Qazaqstanda jaıylymdyq jerlerdi qalaı saqtap qalýǵa bolady

Zertteý qorytyndylary neni kórsetti?

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen málim etkenindeı, búgingi tańda Qazaqstan aýmaǵynda 182,9 mln ga jaıylymdyq jer bar.

Elimizdegi jalpy jer aýmaǵy 272,5 mln ga bolsa, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge bekitilgen jerlerdiń aýdany – shamamen 117 mln ga.

Mınıstrlik málimetine qaraǵanda, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 1 qyrkúıektegi № 755 qaýlysyna sáıkes «Jerlerge zerttep-qaraý jumystaryn júrgizý memlekettik ınstıtýty» respýblıkalyq memlekettik kásiporny quryldy. Kásiporyn «Jer resýrstary týraly aqparattyń qoljetimdiligin arttyrý» bıýdjettik baǵdarlamasy aıasynda respýblıka boıynsha jerlerdiń sapalyq jaı-kúıin anyqtaý, topyraq qunarlylyǵyn baǵalaý jáne jerlerdiń tozý protsesterin baqylaý maqsatynda jyl saıyn topyraqtyq, geobotanıkalyq, agrohımııalyq zerttep-qaraý jáne topyraq bonıtetin anyqtaý jumystaryn júrgizýde.

Atap aıtqanda, 2026 jyly topyraqtyq zerttep-qaraý – 7 mln ga, geobotanıkalyq zerttep-qaraý – 7,5 mln ga, agrohımııalyq zerttep-qaraý – 3,8 mln ga jáne topyraq bonıtetin anyqtaý 5,4 mln ga kóleminde atqarylýda.

Buǵan deıin júrgizilgen zerttep-qaraý jumystarynyń nátıjeleri

boıynsha jalpy aýdany 53,5 mln ga jerdiń 2,7 mln gektary, ıaǵnı shamamen 5 paıyzy ártúrli dárejede tozýǵa ushyraǵany anyqtaldy.

Sonymen qatar topyraq qunarlylyǵyn saqtaý, jerlerdiń tozýynyń aldyn alý jáne olardy qorǵaý maqsatynda 2026 jylǵy 8 shildede «Topyraqty qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Atalǵan Zańda topyraqty qorǵaý salasyndaǵy memlekettik baqylaý tetikterin kúsheıtý jáne jer paıdalanýshylardyń topyraqtyń sapalyq jaı-kúıin saqtaýǵa qatysty jaýapkershiligin arttyrý kózdelgen.

Zerttep-qaraý jumystarynyń qorytyndysy boıynsha jerlerdiń sapalyq jaı-kúıi týraly materıaldar men olardy utymdy paıdalaný, topyraq qunarlylyǵyn arttyrý, tozý protsesteriniń aldyn alý jáne tozǵan jerlerdi qalpyna keltirý jónindegi usynymdar tıisti jergilikti atqarýshy organdarǵa berilýde.

Óz kezeginde jergilikti atqarýshy organdar «Jaıylymdar týraly» QR Zańyna sáıkes jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi josparlardy ázirleıdi. Atalǵan josparlar sheńberinde jaıylymdardy utymdy paıdalaný, jaıylym aınalymyn uıymdastyrý, mal jaıý júktemesin retteý jáne tozǵan jaıylymdardy qalpyna keltirý boıynsha tıisti is-sharalar júrgizilýde.

Jaıylymdyq jerler tıimdi paıdalanylyp otyr ma?

Jaıylymdardy tıimdi paıdalanýdyń mańyzy zor ekendigi túsinikti. Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimdeýinshe, «Jaıylymdar týraly» QR Zańy 8-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi jospardy bekitý aýdannyń, oblystyq mańyzy bar qalanyń jergilikti ókildi organynyń quzyretine jatady.

Zańnyń 7-baby 2-tarmaǵyna sáıkes oblystyń jergilikti atqarýshy organynyń quzyretine jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi josparlardyń iske asyrylýyn monıtorıngileýdi júzege asyrý kiredi.

