Qazaqstanda «Torǵaı Geoglıfteri halyqtyq jobasy» qolǵa alyndy
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstandyq zertteýshi, Torǵaı geoglıfterin ashqan ǵalym Dmıtrıı Deı álemde balamasy joq qupııa nysandarǵa ekspedıtsııa uıymdastyrýǵa qajetti qarajat jınaý maqsatynda halyqtyq jobanyń bastalǵandyǵyn jarııa etti.
Kraýdfandıngke qatysty tolyq aqparat «Torǵaı Geoglıfteri halyqtyq jobasynyń» saıtynda ornalasqan.
Jarty jyldan keıin, 2017 jyldyń naýryzynda Torǵaı geoglıfteriniń tabylǵanyna 10 jyl tolady. Aıta keteıik, jer betinde úlken fıgýralardyń - saqına, krest, svastıka, pıramıda tektes Torǵaı geoglıfteri 1,5-8 myń jyl buryn salynǵan jáne álem boıynsha mundaı geoglıfter tek Qazaqstan aýmaǵynan tabylyp otyr.
Osy jyldar ishinde Dmıtrıı Deı Torǵaı nysandarynyń maqsaty teorııasyna enetin kóptegen materıaldar jınaqtady, saıt ashylǵan jáne álemdik deńgeıdegi jetekshi ǵylymı jáne bilim berý ınstıtýttarymen baılanys ornatylǵan. Torǵaı geoglıfteri týraly D.Deıdiń dáristeri Pıttsbýrg Ýnıversıtetiniń (AQSh), Eskendir kitaphanasynyń (Mysyr) resmı saıtynda jarııalanǵan, Torǵaı oıpatyn ǵaryshtan fotosýretke túsirý jumystaryna HǴS, NASA men Qazǵarysh tartyldy.
ıÝNESKO Búkilálemdik muaralar tizimine engizilýge laıyq Torǵaı nysandaryn álemge tanytý boıynsha qyrýar jumystar jekelegen demeýshilerdiń esebinen júrgizilýde. Sonymen qatar bul iske Qazaqstannyń AQSh-taǵy elshiligi qoldaý kórsetedi. 2010 jyly «QazAqparat» agenttigi jáne «Qazaqstan telearnasy Torǵaı geoglıfterine jasalǵan aqparattyq týrǵa qatysty, sodan beri «QazAqparat» Torǵaı geoglıfterin zertteý isiniń aqparattyq áriptesi bolyp tabylady.
Túrkııada ótken Arheologtardyń eýropalyq qaýymdastyǵynyń forýmynda torǵaılyq nysandar 2014 jyldyń basty sensatsııasy dep tanyldy. Al 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha amerıkalyq blogerlerdiń tańdaýymen Torǵaı geoglıfteri jyldyń top-10 jańalyqtarynyń qataryna endi. 2016 jyldyń jazynda Qatar Day sheshilmegen qupııa nysandardyń tizimin jasady, olardyń qatarynda Torǵaı geoglıfteri de bar.
Ókinishke oraı, zertteý jumystary memlekettik qarjylandyrýǵa ilikpeı otyr, sondyqtan D.Deı halyqtan qoldaý kórsetýin suraýda.
Tómende D. Deıdiń úndeýin usynamyz.
«Qurmetti dostar! Eń alǵash ret 2007 jyldyń naýryz aıynda Qostanaı oblysynda Torǵaı oıpatynyń geoglıfteri ataýyna ıe bolǵan qupııa nysandardyń tabylǵanyna toǵyz jarym jyl ótti. 2007 jyldyń tamyzynda Qazaq memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy arheologııalyq zerthanamen birge, Úshtoǵaı geoglıfterine arheologııalyq jumystar uıymdastyryldy.
Torǵaı dalasynda qupııa syzbalardy kim, qashan jáne ne úshin saldy degen suraqtarǵa jaýap tabylmaǵandyqtan, osy saýaldarǵa jaýapty qaıtsem de tabam degen maqsat qoıyp, bul jobaǵa bar ǵumyrymdy arnaýǵa bel býdym. 2008 jyly osy maqsatty júzege asyrý maqsatynda Turgay Discovery atty ǵylymı-zertteý jobasy quryldy. Biz qarajat pen qajetti jabdyqtardy izdestirip, Torǵaı oıpatyndaǵy geoglıfterge alǵashqy ekspedıtsııalar uıymdastyrdyq, nysannyń ózin jáne oǵan japsarlas jatqan aýdandardy da zerttedik. Zertteý barysynda Torǵaı geoglıfterine qatysty jarııalanǵan ǵylym eńbekter men materıaldardy taldap shyqtyq. Sońǵy 50 myń jyl ishinde munda klımattyń, flora men faýnanyń qalaı qalyptasqandyǵy, geologııalyq ózgerister qalaı ornaǵandyǵy týraly materıaldar jınaqtaldy.
Torǵaı oıpatynyń ózgerýine alyp kelgen túrli tabıǵı apattar jaıynda málimetter zertteldi. 20012 jyly jınaqtalǵan málimetterdiń negizinde geoglıfterdiń shyǵý tarıhy týraly negizgi boljamdar paıda boldy.
