joq. Ol siz qandaı buıryq berseńiz, sony ǵana oryndaıdy. Eger siz oǵan nashar tapsyrma berseńiz, ol nashar nátıje shyǵarady. ıAǵnı, tizgin árqashan adamnyń qolynda, al JI – tek sol tizgindi ustaǵan adamnyń kómekshisi ǵana.
- Qazir kóp adam ChatGPT syndy JI túrlerin jıi qoldana bastady. Biraq olar JI-di shynymen durys qoldanyp júr me?
- Óte oryndy suraq. Shynymdy aıtsam, meniń baqylaýymsha, qoldanýshylardyń basym bóligi – shamamen 80-90 paıyzy – onyń múmkindiginiń tek shet jaǵasyn, ári ketse 5-10 paıyzyn ǵana paıdalanyp júr.
Eń basty qatelik – adamdar ChatGPT-ge «aqyldy Google» dep qaraıdy. ıAǵnı, olar odan jaı ǵana aqparat suraıdy. Mysaly, «Abaı Qunanbaıuly kim?» nemese «Beshbarmaqty qalaı ázirleıdi?» dep jazady. Árıne, ol buǵan jaýap beredi, biraq bul – mıkroskoppen shege qaqqanmen birdeı. Ony izdeý júıesi retinde emes, kreatıvti seriktes retinde paıdalaný kerek.
Durys qoldanbaı júrgenderdiń taǵy bir belgisi – kontekst bermeý. Olar neırojelige: «Maǵan maqala jazyp bershi» dep qysqa qaıyrady. Nátıjesinde «sý» bolyp shyqqan, jalpylama mátin alady da, «oı, mynaýyń durys jazbaıdy eken» dep kóńilderi qalady. Al durys qoldanýshy oǵan ról beredi: «Sen 20 jyldyq tájirıbesi bar marketologsyń. Maǵan myna taýardy jastarǵa satý úshin, Instagram-ǵa arnalǵan qyzyqty, emotsııaǵa toly jazba daıyndap ber» dese, nátıje múlde basqasha, áldeqaıda sapaly bolady.
Úshinshi másele – «dıalog qurmaý». Kóp adam alǵashqy jaýapty alady da, sonymen toqtaıdy. Negizi JI-men sóılesý kerek: «Myna jerin túze», «myna jerin qysqart», «mysaldy kóbirek qos» dep, onymen birge jumys isteý kerek. Ókinishke qaraı, kópshilik ony bir rettik suraq-jaýap mashınasy dep qana qabyldaıdy. Sondyqtan men únemi «Suraqty durys qoıý – jarty jaýapty alý degen sóz» dep aıtyp júremin.
- 2026 jyl Qazaqstanda Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlandyrý jyly dep jarııalandy. Bul sheshimdi qalaı baǵalaısyz? Budan qandaı nátıje, ózgeris kútemiz?
- Bul sheshimdi óte joǵary baǵalaımyn jáne muny «ýaqyt talabynan týǵan strategııalyq qadam» dep esepteımin. Tipti, keshigińkirep qalmadyq pa degen de oı joq emes. Óıtkeni álemde JI damýy saǵat saıyn emes, sekýnd sanap ósip jatyr. Memlekettiń muny resmı túrde moıyndap, basymdyq berýi – bizdiń «tsıfrlyq otarǵa» aınalyp ketpeýimizdiń kepili.
Bul jyldan men naqty úsh úlken ózgeristi kútemin jáne úmittenemin. Birinshiden, Ulttyq JI modeliniń tolyqqandy iske qosylýy. Biz qazir ChatGPT nemese Google Gemini sııaqty sheteldik ónimderge táýeldimiz. Olar qazaq tilin biledi, biraq bizdiń mentalıtetti, tarıhty, salt-dástúrdi tereń túsinbeıdi. 2026 jyl – qazaq tiliniń tsıfrlyq álemdegi «táýelsizdik alatyn» jyly bolýy kerek. Bizdiń óz derekqorlarymyzǵa negizdelgen, memlekettik tilde múdirmeı sóıleıtin otandyq neırojeliniń naryqqa shyǵýyn kútemin.
Ekinshiden, bilim berý júıesiniń túbegeıli transformatsııasy. «Jasandy ıntellekt jyly» degen tek IT mamandaryn daıarlaý degen sóz emes. Bul – aýyldaǵy muǵalimnen bastap, qaladaǵy dárigerge deıin JI quraldaryn kúndelikti jumysta qoldanýdy úıretý. Men mektepter men ýnıversıtetterde «JI saýattylyǵy» pániniń engizilýin nemese tym quryǵanda bazalyq kýrstardyń mindetti bolýyn kútemin. Óıtkeni kadrsyz tehnologııa – temir úıindisi ǵana.