Bul rette jaıylym paıdalanýshy Zańnyń 11-baby 2-tarmaǵynda kórsetilgen mindetterdi oryndaýǵa mindetti (jaıylymdardy berý sharttaryna sáıkes jaıylymdardy nysanaly maqsaty boıynsha utymdy paıdalaný, jaıylym aınalymdary shemasyn saqtaý, basqa jaıylym paıdalanýshylardyń quqyqtaryn buzbaý).

Al QR Jer zańnamasynyń 92-baby 3-tarmaǵyna sáıkes sharýa nemese fermer qojalyǵyn, aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizýge arnalǵan jer ýchaskesin paıdalanbaý faktisi boıynsha qandaı shara qoldanylady? Alǵash ret anyqtalǵan kezden bastap bir jyl boıy maqsatyna saı paıdalanylmasa, mundaı jer ýchaskesi osy Kodekstiń 94-babynda kózdelgen tártippen májbúrlep alyp qoıýǵa jatady.

2026 jyldyń basynan beri Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń aýmaqtyq bólimsheleri jerlerdi tıimdi paıdalanýǵa qatysty jalpy alańy 1,6 mln gektar 1 300-den astam jospardan tys tekserý júrgizdi. Tekseris qorytyndylary boıynsha jer zańnamasynyń buzýshylyqtaryn joıý týraly 1,1 mln teńge kóleminde 943 nusqama engizilgen.

Qaıtarylǵan jerler el ıgiligine aınala ma?

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes keri qaıtarylǵan jaıylymdyq jerler aýyl turǵyndary men naqty jospary bar ınvestorlarǵa berilýi tıis. Bul rette jerdiń qaıta bos qalmaǵany, utymdy ıgerilgeni kerek.

Mınıstrlik dereginshe, Prezıdent 2025 jylǵy 8 qyrkúıektegi Joldaýynda Úkimetke qaıtarylǵan aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn turaqty aınalymǵa tartýdy qamtamasyz etýdi tapsyrǵan bolatyn.

Degenmen, paıdalanylmaıtyn ýchaskelerdi, sondaı-aq zańnamany buza otyryp berilgen jerlerdi qaıtarý, olardy keıinnen aınalymǵa tartý jumystary 2022 jyly bastaldy.
Osy maqsatta 2022 jyly jumys komıssııasy quryldy. Qazirgi ýaqytta komıssııanyń jumysy qaıtarylǵan jerlerdiń ádil qaıta bólinýin jáne olardyń aýyl sharýashylyǵy aınalymyna tartylýyn baqylaýǵa qaıta baǵdarlandy.

Onyń qyzmetiniń qorytyndysy boıynsha 2022 jyldan beri memleket menshigine 15,7 mln ga aýyl sharýashylyǵy jerleri qaıtaryldy.

Jer zańnamasyna sáıkes qaıtarylǵan jerlerdi qaıta bólýdi jergilikti atqarýshy organdar júzege asyrady.

Jergilikti halyqtyń jaıylymdarǵa degen qajettiligin qamtamasyz etýge, aýyl sharýashylyǵy óndirisin damytý úshin jaǵdaılar jasaýǵa, halyqty jumyspen qamtýǵa jáne ınvestıtsııalar tartýǵa erekshe nazar aýdarylady.

Sonymen qatar, ınvestorlarǵa jer ýchaskelerin berý kezinde ınvestıtsııalyq jobalardyń naqtylyǵy, olardy iske asyrý múmkindikterine basymdyq berilip, oblys ákimdigi janyndaǵy óńirlik úılestirý keńesiniń (ÓÚK) otyrystarynda qaralýda.

Qaıtarylǵan jerlerdiń 13,5 mln gektary aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qaıta bólingen. Atap aıtqanda, onyń 8,0 mln gektary konkýrstyq negizde, 5,0 mln gektary mal jaıý úshin jergilikti halyqtyń jalpy paıdalanýyna berildi.

Qazaqstandaǵy jaıylym tapshylyǵy qansha?