Ókinishke oraı, úkimet tarapynan, bıznes qaýymdastyq tarapynan Torǵaı geoglıfterine tıisti túrde qyzyǵýshylyq pen kóńil qazirgi ýaqytqa deıin bólinbeı keledi. Qajetti qarjylyq qoldaý bolmaǵan soń, atalmysh nysandardyń aınalasynda zertteý jumystary óte baıaý júrýde. 2015 jyldyń kókteminde tipti soraqy jaǵdaı oryn aldy. Qostanaı oblysynyń ońtústiginde ornalasqan Amantoǵaı aýylynan Torǵaıǵa bet alatyn joldy qaıta salý barysynda barsha adamzattyń mádenı murasyna jatqyzýǵa ábden laıyq arheologııalyq nysannyń joıylýyna ákep soqty. Ol «Qoǵaı kresti» degen atpen tanymal krest ispettes geoglıf bolatyn.
2015 jyldyń tamyz aıynda óte mańyzdy oqıǵa boldy. Men Pıttsbýrg Ýnıversıtetiniń professory Ronald E. LaPorte habarlasty.
Ronald Torǵaı geolglıfteri týraly bilýge úlken qyzyǵýshylyqpen kirisip ketti. Óziniń áriptesterimen birge ol Torǵaı geoglıfteri týraly jańalyqty halyqaralyq qaýymdastyq arasynda keremet tanyta bildi. Ronald ataqty The New York Times basylymynyń kásibı tilshisi Ralph Blumenthal degen azamatty tartty. Ralph maqalany bir aı boıy daıyndady, Torǵaı geoglıfterine qatysy bar kóp adamnan suhbat aldy, sonyń nátıjesinde The New York Times basylymyna 30.10.2015 kúni bizdiń nysandar týraly kólemdi maqala shyqty.
Ronald atalmysh nysandardy túsirý úshin NASA agenttigin tartty, sonyń negizinde Torǵaı oıpaty geoglıfteriniń jańa fotosýretteri jasaldy. New York Times maqalasynyń arqasynda halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazary aýdy. Basqa da halyqaralyq basylymdar maqalany ózderinde basyp shyǵardy, aqparattyq sıýjetter jasaldy, bul materıaldar jańa dıskýssııalar men pikirlerge tamyzyq boldy.
2016 jyldyń mamyrynda, Fuji Television atty japon televızııasy 7 mıllıon kórermeni bar «Mystery All the world» (Álemniń qupııalary) tanymal baǵdarlama úshin Torǵaı geoglıfteri týraly beınesıýjet jasady. Baǵdarlama japon teleranasynda 22 maýsymda shyqty jáne jergilikti halyqtyń arasynda qyzý talqyǵa salyndy. Torǵaı geoglıfterine degen halyqaralyq qaýymdastyǵnyń qyzyǵýshylyǵy ol jerde jańa zertteýler júrgizý qajettigin kórsetti. Men geoglıfterdi zertteý isiniń mártebesin jekeden halyqtyq deńgeıge ótkizý qajet dep taptym jáne ony «Torǵaı Geoglıfteri halyqtyq jobasy» dep atadym.
Turgay Discovery ǵylymı-zertteý jobasy halyqtyq jobanyń qurylymyna enedi. Kez kelgen adam úlken zertteýshi komandanyń qatysýshysy atana alady. Talqylaýlarǵa qatysyp, óz gıpotezalaryn usynýǵa bolady, óz gıpotezalaryn usynǵan jumys toptaryna qosylýǵa múmkindik bar.
Jobaǵa tirkelgen árbir qatysýshyǵa kóp jyldardan beri jınaqtalǵan barlyq ǵylymı materıaldar beriledi, sonyń ishinde Turgay Discovery jobasynyń baasynda saqtaýly turǵan nysandardyń naqty koordınattary da usynylady.
Belgili bir gıpotezalardyń reıtıngteri men saýalnamalary nátıjeleri boıynsha, dalalyq zertteýlerdiń jospary jasalady. Munda eń bastysy, biz barlyǵymyz birge eń negizgi úsh suraqqa jaýap izdeımiz: Torǵaı opatynyń alyp geoglıfterin kim, qashan jáne úshin jasady.
Osy maqsatta qarajat pen tirkeý jarnalaryn jınaý bastalǵandyǵyn jarııa etemiz. «Torǵaı Geoglıfteri halyqtyq jobasynyń» qatysýshysy atanyńyzdar, Sizderdiń esimderińiz Torǵaı oıpaty geoglıfteri qupııalaryn ashqan azamattardyń qataryna enedi.
Bizdiń ortaq jumysymyzdyń alǵashqy qadamy Torǵaı geoglıfterine jasalatyn sońǵy ekspedıtsııany jabdyqtaý bolmaq. Ekspedıtsııa maqsaty - «Torǵaı Geoglıfteri halyqtyq jobasynyń» qatysýshylary úshin tolyq materıaldar jınaý maqsatynda foto jáne beınetúsirilim jasaý, sonyń ishinde kvadrokopter arqyly.
Ekspedıtsııaǵa qatysý úshin Qazaqstanǵa AQSh-tyń tanymaldylyǵy jaǵynan ekinshi bolyp sanalatyn Newsweek jýrnalynyń tilshisi Nina Burleigh keletin boldy.
Biz jańa joba jáne Sizderdiń qatysyp jatqandaryńyzdy barsha álemge jarııalaımyz!».
