Qazaqstanda ulttyq baspasóz tarıhy mýzeıin ashý usynyldy

Bul týraly «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas Safýllın málim etti, dep habarlaıdy «QazAqparat» tilshisi.

Onyń aıtýynsha, munyń tarıhı negizderi jetkilikti. Qazaqtyń óz zııalylary shyǵarǵan tuńǵysh júıeli gazet - «Qazaqstan» 1911-1913 jyldar aralyǵynda Orda men Oral qalasynda basylǵan. «Qazaqstan» gazetiniń óz baspahanasy bolǵan. Ol ǵımarat oblys ortalyǵynda (Chapaev kóshesi, 39-úı) kúni búginge deıin saqtalǵan. «Qazaqstan» gazetin shyǵarýǵa Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın, Baqytjan Qarataev, Sháńgereı Bókeev syndy batysqazaqstandyq birtýar qaıratkerlermen birge Jetisýdan Mamanovtar men Turysbekovter, Semeı, Qaraǵandy óńiriniń  zııalylary atsalysyp, qoldaý kórsetken. Oǵan qosa Ázerbaıjan elindegi munaı magnaty, tutas túrki jurtynyń maqtanyshy bolǵan Zeınelǵabıden Taǵıev te qarjylaı járdem bergen. Ýfada, Orynborda oqyp júrgen qazaq zııalylary, jastar (ishinde Maǵjan Jumabaev ta bar) «Qazaqstan» gazetine maqala jazyp, ádebı shyǵarmalaryn jarııalaǵan.

Ekinshiden, halqymyzdyń tuńǵysh jalpy ulttyq basylymdary qatarynda atalatyn «Aıqap» jýrnaly, «Qazaq» gazeti, búgingi bas basylym - «Egemen Qazaqstannyń» bastaýynda turǵan «Ushqyn» - bulardyń báriniń de redaktsııasy qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynan tys aýmaqta (Orynbor, Troıtsk, t.b.) qaldy. Sondyqtan ol jerlerde mýzeı ashý múmkin emes.

Úshinshiden, Oralda orystildi baspasózdiń, tatar tilindegi gazet-jýrnaldardyń da ózindik tarıhy bar. «Qazaqstan» gazetin shyǵarýǵa orys, tatar zııalylarynyń atsalysqany tarıhtan málim. Sol sebepti ulttyq baspasóz tarıhy mýzeıin ashý arqyly qazaq jerindegi ultaralyq tatýlyqtyń, yntymaqtastyqtyń áriden kele jatqandyǵyn nasıhattaýǵa bolady. Onyń ústine 1911-1913, 1917 jyldary jáne odan beride shyqqan gazetterde el tarıhyna qatysty kóptegen qundy derekter saqtalǵan. Mysaly, «Qyzyl tý» gazetiniń 1923 jylǵy 30 mamyrdaǵy №22 sanynda «Ashtyqtyń tańbasy» degen taldaý maqalada Oral gýbernııasyndaǵy halyq sany jóninde aıtylǵan. 1916 jyly gýbernııada barlyǵy 696562 adam (Batys Qazaqstan oblysyndaǵy qazirgi halyq sany da buǵan jete qoıǵan joq) tursa, 1922 jyly sodan 247306-sy ǵana qalǵan. Sonyń ishinde qazaqtar 335869-dan 156290-ǵa, kazak-orys 170128-den 71132-ge, mujyqtar 52011-den 19284-ke deıin kemip ketken. Basqa halyqtar 1916 jyly 138554 adam bolsa, 1922 jyly onyń esebi alynbaǵan. Munyń bári ashtyq pen soǵystyń zardaby ekendigi anyq. Mundaı derekterdi ǵylymı aınalymǵa qosý úshin arnaıy ortalyq quryp, zertteý qajettigi daý týǵyzbasa kerek. Sonda HH ǵasyrdyń basynan bergi barlyq gazet, jýrnaldardyń elektrondy nusqasyn jınaqtaýǵa, arab, latyn qarpimen jaryq kórgen basylymdardy barlyq zertteýshige túsinetindeı etip qazirgi álipbıge aýdaryp, jınaq shyǵarý, bolashaqta arnaıy saıt jasaqtaýǵa múmkindik týady. Eń bastysy, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen ǵylymı ınstıtýttar arqyly tyń málimetterdi aınalymǵa engizý qajet.

Rýhanı jańǵyrý baǵytynda qulpytastardy zertteý jobasyn da qolǵa alý kerek. Bul ár adamnyń ata-tegin jınaqtaý arqyly tarıh pen dinge qosa keń baıtaq dalamyzda jazba mádenıeti, sáýlet jáne qolóner órkenıetiniń bolǵandyǵyn, jerdiń ıesi qazaq ekendigin dáleldeıtin qujat ispettes. Jobany júzege asyrý úshin ár aýdan, aýylda jumys tobyn quryp, kóne qulpytastardy nusqaýlyqqa sáıkes sýretke túsirip, jazbalaryn keltirip, oblys ortalyǵyndaǵy mamandarǵa tapsyrý qajet. Tarıhı eskertkishterdi qorǵaý ınspektsııasy arqyly kóne qulpytastardy qorǵaýǵa alyp, tarıhı ınstıtýttarǵa, mamandarǵa, ólketanýshylarǵa qoljetimdi etý kerek bolady. Orynbor men Astrahan sekildi kórshiles oblystarǵa arnaıy ekspedıtsııalar uıymdastyryp, ol jaqtaǵy ata-balalarymyzdyń qulpytastaryn da sýretke túsirip, tarıhı jádiger retinde memlekettiń qamqorlyǵyna alý baǵytynda jumystanǵan jón.

Taǵy bir aıta keter jaıt, Orynbor oblystyq memlekettik arhıvinde Reseı ımperııasynyń qazaq dalasyn otarlaýyna qatysty myńdaǵan qujat jatyr. Orys otarshylary qazaq rýlary, olardyń basty adamdary - sultandary, bıleri men batyrlary týraly aqparatty muqııat jınastyryp otyrǵan. Bul tizim, ásirese, jańa han saılaý tusynda erekshe hattalǵan.

«Kúni búginge deıin elenbeı kelgen mańyzdy másele -meshitterdegi tirkeý qujattary (metrıke). Onda qazaq dalasyndaǵy ár sábıdiń dúnıege kelgen kúni, qaı atadan ekendigi, áke-sheshesi, týǵan jeri týraly derekter keltirilgen. Sonymen qatar nekesi qıylǵandar jóninde tolyq málimet alýǵa bolady (onda qansha máhir, ıaǵnı qalyń mal alynǵanyna deıin kórsetilgen). Oǵan qosa talaq nemese ajyrasýshylar jóninde de málimetter jetkilikti. Munyń bári qazaq dalasynda esep-qısap júrgizilmegen degen pikirdi joqqa shyǵarady. Qazirgi kezde Bashqurtstan astanasy Ýfa qalasyndaǵy ulttyq arhıvte saqtaýly jatqan osy qundy qujattardyń kóshirmelerin elge aldyryp, zerttese, Qazaqstan tarıhynyń osy kezge deıin belgisiz bolyp kelgen qanshama betteri ashylar edi. Tipti búgingi urpaq óz babalarynyń aty-jónderin sol qujattardan taýyp qalýy ábden yqtımal. Sondyqtan ótkenimizge qatysty barlyq derekterdi zerttep, jaryqqa shyǵara bilýge tıispiz», dedi J.Safýllın.