Qazaqstanda jumys berýshi qyzmetkerge aıyppul sala ala ma

Threads qoldanýshylary eńbek shartynyń úzindileri jarııalanǵan jazbany qyzý talqylap jatyr. 

Jazba avtory qyzmetkerlerge qandaı jaǵdaıda qansha aıyppul salynatyny kórsetilgen tizimdi jarııalap, mundaı talaptardyń zańǵa qanshalyqty saı ekenin suraǵan. Keıin pikirlerdiń birinde ol osyndaı aıyppuldar belgilengenimen, qyzmetkerdiń bir kúndik eńbekaqysy nebári 4 myń teńge ekenin naqtylaǵan.

Bir qaraǵanda, bul qujat eńbek shartynan góri aıyppuldar tizimine kóbirek uqsaıdy. Máselen, 2GIS-te talap etilgen pikirdi qaldyrmaǵany úshin 500 teńge aıyppul qarastyrylǵan. Taýardyń foto nemese vıdeosyn jibermese ne beıneqońyraýǵa shyqpasa, 5 myń teńgeden aıyppul salynady. Jumys ornyn ruqsatsyz tastap ketkeni nemese arnaıy kıimsiz jumys istegeni úshin 10 myń teńge belgilengen. Klıentke dórekilik tanytqany úshin 50 myń teńgege deıin aıyppul salynýy nemese qyzmetker jumystan shyǵarylýy múmkin. Qujatta bir aıda úsh retten artyq keshikken qyzmetkerdi de jumystan shyǵarý qarastyrylǵan.

Keıin avtor eńbek shartynyń taǵy bir tarmaǵyn jarııalaǵan. Onda belgilengen jumys ýaqytynan artyq eńbek etý qyzmetkerdiń óz erkimen istegen jumysy retinde esepteletini jazylǵan. Sondyqtan artyq jumys istegeni úshin bólek aqy tólenbeıdi. Tek satylǵan taýar qunynyń úsh paıyzy beriledi.

Jazbadaǵy pikirlerde aqy tólenbeıtin taǵylymdama týraly da aıtylǵan.

Eńbek sharty zańnan joǵary turmaıdy

Jumys berýshi jumys kestesin, qyzmetkerdiń mindetteri men ishki tártip erejelerin belgileı alady. Biraq zańda joq jazany óz betinshe engize almaıdy. Eńbek kodeksiniń 64-babynda tártiptik jazanyń túrleri naqty kórsetilgen.

Olar – eskertý, sógis, qatań sógis jáne zańda kózdelgen negizder boıynsha jumystan shyǵarý. Bul tizimde aqshalaı aıyppul joq.

Qyzmetkerdiń eńbek shartyna qol qoıýy da jaǵdaıdy ózgertpeıdi. Eńbek kodeksiniń 10-babyna sáıkes, qyzmetkerdiń jaǵdaıyn zańda belgilengen talaptardan nasharlatatyn sharttar jaramsyz dep tanylady. 

Qyzmetkerge jazbasha habarlaý jáne oǵan túsinikteme berýge múmkindik jasaý da aıyppuldy zańdy etpeıdi. Tártiptik jaza qoldanbas buryn qyzmetkerden túsinikteme talap etilýge tıis. Biraq sodan keıin jumys berýshi ózi belgilegen somany qyzmetkerdiń jalaqysynan ustap qala almaıdy.

Keıde aıyppuldy «jalaqydan ustap qalý» dep atap, aldaǵy ýaqytta osyndaı somalardy ustap qalýǵa qyzmetkerdiń kelisimin eńbek shartyna aldyn ala engizedi. Alaıda jalaqydan aqsha sot sheshimi boıynsha, zańda kózdelgen jaǵdaılarda nemese ózge negizder boıynsha qyzmetkerdiń jazbasha kelisimimen ǵana ustalýy múmkin. Sondyqtan qyzmetker eńbek shartyna qol qoıǵan kúnniń ózinde, tártip buzǵany úshin belgilengen aıyppul onyń jumys berýshi aldyndaǵy bereshegi bolyp sanalmaıdy.

Jumys tapsyrmasy ma, álde qatelik úshin aıyppul ma?