Aýyldyq jerlerde jaıylymnyń jetispeıtini jasyryn emes. Bul týraly turǵyndar másele kóterip, quzyretti organdarǵa shaǵymdanyp jatady.

Mınıstrliktiń habarlaýynsha, qazirgi ýaqytta «Jaıylymdardy paıdalaný máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdy jáne jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi úlgilik jospardy iske asyrý sheńberinde 197 óńirlik jospar qaıta bekitilýge tıis. Sonyń ishinde kúni búginge deıin 190-y 5 jyl merzimge qaıta bekitildi.

Sonymen qatar jer qatynastary salasyndaǵy ýákiletti organdar jergilikti halyqtyń mal jaıýy úshin jaıylymdyq alqaptardyń jetispeýshiligi máselesin júıeli sheshý boıynsha jumysty jalǵastyrýda.

Eldi mekenderdiń turǵyndaryn mal jaıýǵa arnalǵan jaıylymdyq alqaptardyń jalpy tapshylyǵyn eskere otyryp, memleket menshigine qaıtarylǵan 5 mln ga jer jergilikti halyqqa basym tártippen bekitildi.

Qabyldanǵan sharalar, sondaı-aq jergilikti halyqtyń mal basyn qaıta esepteý nátıjesinde jaıylym tapshylyǵy 2023 jylmen salystyrǵanda 31 paıyzǵa (8,4 mln gektardan 2,6 mln gektarǵa deıin) qysqardy.

Ǵalymnyń paıymy qandaı?

Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti synaq ortalyǵy agrohımııalyq taldaý zerthanasynyń meńgerýshisi, osy oqý orny veterınarııa jáne agrotehnologııa ınstıtýtynyń oqytýshysy, fılosofııa doktory (PhD) Madııar Qııasovtyń aıtýynsha, jaıylymdyq jerler kóptegen jyldar boıy mıllıondaǵan aýyl sharýashylyǵy janýarlary úshin azyqtyq bazany qalyptastyryp, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip keldi. 

Qazaqstandaǵy jaıylymdyq jer kólemi keıbir kózderde 189 mln, endi birinde 183 mln gektar dep kórsetilgen, bul – el aýmaǵynyń shamamen 70 paıyzyna teń. Bul kórsetkish jóninen Qazaqstan álemde Qytaı, Aýstralııa, AQSh jáne Brazılııadan keıin besinshi, al jaıylymdy mal basyna shaqqanda, birinshi oryn alady. 

- Alaıda sońǵy ondaǵan jyldar boıy klımattyń ózgerýine, antropogendik qysymnyń shekten tys artýyna, tıimdi basqarý júıesiniń joqtyǵyna baılanysty jaıylymdyq jerlerdiń tozýy jedeldeı túskeni baıqalady. Ǵaryshtyq monıtorıng derekterine sáıkes jaıylymdardyń 87 paıyzdaıy nashar nemese óte nashar jaǵdaıda, al 27 mln gektary ábden tozǵan bolyp sanalady. 10 paıyzy qanaǵattanarlyq, 2 paıyzy jaqsy kúıde bolsa, óte jaqsysy 1 paıyzǵa jetpeıdi, - deıdi M.Qııasov. 

Ǵalymnyń paıymdaýynsha, tozý úderisi sýattar ınfraqurylymy, jaıylymdyq jer aınalymy men aýystyryp jaıý júıesi joǵalǵan kezde bastaldy. Saldarynan sońǵy úsh onjyldyqta tabıǵı jaıylymdar ónimdiligi orta eseppen 30-40 paıyzǵa, al jartylaı shóleıt aımaqtarda teń jartysynan astam kólemge azaıdy. Ortasha ónimdilik gektaryna 8-10 tsentnerden 3-4 tsentnerge deıin tómendedi. Tozǵan ýchaskelerde gektaryna 1-2 tsentnerden aspaıdy. 

