Elimizde sý resýrstaryn qalaı utymdy paıdalanýǵa bolady

Sý kodeksinen keıingi ózgerister qandaı?

Eń aldymen ótken jyly qoldanysqa engizilgen Sý kodeksi negizinde Qazaqstanda jańa normatıvtik-quqyqtyq baza qalyptasqanyn aıtýǵa bolady.

Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginen málim etkenindeı, 2025 jylǵy 10 maýsymda qoldanysqa engizilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Sý kodeksi sý resýrstaryn basqarýdyń quqyqtyq negizderin jańartty. Onda sý resýrstaryn saqtaýǵa, olardyń sarqylýy men lastanýyna jol bermeýge jáne eldiń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýge basymdyq berilgen.

Alǵash ret «sý qaýipsizdigi» uǵymy bekitilip, ony qamtamasyz etý memlekettik josparlaý, sý qoryn esepke alý men qorǵaý, sý únemdeý jáne klımattyń ózgerýine beıimdelý sharalarymen baılanystyryldy. Sý resýrstaryn memlekettik josparlaý júıesi qaıta qaraldy. Kodekstiń 30 jáne 31-baptarynda respýblıkalyq deńgeıde Sý resýrstaryn ıntegratsııalanǵan basqarýdyń bas josparyn, al basseındik deńgeıde sý resýrstaryn qorǵaý men paıdalanýdyń basseındik josparlaryn ázirleý kózdelgen. Olardy ázirleý qaǵıdalary Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstriniń 2025 jylǵy 23 shildedegi № 180-NQ buıryǵymen bekitildi. Sý ekojúıelerin saqtaý maqsatynda ekologııalyq aǵyn uǵymy engizilip, onyń kólemin aıqyndaý ádistemesi sol kúngi № 179-NQ buıryqpen bekitildi.

Sý únemdeý men sýdy utymdy paıdalanýǵa qoıylatyn talaptar kúsheıtildi. Sý paıdalanýshylardyń sý shyǵyndaryn azaıtý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý jáne sý paıdalanýdy josparlaý jónindegi mindetteri naqtylandy. Ónerkásiptik uıymdar men jylý óndirýshi sýbektiler úshin aınalymdyq jáne qaıtalama sýmen jabdyqtaý júıelerine kezeń-kezeńimen kóshý kózdelgen. Sonymen qatar tazartylǵan sarqyndy sýlardy, erigen qar jáne jaýyn-shashyn sýlaryn balamaly sý kózderi retinde paıdalaný múmkindikteri qarastyryldy.

Sýarmaly eginshilikte ortaq ırrıgatsııalyq jáne kollektorlyq-drenajdyq ınfraqurylymdy birlesip basqarýǵa arnalǵan ırrıgatsııalyq kondomınıým ınstıtýty engizildi.

Gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardyń qaýipsizdigine qatysty talaptar júıelendi. Olardy esepke alý, tehnıkalyq jaı-kúıin baǵalaý, kópfaktorly zerttep-qaraý jáne qaýipsizdik deklaratsııasyn ázirleý tártibi naqtylandy. Kópfaktorly zerttep-qaraýdy oryndaý qaǵıdalary men qaýipsizdik deklaratsııasynyń nysany mınıstrdiń 2025 jylǵy 27 maýsymdaǵy № 156-NQ buıryǵymen bekitildi.

Sondaı-aq jerasty sýlaryn izdeý, baǵalaý, monıtorıngteý jáne qorǵaý tetikteri jetildirilip, sý obektilerin, muzdyqtar men sýly-batpaqty alqaptardy qorǵaý talaptary kúsheıtildi. Basseındik keńesterdiń róli artyp, jurtshylyqtyń sý resýrstaryn basqarýǵa qatysý múmkindikteri keńeıtildi.

Osy quqyqtyq tetikterdi iske asyrý sý resýrstaryn tsıfrlyq esepke alý júıesin damytýmen ushtastyrylyp jatyr. Mınıstrliktiń 2026 jylǵy 8 qyrkúıektegi resmı habarlamasyna sáıkes, Sý resýrstarynyń ulttyq aqparattyq júıesi ónerkásiptik paıdalanýǵa berildi.

Atalǵan habarlamada júıede 23 myńnan astam sý nysany týraly málimet tsıfrlandyrylyp, júıelengeni kórsetilgen. Olardyń qatarynda 17 758 ózen, 3 148 kól jáne 1 207 gıdrotehnıkalyq qurylysjaı bar. Budan bólek, júıege sý sharýashylyǵy jáne gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardyń 9 myńǵa jýyq tsıfrlyq pasporty engizilgen.