Úshinshiden, bıýrokratııanyń azaıýy. Tsıfrlandyrý mınıstrliginiń jumysy jaman emes, biraq biz áli de qaǵazbastylyqtan aryla almaı kelemiz. JI memlekettik qyzmetterdegi «adamı faktordy» joıýy tıis. Sheshim qabyldaý protsesi, anyqtama alý, kezekke turý – osynyń bári sekýndtar ishinde, avtomatty túrde júzege asýy kerek.
Eń bastysy, bul jyl jaı ǵana ádemi forýmdar men esep beretin jınalystardyń jyly bolyp qalmasa eken deımin. Bizge «JI týraly sóılesý» emes, «JI-di naqty engizý» kerek. Eger biz bul múmkindikti durys paıdalansaq, 2026 jyl Qazaqstannyń tehnologııalyq sekiris jasaǵan jyly retinde tarıhta qalady.
- Qazaqstan JI salasynda qaı baǵyttarǵa basymdyq berýi kerek?
- Memlekettiń resýrsy shekteýli ǵoı, sondyqtan bárin birdeı bir sátte qamtý múmkin emes. Eger maǵan «tek úsh baǵytty tańda» dese, men mynalardy atap kórseter edim:
Birinshi jáne eń mańyzdysy – bilim berý. Nege? Sebebi biz – jastary kóp memleketpiz. Eger biz qazir mektep oqýshysy men stýdentti JI-men durys jumys isteýge úıretpesek, erteń olar básekege qabiletsiz bolyp qalady. Meniń armanym – árbir qazaqstandyq oqýshynyń jeke «JI-tıýtory» bolsa deımin. Ol balanyń qabiletine qaraı tapsyrma berip, túsinbegen jerin qaıtalap túsindirip otyratyn júıe. Bul ásirese aýyldyq jerlerdegi bilim sapasyn kóterýge orasan zor múmkindik berer edi.
Ekinshisi – memlekettik basqarý jáne qaýipsizdik. Biraq men muny «kamera qoıyp, aıyppul salý» dep emes, «boljaý jáne aldyn alý» dep túsinemin. Biz kóp jaǵdaıda qandaı da bir oqıǵa bolǵannan keıin ǵana qımyldaımyz ǵoı. JI derekterdi taldaý arqyly tabıǵı apattardy, qylmysty nemese ekonomıkalyq daǵdarysty aldyn ala boljaı alady. Bizge «reaktıvti» emes, «proaktıvti» basqarý kerek.
Úshinshisi – qazaq tili jáne ulttyq kontent. Bul – meniń jeke janaıqaıym desem de bolady. Medıtsına da, óndiris te mańyzdy, biraq bizdiń «tsıfrlyq egemendigimiz» tilde jatyr. Eger biz qazaq tilin, zańnamamyzdy, tarıhymyzdy jaqsy túsinetin otandyq modelderdi damytpasaq, biz máńgilikke sheteldik tehnologııanyń tutynýshysy bolyp qalamyz.
Al medıtsına salasy onsyz da damyp jatyr, oǵan jeke sektor da qatty qyzyǵýshylyq tanytýda. Sondyqtan memleket eń aldymen bıznestiń qoly jetpeıtin nemese tabys kózi az, biraq strategııalyq mańyzy bar osy úsh baǵytqa kúsh salýy kerek dep esepteımin.
- Búginde Qazaqstanda jasandy ıntellektini damytýǵa qandaı kedergiler men múmkindikter bar dep oılaısyz?
- Bul suraqqa kelgende men realıst bolýdy jón kóremin. Jaǵdaıdy «eki jaǵy bar medal» dep qarastyrsaq bolady. Aldymen, bizdi aıaqtan shalyp turǵan kedergilerdi ashyq aıtaıyn. Ol – esepteý qýatynyń jetispeýshiligi. Jasandy ıntellekt, ásirese úlken tildik modelder – óte qomaqty kompıýterlik resýrsty talap etedi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bizde ázirge «JI-diń mıyn» jyldam jumys istetetin qýatty serverler men vıdeokartalar jetkiliksiz. Biz kóbine sheteldik bulttyq servısterge júginýge májbúrmiz, al bul – qymbat jáne derekter qaýipsizdigi jaǵynan táýekel.