Máselen, ákimshi satyp alýshylarǵa kórsetý úshin taýardy sýretke túsirýge jáne tańerteńgi onlaın jıynǵa qatysýǵa mindetti bolýy múmkin. Eger mundaı mindetter eńbek shartynda, laýazymdyq nusqaýlyqta nemese ishki tártip erejelerinde kórsetilse, qyzmetker olardy óz kinásinen oryndamaǵan jaǵdaıda bul tártiptik teris qylyq bolyp sanalýy múmkin. Jumys berýshi muny tirkep, qyzmetkerden túsinikteme surap, zańda kózdelgen tártiptik jaza qoldana alady. Biraq tapsyrmany oryndamaǵany úshin 5 myń teńge aıyppul sala almaıdy.

2GIS-tegi pikirlerge qatysty jaǵdaıǵa da osy talap qoldanylady. Pikirlermen jumys isteý taýardy nemese qyzmetti jarnamalaýmen aınalysatyn mamannyń mindetine kirýi múmkin. Alaıda tapsyrmany oryndamaǵany úshin qyzmetkerdiń jalaqysynan 500 teńgeni avtomatty túrde ustap qalýǵa bolmaıdy. Eger qyzmetkerden ózin satyp alýshy retinde tanystyryp, pikir qaldyrý talap etilse, mundaı pikirdiń qanshalyqty shynaıy ekeni jáne onyń platforma erejelerine saı keletini týraly bólek másele týyndaıdy.

Klıentke dórekilik tanytý – óreskel tártip buzýshylyq. Biraq zańda mundaı áreket úshin aldyn ala belgilengen aıyppul joq. Máselen, qyzmetkerdiń klıentti qorlaǵany beınejazba jáne kýágerlerdiń sózimen rastaldy delik. Mundaı jaǵdaıda kompanııa tártiptik jaza qoldana alady. Al qyzmetkerdi jumystan shyǵarý úshin Eńbek kodeksiniń 52-babynda kózdelgen negizderdiń biri bolýy kerek. 

Sonyń biri – buǵan deıin tártiptik jaza alǵan qyzmetkerdiń eńbek mindetterin qaıta oryndamaýy. Sondyqtan klıenttiń bir ǵana shaǵymy qyzmetkerdi birden jumystan shyǵarýǵa jetkilikti negiz bola almaıdy.

Jumystan ruqsatsyz ketý, arnaıy kıim kımeý jáne keshigý

Jumys ornyn ruqsatsyz tastap ketýdiń saldary 10 myń teńge aıyppuldan da aýyr bolýy múmkin. Eger qyzmetker bir aýysym ishinde dáleldi sebepsiz qatarynan úsh saǵat nemese odan da uzaq ýaqyt jumysta bolmasa, jumys berýshi eńbek shartyn buza alady. Alaıda jumys ornynan az ýaqytqa shyǵyp ketý, qońyraýǵa jaýap bermeý jáne jumysta dáleldi sebepsiz bolmaý – úsh túrli jaǵdaı. Sondyqtan qyzmetkerdiń jumysta qansha ýaqyt bolmaǵanyn jáne onyń sebebin anyqtaý qajet.

Qashyqtan jumys isteıtin qyzmetker aldyn ala belgilengen ýaqytta beınebaılanysqa shyǵýǵa mindetti bolýy múmkin. Biraq ınternettiń óship qalýy, syrqattaný nemese basqa da dáleldi sebepter bolsa, qyzmetker tártip buzdy dep birden aıtýǵa bolmaıdy. Sol sııaqty belgilengen ýaqytta beınebaılanysqa shyqpaýy da onyń búkil aýysym boıy jumys istemegenin bildirmeıdi.

Kompanııa qyzmetkerlerden belgilengen jumys kıimin kııýdi ishki tártip erejeleri arqyly talap ete alady. Bul talapty oryndamaǵan qyzmetkerge eskertý nemese sógis berilýi múmkin, biraq jalaqysynan 10 myń teńge ustap qalýǵa bolmaıdy. Munda taǵy bir mańyzdy jaıt bar: qaýipsiz jumys isteýge qajetti arnaıy kıim men qorǵanysh quraldaryn qyzmetkerge jumys berýshi berýge tıis.

«Úsh ret keshikseń – jumystan shyǵarylasyń» degen talap ta zańǵa saı emes. Ár keshigý deregi rastalyp, onyń sebebi anyqtalyp, belgilengen tártippen rásimdelýge tıis. Eger tártiptik jazasynyń kúshi áli joıylmaǵan qyzmetker taǵy da tártip buzsa, ol jumystan shyǵarylýy múmkin. Alaıda keshigý sanynyń ózi qyzmetkerdi jumystan shyǵarýǵa zańdy negiz bola almaıdy.