Júıe sý balansyn júrgizýge, sý paıdalanýdy esepke alý men taldaýǵa, sý qoımalarynyń jaı-kúıin baqylaýǵa jáne transshekaralyq sý obektileri jónindegi derektermen jumys isteýge múmkindik beredi. Bul basqarý sheshimderin biryńǵaı ári senimdi derekter negizinde qabyldaýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Irrıgatsııalyq júıeler men gıdrotehnıkalyq  qurylystardyń jaı-kúıi neshik?

Mınıstrlikten túsken málimetke qaraǵanda, Qazaqstanda ırrıgatsııalyq júıelerdi qalpyna keltirý, gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardy jańǵyrtý jáne jańa sý qoımalaryn salý boıynsha keshendi jumystar júrgizilýde. Negizgi maqsat — sý jınaqtaý múmkindigin keńeıtý, sýdy tasymaldaý kezindegi shyǵyndardy azaıtý jáne sýarmaly jerlerdi sýmen turaqty qamtamasyz etý.

Respýblıkada 8 577 ırrıgatsııalyq kanal, 118 gıdrotorap, 247 damba, 461 bóget, 271 toǵan, 405 sý qoımasy jáne 3 287 ózge de gıdrotehnıkalyq qurylysjaı bar. Irrıgatsııalyq kanaldardyń jalpy uzyndyǵy — shamamen 45 myń shaqyrym. Onyń 79 paıyzy — topyraq arnaly kanaldar.

Qazaqstan Respýblıkasynyń sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda 42 jańa sý qoımasyn salý, qoldanystaǵy 37 sý qoımasyn rekonstrýktsııalaý jáne 14,5 myń shaqyrym ırrıgatsııalyq kanaldy jańǵyrtý kózdelgen. Bul sharalar jyl saıyn qosymsha 2,6 mlrd tekshe metrge deıin sý jınaqtaýǵa jáne sýdy tasymaldaý kezindegi shyǵyndardy 25 paıyzǵa qysqartýǵa baǵyttalǵan.

2024-2025 jyldary jalpy uzyndyǵy 1 458 shaqyrym ırrıgatsııalyq kanal rekonstrýktsııalandy. 2026 jyly uzyndyǵy 4,6 myń shaqyrymnan asatyn kanaldardy rekonstrýktsııalaý jáne jańǵyrtý jobalary iske asyrylyp jatyr. Jyl sońyna deıin 964 shaqyrym kanaldy paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Bul shamamen 200 myń gektar sýarmaly jerdiń sýmen qamtamasyz etilýin jaqsartýǵa múmkindik beredi.

Kanaldardy mehanıkalyq tazalaý kólemi de ulǵaıdy: 2023 jyly 678 shaqyrym kanal tazalansa, 2025 jyly bul kórsetkish 1 840 shaqyrymǵa jetti.

Jumystar respýblıkalyq bıýdjet, nysanaly transfertter, «Qazsýshar» RMK-nyń tarıftik qarajaty jáne halyqaralyq qarjy uıymdarynyń, sonyń ishinde Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki men Islam damý bankiniń qarajaty esebinen qarjylandyrylady.

2026 jyly Islam damý bankiniń qoldaýymen iske asyrylatyn jobalardyń birinshi kezeńi bastaldy. Osy kezeńde jalpy uzyndyǵy 900 shaqyrymnan asatyn 212 sýarý kanalyn rekonstrýktsııalaý kózdelgen. Almaty, Jetisý, Jambyl, Batys Qazaqstan, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynda 88 joba boıynsha qurylys-montajdaý jumystary júrgizilýde. Olardy iske asyrý úshin 13 merdiger uıymmen sharttar jasalǵan. Jobalardyń oryndalý merzimi — 2026-2028 jyldar.

Kanaldardy jańǵyrtý barysynda sý esebin avtomattandyrýǵa kóńil bólinýde. Ońtústik óńirlerde jalpy uzyndyǵy 968 shaqyrym bolatyn, 65 myń gektar sýarmaly jerge qyzmet kórsetetin 103 ırrıgatsııalyq kanaldy avtomattandyrý jumystary bastaldy.

Sonymen qatar «Qazsýshar» RMK óz qaramaǵyndaǵy gıdrotehnıkalyq qurylysjaılar men sýarý kanaldaryn jyl saıyn aǵymdaǵy jóndeýden ótkizedi. Jergilikti atqarýshy organdar kommýnaldyq sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn paıdalaný jáne kútip ustaý úshin kommýnaldyq memlekettik kásiporyndar qurý jáne olardyń qyzmetin uıymdastyrý boıynsha jumys júrgizip jatyr.