Madııar Ǵalymjanulynyń sózine qaraǵanda, óńirlerdiń basym kópshiliginde jaǵdaı ótkir kúıinde qalyp otyr. 17 oblystyń 15-inde jaıylymnyń 80 paıyzdan astamy tolyqqandy ósimdik jamylǵysynan aıyrylǵan nemese ishinara tozǵan. Eń aýyr jaǵdaı Mańǵystaý oblysynda qalyptasyp otyr, onda jaıylymnyń 99,4 paıyzy jaramsyz dep tanylǵan. Eń anaǵurlym zardap shekkender qataryna Atyraý, Ulytaý, Jambyl jáne Túrkistan oblystaryn qosýǵa bolady, bularda tozý deńgeıi 93-98 paıyzǵa jetken. Salystyrmaly túrde alǵanda, Qostanaı men Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jaǵdaı jaqsyraq, munda problemalyq jer úlesi – sáıkesinshe 57,4 jáne 72,2 paıyz.

Tabıǵı aımaqtar boıynsha tozý deńgeıi ártúrli bolyp keledi. Dalalyq aımaqta shóp taptalatyn bolsa, jartylaı shóleıt jerler jel jáne sý erozııasyna ushyraıdy, al shóleıt aýmaqtardy tuz basyp, ósimdikten tolyqtaı aıyrylady. Ásirese, shóleıttený úderisi batys jáne ońtústik óńirlerde – Batys Qazaqstan, Atyraý jáne Qyzylorda oblystarynda baıqalady. 

Ǵaryshtyq monıtorıng málimetine sáıkes sońǵy on jylda ósimdik ındeksiniń kórsetkishi 20 paıyz derlik tómendegen, bul shóp tyǵyz ósken jaıylym alańynyń qysqarǵanyn bildiredi. Kóptegen ýchaskelerde túrli qunarly shóptiń ornyn az ónimdi jáne mal jemeıtin ósimdikter basqan. 

Jerdiń tozýyna maldyń kóbeıýi, aýystyryp jaıatyn jaıylymnyń joqtyǵy, topyraqtyń tyǵyzdalýy jáne aýmaqtardyń tıimdi paıdalanylmaýy áser etedi. Mysaly, eldi mekenderden 5-7 shaqyrym qashyqtyqtaǵy jaıylymdyq jerlerdiń 60 paıyzdaıy shekten tys júktemeden tozsa, alystaǵy jerler sýat pen tıisti ınfraqurylymnyń joqtyǵynan paıdalanylmaı qala beredi. 

Ósimdiktiń nasharlaýymen birge topyraq qabaty da tozady. Sol sebepti mundaı jaıylymdardaǵy qara shirindi kólemi 3,5-4 paıyzdan 1,2-1,8, keı aýmaqtarda 0,8 paıyzǵa deıin azaıady. Topyraq qurylymynyń buzylýy olardyń sý ustaý qabiletiniń tómendeýine, erozııanyń órshýine soqtyrady. Qurǵaqshylyq jaılaǵan aımaqtarda tuzdaný qaıtalanyp, topyraqtyń betki qabaty jelmen ushyp, ósimdik jamylǵysynyń qalpyna kelýin odan saıyn qıyndatady. 

- Munyń bári mal sharýashylyǵynyń tıimsiz bolýyna, ónimniń ózindik quny ósip, otandyq et pen súttiń qabiletiniń tómendeýine áser etedi. Jaıylymdar máselesi tek ekologııalyq qana emes, áleýmettik-ekonomıkalyq sıpat aldy. Birqatar óńirlerde jaıylymnyń tozýy mal basy qysqaryp, aýyl turǵyndarynyń tabysy qysqarýyna ákeldi. Bul agrarlyq aýmaqtar damýyn tejep, kóshi-qon úderisin tezdetedi. Máseleniń strategııalyq mańyzdylyǵyn eskere otyryp, ony sheshý baǵytynda memleket sharalar qabyldaýda. Sońǵy jyldary jaıylymdyq jerlerdi túgendeý, paıdalanylmaı jatqandaryn keri qaıtarý jumystary júrgizilýde. Tozǵan jerlerdi qalpyna keltirý jáne sýarý ınfraqurylymyn qaıta qurý baǵytynda zertteý jobalary júzege asyrylýda. Qoryta aıtqanda, jaıylymdyq jerlerdi tıimdi paıdalaný memlekettiń strategııalyq mindeti retinde qarastyrylýda. Bul keshendi ǵylymı, uıymdastyrý jáne basqarý sheshimderin qabyldaýdy talap etedi. Ǵylymı monıtorıngke, zamanaýı agrotehnologııalarǵa jáne aýyldaǵy qaýymdastyqtardyń belsendi qatysýyna negizdelgen júıeli tásil ǵana jaıylymdyq jerdi saqtap qala alady, - dep túıindedi oıyn M.Qııasov.