Jumys ýaqytynan tys eńbekke aqy tólenýge tıis

Máselen, satýshynyń aýysymy saǵat 19:00-de aıaqtalady delik. Biraq basshysy esepti aıaqtaýdy talap etip, ony saǵat 21:00-ge deıin jumystan jibermeıdi. Eńbek shartynda qalaı jazylǵanyna qaramastan, bul eki saǵatty qyzmetker óz erkimen jumys istedi dep sanaýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda tapsyrmany kim bergeni jáne naqty jumys istegen ýaqyttyń esepke alynǵan-alynbaǵany mańyzdy.

Jalpy ereje boıynsha, jumys ýaqytynan tys eńbek etýge qyzmetkerdiń jazbasha kelisimimen ǵana jol beriledi.  Mundaı jumysqa keminde bir jarym ese mólsherde aqy tólenýge tıis. Taraptar kelisken jaǵdaıda aqshalaı tólemniń ornyna demalys berýge bolady. Bul rette jumys ýaqytynan tys istegen ár saǵat úshin keminde bir saǵat demalys berilýge tıis. Al taýar satylymynan túsetin somanyń úsh paıyzy mólsherindegi tólem bul kepildikti joqqa shyǵarmaıdy. Eger qyzmetker eshkimniń tapsyrmasynsyz jáne basshylyqpen kelispeı jumysta qalyp qoısa, onyń jumys ýaqytynan tys eńbek etkenin dáleldeý qıynyraq bolady.

«Taǵylymdama» degen ataýdyń ózi adammen mindetti túrde eńbek sharty jasalýǵa tıis degendi bildirmeıdi. Onyń is júzinde qandaı jumys atqaratyny mańyzdy. Eger jumysqa úmitker belgilengen keste boıynsha kelip, satyp alýshylarǵa qyzmet kórsetse, taýar satsa jáne ákimshige baǵynsa, ol is júzinde qyzmetker retinde jumys istep júr degen sóz. Mundaı jaǵdaıda ony eńbek sharty jasalǵannan keıin ǵana jumysqa jiberýge bolady, al jumys istegen ýaqytyna aqy tólenýge tıis.

Al adam shynymen oqýdan ótip, shtattaǵy qyzmetkerdiń ornyna jumys istemese, onymen oqytý sharty jasalýy múmkin. Stýdentterdiń kásiptik praktıkasy bólek tártippen retteledi. Synaq merzimin de aqy tólenbeıtin taǵylymdama dep kórsetýge bolmaıdy. Ol eńbek shartynda belgilenip, alǵashqy jumys kúninen bastalady. 

Telefon paıdalaný, satý josparyn oryndamaý jáne taýardyń kem shyǵýy

Іs júzinde qyzmetkerlerge aqshalaı jaza qoldanýǵa sebep bolatyn jaǵdaılar budan da kóp. Máselen, keıbir jumys berýshiler jeke telefon paıdalanǵany, úzilis ýaqytyn sozyp jibergeni, satý josparyn oryndamaǵany nemese taýar kem shyqqany úshin qyzmetkerlerge aıyppul salady.

Zań boıynsha jumys berýshi telefon men basqa da gadjetterdi paıdalaný tártibin, sondaı-aq úzilis uzaqtyǵyn ishki erejelerde belgileı alady. Eger qyzmetker bul erejelermen tanys bolsa, talapty buzǵany tirkelip, oǵan zańda kózdelgen tártiptik jaza qoldanylýy múmkin. Biraq mundaı tártip buzýshylyq úshin belgili bir mólsherde aqshalaı aıyppul belgileýge bolmaıdy.

Eger qyzmetker satý josparyn oryndamasa, kompanııa oǵan syıaqynyń ózgermeli bóligin eseptemeýi múmkin. Biraq ol úshin syıaqy tóleýdiń sharttary men kórsetkishteri eńbek shartynda nemese jumys berýshiniń aktisinde aldyn ala belgilenýge tıis. Al negizgi jalaqydan aqsha ustap qalýǵa bolmaıdy.

Eńbek kodeksiniń 107-babyna sáıkes,  birjolǵy yntalandyrý tólemderin eseptemegende, jalaqynyń negizgi bóligi keminde 75 paıyz bolýy kerek. Máselen, birjolǵy syıaqyny eseptemegendegi jalaqy 200 myń teńge bolsa, onyń negizgi bóligi keminde 150 myń teńge, al ózgermeli bóligi 50 myń teńgeden aspaýǵa tıis.