Jańa sý qoımalary salynyp jatyr ma?

Mınıstrlik habardar etkenindeı, Túrkistan oblysynda Báıdibek ata jáne Qaraqýys sý qoımalary salynyp jatyr. Báıdibek ata sý qoımasynyń syıymdylyǵy — 68 mln, Qaraqýys sý qoımasynyń syıymdylyǵy — 1,2 mln tekshe metr. Eki nysannyń qurylysyn 2026 jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanǵan.

Báıdibek ata sý qoımasy vegetatsııaaralyq kezeńde jınalǵan sýdy sýarý maýsymynda Bógen sý qoımasyna baǵyttaýǵa múmkindik beredi. Osy maqsatta uzyndyǵy 21,7 shaqyrym bolatyn Sarqyrama kanaly da salynyp jatyr. Al Qaraqýys sý qoımasy 500 gektar sýarmaly jerdi sýmen qamtamasyz etýge arnalǵan.

Islam damý bankiniń qarjylandyrýy aıasynda taǵy úsh sý qoımasyn salýǵa qatysty rásimder bastaldy. Olar — Jambyl oblysyndaǵy Aqmola, Batys Qazaqstandaǵy Qaraózen (Úlken ózen) jáne Qyzylordadaǵy Qaraózek sý qoımalary. Usynylǵan josparǵa sáıkes, olardyń qurylysyn 2026 jyly bastaý kózdelgen.

Kóksaraı kontrrettegishiniń bógetin rekonstrýktsııalaý jumystary bastaldy. Joba nysannyń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn arttyrýǵa jáne sý jınaqtaý kólemin 1,5 mlrd tekshe metrden 3 mlrd tekshe metrge jetkizýge baǵyttalǵan.

2027 jyly Aqmola oblysynda syıymdylyǵy shamamen 870 mln tekshe metr bolatyn Esil kontrrettegishiniń jáne Jambylda Qalǵuty sý qoımasynyń qurylysyn bastaý josparlanyp otyr.

Qoldanystaǵy sý qoımalary jańǵyrtylady

Keıingi jyldary BQO-daǵy Kırov, Túrkistandaǵy Qapshaǵaı, Aqtóbedegi Aqtóbe, Shymkenttegi Toǵyz, Abaı oblysyndaǵy Shar jáne Jetisýdaǵy Qyzylaǵash sý qoımalaryn rekonstrýktsııalaý jumystary aıaqtaldy.

Qazirgi ýaqytta jeti sý qoımasyn rekonstrýktsııalaý boıynsha jobalaý jumystary máresine jetken. Olar — Jambyl oblysyndaǵy Teris-Aşybulaq pen Qaraqońyz, Shyǵys Qazaqstandaǵy Qandysý, Jetisýdaǵy Almaly, Aşybulaq pen Aqeshki jáne Batys Qazaqstandaǵy Bitik sý qoımalary.

Teris-Aşybulaq sý qoımasyn rekonstrýktsııalaý Islam damý bankiniń qoldaýymen júzege asyrylady. Qalǵan alty sý qoımasyn rekonstrýktsııalaý Azııa damý bankimen jáne Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankimen yntymaqtastyq aıasynda josparlanǵan.

Budan bólek, 17 sý qoımasyn rekonstrýktsııalaýǵa arnalǵan jobalyq qujattama ázirlenýde (Jambyl oblysynda — Yntaly; Shyǵys Qazaqstanda — Úıdene; Aqmolada — Podlesnoe, Qoıandy jáne Astana; Aqtóbede — Qarǵaly; Almaty oblysynda — Bartoǵaı; Batys Qazaqstanda — Dóńgelek, Pıatımar, Saryshaǵan jáne Shaǵan; Túrkistanda — Badam; Qaraǵandyda — Samarqand; Qostanaıda — Joǵarǵy Tobyl, Qaratomar jáne Amangeldi; Soltústik Qazaqstanda — Sharyq).

Qyzylorda oblysyndaǵy Jıdeli jáne Túrkistandaǵy Aqtóbe sý qoımalaryn rekonstrýktsııalaý boıynsha jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr.

Jergilikti atqarýshy organdardyń qatysýymen Qostanaı oblysyndaǵy Tuntuǵyr sý qoımasy rekonstrýktsııalanyp, paıdalanýǵa berildi. Sondaı-aq taǵy jeti joba boıynsha tıisti qujattama daıyndalyp jatyr.