Kelesi kedergi – sapaly qazaqsha derekterdiń azdyǵy. JI aýadan aqparat almaıdy, ony úıretý kerek. Aǵylshyn nemese orys tilinde terabaıttaǵan kitap, maqala, vıdeo daıyn tur. Al qazaq tilindegi kontenttiń tsıfrlyq qory áli de jutań. Sapaly derek bolmasa – sapaly ulttyq neırojeli de bolmaıdy. Taǵy bir másele – halyqaralyq olımpıadalarda top jaryp júrgen bizdiń talantty jigitter men qyzdardyń kóbi sheteldik alpaýyt kompanııalarǵa ketip qalýda. Óıtkeni ol jaqta jalaqy da, múmkindik te, ǵylymı baza da joǵary. Olardy elde ustap qalýymyz qajet.
Degenmen, eńseni túsirýge bolmaıdy. Bizde basqalarda joq keremet múmkindikter bar:
1. Halyqtyń tsıfrlyq saýattylyǵy men beıimdelgishtigi. Baıqasańyz, qazaqstandyqtar jańalyqqa óte tez úırenedi. Kaspi.kz, eGov sııaqty servıster arqyly biz «tsıfrlyq ómirge» daıynbyz. Halyq jańa tehnologııadan qoryqpaıdy, kerisinshe, ony turmysqa tez engizedi. Bul – JI ónimderin naryqqa shyǵarý úshin taptyrmas orta.
2. Memlekettik qoldaý jáne «erkindik». Keıbir Eýropa elderinde JI-di retteý tym qatal, zańdary damýǵa kedergi keltirip jatady. Qazaqstanda ázirge «SandBox» (qumsalǵysh) rejımi bar, ıaǵnı startaptarǵa eksperıment jasaýǵa múmkindik mol. Astana Hub-tyń salyqtyq jeńildikteri de – úlken kómek.
3. Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyq. Qazaqstan búkil túrki álemi men Ortalyq Azııa úshin IT-hab bola alady. Biz tek ózimizge emes, 80-100 mıllıondyq naryqqa qyzmet etetin JI sheshimderin jasaı alamyz. Bizdiń bank júıemiz ben memlekettik servısterimiz – kórshilerimiz úshin úlgi.
Qoryta aıtqanda, bizde ınfraqurylym jaǵynan qıyndyqtar bar shyǵar, biraq adamı kapıtal jáne «nıet» jaǵynan múmkindigimiz óte joǵary. Eger qazir durys strategııa ustansaq, kemshilikterdi artyqshylyqqa aınaldyra alamyz.
- Aldaǵy ýaqytta oqýshylar men stýdentterge qandaı daǵdylar eń qajet bolady. Al qaı mamandyqtar joıylýy múmkin?
- Bul – maǵan ata-analar men stýdentter tarapynan qoıylatyn eń jıi jáne eń aýyr suraq. Bolashaqty dóp basyp aıtý qıyn, biraq tendentsııany anyq kórýge bolady. Aldymen, «qaýipti aımaqtaǵy» mamandyqtardan bastaıyq. Ashyǵyn aıtý kerek, rýtınalyq, qaıtalanatyn aqyl-oı eńbegi joıylýǵa nemese qatty qysqarýǵa jaqyn tur.
1. Koll-ortalyq operatorlary men qarapaıym keńesshiler: Olardyń ornyn qazirdiń ózinde tynymsyz, uıyqtamaıtyn jáne birden 10 tilde sóıleıtin AI-bottar basyp jatyr.
2. Tehnıkalyq aýdarmashylar men ortańqol kopıraıterler: Eger siz jaı ǵana mátindi bir tilden ekinshi tilge aýdarsańyz nemese shablonmen mátin jazsańyz, sizdiń básekelesińiz – tegin isteıtin ChatGPT. Tipti qazirdiń ózinde aqparattyq saıttardyń lentasyn jańartý jumysyn JI atqaryp otyr desek bolady.
3. Kishi býyn zańgerleri men býhgalterler: Qujattardy suryptaý, esep shyǵarý, kelisimshart tekserý sııaqty «qaǵazbastylyqty» JI adamnan júz ese tez jasaıdy.
Biraq bul mamandyqtar túbegeıli joıylady degen sóz emes, olar transformatsııalanady. Mysaly, aýdarmashy endi «mádenı redaktorǵa» aınalýy kerek.
Al endi bolashaq daǵdylaryna kelsek. Menińshe, stýdentterge qazir dıplomnan góri myna 4 qabiletti damytý aýadaı qajet:
1. AI-saýattylyq. Bul – jańa aǵylshyn tili. Bolashaqta dáriger bolsańyz da, muǵalim bolsańyz da, neırojelimen «til tabysa alý», oǵan durys tapsyrma berý – eń basty kásibı talap bolady.
2. Synı oılaý. Aqparat aǵyny men feıkter kóbeıgen zamanda shyndyqty jalǵannan ajyrata bilý, derekterdi tekserý – altynǵa bergisiz qasıet. JI qatelesýi múmkin, al ony túzetetin – adam.