Alaıda bul 50 myń teńge «aıyppul qory» emes. Qyzmetker aldyn ala belgilengen kórsetkishterdi oryndamaǵan jaǵdaıda ǵana bul soma syıaqy retinde eseptelmeýi múmkin.

Taýar búlingen nemese kem shyqqan jaǵdaıda basqa tártip qoldanylady. Máselen, satýshy óz kinásinen quny 20 myń teńge bolatyn taýardy búldirse, kompanııa keltirilgen tikeleı zalaldy óteýdi talap ete alady. 

Ol úshin shyǵyn kólemi, qyzmetkerdiń kinási jáne zalaldyń onyń áreketinen kelgeni dáleldenýge tıis. Al taýar kem shyqsa, mán-jaıdy anyqtamaı turyp, onyń qunyn aýysymdaǵy barlyq qyzmetkerge bólip tóleýge mindetteýge bolmaıdy. Sondaı-aq búlingen taýardyń qunynyń ornyna eki ese aıyppul nemese ony satýdan túsýi múmkin paıdany talap etýge bolmaıdy.

Jalaqydan aqshany qandaı jaǵdaıda ustaýǵa bolady?

Zańda kózdelgen negizder boıynsha jalaqydan aqsha ustaý qyzmetkerdi tártip buzǵany úshin jazalaý bolyp sanalmaıdy. Joǵaryda aıtylǵandaı, aqsha sot sheshimi boıynsha, jumys istelmegen kezeń úshin aldyn ala tólengen avansty nemese qaıtarylmaǵan issapar qarajatyn óteý úshin ustalýy múmkin. Sondaı-aq eńbek shartynda kózdelse, qyzmetker jumystan merziminen buryn ketken jaǵdaıda ony oqytýǵa jumsalǵan shyǵyndar úshin de aqsha ustalýy múmkin. Eńbek demalysyn aýystyrý nemese odan keri shaqyrtý kezinde de zańda kózdelgen jekelegen jaǵdaılarda aqsha ustaýǵa jol beriledi. Al basqa negizder boıynsha aqsha ustaý úshin qyzmetkerdiń jazbasha kelisimi qajet. Mundaı jaǵdaılardyń ózinde aı saıyn ustalatyn soma, ádette, qyzmetkerge tólenýge tıis jalaqynyń jartysynan aspaýǵa tıis.

Qyzmetker ózi keltirgeni dáleldengen zalaldy óz erkimen óteı alady. Al daý týyndasa, jumys berýshi sotqa júginýge quqyly. Óz betinshe qyzmet kórsetetin oryndaýshymen jasalǵan azamattyq-quqyqtyq shartta mindettemeni oryndamaǵany úshin turaqsyzdyq aıybyn qarastyrýǵa bolady. Biraq is júzinde eńbek qatynastary bolsa, ony azamattyq-quqyqtyq shartpen búrkemeleýge bolmaıdy. Al ákimshilik aıyppuldy jumys berýshi emes, ýákiletti memlekettik organ nemese sot salady.

Eger jalaqydan aqsha ustalyp qoısa, qyzmetker esep aıyrysý paraǵyn suratyp, aqshanyń qandaı negizde ustalǵanyn anyqtaǵany jón. 

Eńbek shartyn, ishki tártip erejelerin, buıryqtardy, hat-habarlardy, jumys ýaqytyn esepke alý tabelin jáne bank kóshirmelerin de saqtap qoıǵan durys. Osy qujattarmen eńbek ınspektsııasyna júginýge bolady. Jeke eńbek daýy, ádette, aldymen kelisý komıssııasynda, sodan keıin ǵana sotta qaralady. Eńbek shartyndaǵy aıyppul týraly tarmaqqa qol qoıǵannyń ózinde qyzmetker jalaqysynan aqsha ustalǵanyna daý aıtý quqyǵynan aıyrylmaıdy.

Buǵan deıin Almatydaǵy Burger King meıramhanalarynda jalaqynyń keshiktirilýi jáne eńbek qaýipsizdigi talaptarynyń buzylýy týraly jazǵan edik.

Astanada eńbek zańnamasyn buzǵan jumys berýshilerdiń jaýapkershilikke tartylyp, jyl basynan beri 181,4 mln teńgeden astam jalaqy bereshegi ótelgenin jazǵan edik.