Turǵyndar ne deıdi?

Báıterek aýdany Bolashaq eldi mekeniniń turǵyny Nurmuhanbet Daýlıev aýyl halqynyń jalǵyz kúnkóris kózi mal ekendigin aıtady.

- Áý bastan «Mal-jan aman ba?» dep saýlyq surasqan elmiz. Sondyqtan malsyz kún kóre almaıtynymyz anyq. Osyndaı jaǵdaıda aýyl turǵyndaryna tıesili jaıylymdyq jerlerdiń tanys-tamyr arqyly jekege berilip ketýi búgingi tańda úlken máselege aınalyp otyr. Sonyń biri ózim turatyn Bolashaq aýyly turǵyndarynyń basynan ótti. 217 gektar jaıylymdyq jer jekege negizsiz berilip, ákimder muny kórip-bilip otyrsa da, naqty sheshim qabyldanbady. Jergilikti turǵyndar óz jerin qaıtaryp alý úshin anda-munda shapqylap, zańger izdedi. Aqyry qoǵam belsendisi, zańger Baýyrjan Ahmetjannyń halyqpen birige otyryp jasaǵan qyzmetiniń arqasynda jyl jarymnan keıin ǵana jer sot sheshimimen keri qaıtaryldy. Bul jalqaýlyqqa salynbaı, keri tartpaı, jaıylymdyq jerdi paıdalanýda óz quqyǵymyzdy qorǵaı bilý kerektigin kórsetedi, - dedi N.Daýlıev. 

Bókeı ordasy aýdany Bısen aýylynyń turǵyny Altaı Moldashevtiń pikirinshe, aýyldyq jerde jaıylymnyń jetispeýi, azyp-tozýy bara-bara budan da asa ótkir máselege aınalýy múmkin.

- Munyń sebepteri mynada. Baılardyń erte zamanda kóktemde jaılaýǵa kóship, qystaqqa qys túser mezgilde qaıtqany belgili. Bul dástúr keńes dáýirinde de saqtaldy. Malshy-shopandar sóıtetin. Qazirgi tańda fermerler qysy-jazy bir jerde otyrady. Mal tuıaǵy qoıa ma, sonyń kesirinen jer tozady. Qyr ǵana emes, «syrty – dala, ishi – pana» Naryn qumynyń ózi azyp barady. Ekinshiden, qazir tehnıka barshylyq, sondyqtan qolynda barlar qyltıǵan shópti shaýyp alady. Saldarynan mal jaıylatyn jer qalmaıdy. Qazaqty jer daýy da az sarsańǵa salmaǵan. Sondyqtan munyń bári zańdyq negizde rettelmese, jergilikti atqarýshy organdar tarapynan yqpal jasalmasa, túbinde aýyr saldarǵa soqtyrýy yqtımal, - dedi A.Moldashev.

Mine, osylaısha, jaıylymdyq jerlerdi tıimdi paıdalaný, olardy keleshek urpaq úshin de saqtap qalý kerektigi kúmán týdyrmaıdy.

Eske sala keteıik, budan buryn BQO-da aýyl turǵyndarynyń jaıylymdyq jeri satylyp ketkeni ras pa, sony jazǵan edik. 

BQO-da aýyl turǵyndary jaıylym jer joqtyǵyn aıtyp shaǵymdandy.