3. Emotsıonaldy ıntellekt jáne empatııa: Robottar esepteı alady, biraq olar jany ashı almaıdy, adamdy jigerlendire almaıdy, kúrdeli kelissóz júrgize almaıdy. Psıhologııa, pedagogıka, kreatıvti basqarý, qyzmet kórsetý salasy – JI tolyq almastyra almaıtyn «adamı» araldar.
4. Úzdiksiz úırený. Burynǵydaı «ýnıversıtetti bitirdim, boldy» degen zaman ótti. Qazir tehnologııa 2-3 jylda jańarady. Sondyqtan eskini tez umytyp, jańany tez meńgerý qabileti – básekege qabilettiliktiń basty kilti.
Men jastarǵa: «Mamandyq tańdamańdar, problema sheshýdi tańdańdar» dep aıtar edim. Eger siz bir máseleni JI kómegimen sheshe alatyn maman bolsańyz, siz eshqashan jumyssyz qalmaısyz.
- Jalǵan aqparat, tsıfrlyq manıpýlıatsııa dáýirinde jýrnalıstıka qalaı ózgerýi tıis?
- Bul – men úshin óte jaqyn ári aýyr taqyryp. Sebebi meniń bir aıaǵym IT-de bolsa, bir aıaǵym medıa salasynda tur. Ashyǵyn aıtý kerek, «Kim birinshi habarlaıdy?» degen jarys bitti. Bul jarysta jýrnalıster jeńildi. Óıtkeni jasandy ıntellekt pen bottar kez kelgen aqparatty adamnan myń ese jyldam jazyp, taratyp jibere alady. Eger jýrnalıstıka tek «aqparat tasýshy» bolyp qalsa, onda onyń bolashaǵy bulyńǵyr.
Sondyqtan tsıfrlyq manıpýlıatsııa dáýirinde jýrnalıstıka mynadaı úsh úlken transformatsııadan ótýi tıis dep sanaımyn:
1. «Habarlaýshydan» — «zertteýshige» aýysý. Buryn jýrnalıstiń basty mindeti oqıǵa ornynan aqparat berý bolsa, endigi basty mindeti – aqparatty súzgiden ótkizý. Qazir ınternet qoqysqa toly. Dıpfeık vıdeolar, jalǵan daýystar, ótirik jańalyqtar qaptap ketti. Jýrnalıst endi «shyndyq laboratorııasynyń qyzmetkeri» bolýy kerek. Ol vıdeonyń montaj ekenin, fotonyń neırojelimen jasalǵanyn anyqtaı alatyn tehnıkalyq quraldardy meńgerýi tıis. Halyq jýrnalıske jańalyq izdep emes, «mynaý ras pa?» degen suraqtyń jaýabyn izdep keletin bolady.
2. Kontent emes, kontekst usyný. Jasandy ıntellekt tamasha mátin jaza alady, biraq ol «jandy» sezbeıdi jáne tereń konteksti túsinbeıdi. Robot «Munaı baǵasy ósti» dep jazady. Al jýrnalıst «Munaı baǵasynyń ósýi aýyldaǵy qarapaıym Aıdar aǵanyń qaltasyna qalaı áser etedi?» degen adamı, áleýmettik astardy ashyp berýi kerek. Jýrnalıstıka tsıfrlar men faktilerden — adam taǵdyryna, emotsııaǵa jáne tereń taldaýǵa kóshýi tıis. Bul – JI-diń tisi batpaıtyn sala.
3. Tsıfrlyq etıka jáne jeke brend. Feık aqparattar kóbeıgen saıyn, adamdar aqparat kózine emes, tulǵaǵa sene bastaıdy. «Qaznews jazdy» degennen góri, «Pálensheev degen bedeldi jýrnalıst zerttepti» degen sóz mańyzdyraq bolady. Jýrnalıster ózderiniń repýtatsııasyn «tsıfrlyq gıgıena» arqyly qorǵaýy kerek. Eger jýrnalıst maqala jazýǵa JI qoldansa, ol týraly ashyq jazýy tıis. Ashyqtyq – jańa valıýta.
Qysqasy, bolashaq jýrnalıst – ol qolynda dıktofony bar tilshi emes, ol – qolynda qýatty analıtıkalyq quraldary bar, derekterdi teksere alatyn, IT-saýatty tsıfrlyq tergeýshi. Jýrnalıstıka ólmeıdi, ol kúrdelenedi jáne «qoǵamnyń ımmýndyq júıesi» retinde burynǵydan da mańyzdy bola túsedi.
Eske salsaq, osyǵan deıin jasandy ıntellekt týraly zań kúshine engeni jaıly jazǵanbyz.