Mınıstrlik iske asyratyn 40 jobanyń 14-i toptyq sý qubyrlaryn salýǵa jáne rekonstrýktsııalaýǵa, 23-i ırrıgatsııalyq kanaldardy, sý qoımalaryn jáne ózge de gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardy rekonstrýktsııalaýǵa, úsheýi IDJJ-2 jobasy aıasynda ırrıgatsııalyq jáne drenajdyq júıelerdi qalpyna keltirýge baǵyttalǵan. Osy jobalardyń tórteýi boıynsha jumystar tolyq aıaqtaldy.

Tujyrymdamany iske asyrý aıasynda 221 joba boıynsha jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý jáne memlekettik saraptamadan ótkizý jumystary júrgizilýde (onyń ishinde: 184 joba — ırrıgatsııalyq kanaldar men sýarý júıelerin rekonstrýktsııalaý; 10 joba — jańa sý qoımalaryn salý; 17 joba — qoldanystaǵy sý qoımalaryn rekonstrýktsııalaý; 10 joba — ózge de gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardy rekonstrýktsııalaý).

Osy 221 jobanyń 137-si boıynsha memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysy alyndy. Taǵy 28 jobanyń qujattamasy saraptamada qaralyp, al 56 joba boıynsha qujattama ázirlenip jatyr.

Sondaı-aq 2026 jyly tujyrymdamada kózdelgen 34 gıdrotehnıkalyq qurylysjaıdy jańǵyrtý boıynsha jobalaý jumystary bastaldy. Olardyń aıasynda jeti tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jáne 27 jobalaý-smetalyq qujattama ázirleý kózdelgen.

Toptyq sý qubyrlaryn salý jáne rekonstrýktsııalaý boıynsha taǵy jeti jobanyń qujattamasy daıyndalýda. Bir joba memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysyn aldy, bes joba saraptamada qaralyp, bir jobanyń qujattamasy daıyndalyp jatyr.

Osy jumystardyń nátıjesinde sý sharýashylyǵy ınfraqurylymynyń senimdiligi artyp, sý jınaqtaý múmkindigi keńeıedi. Kanaldardy rekonstrýktsııalaý, avtomattandyrý jáne ýaqtyly kútip ustaý sý shyǵyndaryn azaıtyp, aýyl sharýashylyǵynyń sýmen turaqty qamtamasyz etilýin jaqsartýǵa múmkindik beredi.

Transshekaralyq ózender máselesi qalaı sheshilip jatyr?

Qazaqstanda sý resýrstarynyń shamamen 45 paıyzy transshekaralyq ózender arqyly aǵyp keletini málim.

Sondyqtan Qazaqstan úshin transshekaralyq sý resýrstaryn utymdy paıdalaný jáne kórshiles memlekettermen turaqty yntymaqtastyq ornatý — sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdy baǵyttarynyń biri. Bul jumys ekijaqty úkimetaralyq komıssııalar, sarapshylyq jáne jumys toptary, sondaı-aq óńirlik kópjaqty tetikter arqyly júrgiziledi.

Mınıstrliktiń derekterine sáıkes, 2026 jyldyń basynan beri kórshiles memlekettermen 38 kelissóz ótkizilgen. Onyń 27-si Ortalyq Azııa elderimen, 11-i Qytaı jáne Reseımen júrgizilgen. Kelissózderde sý bólý, sý qoımalarynyń jumys rejımderin úılestirý, sýarý maýsymynda sý berýdi qamtamasyz etý jáne gıdrologııalyq aqparat almasý máseleleri qaraldy.

Ortalyq Azııa elderimen birqatar naqty ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Qyrǵyzstan jáne Ózbekstanmen Toqtoǵul sý qoımasy men Úshqorǵan sý elektr stantsııasynyń 2026 jylǵy vegetatsııalyq kezeńdegi jumys rejımderi kelisildi. Tájikstan jáne Ózbekstanmen Bahrı-Tochık sý qoımasynyń jumys rejımi jáne memleketaralyq «Dostyq» kanaly arqyly sý berý tártibi aıqyndaldy. Qyrǵyzstanmen Shý jáne Talas ózenderi boıynsha sý berý rejımderi kelisildi.

Qazaqstan men Ózbekstan arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń quqyqtyq negizi nyǵaıtyldy. 2025 jyly qol qoıylǵan transshekaralyq sý obektilerin birlesip basqarý jáne utymdy paıdalaný týraly úkimetaralyq kelisim 2026 jyly ratıfıkatsııalandy. Qujatty iske asyrýdyń turaqty tetigi retinde birlesken Qazaqstan-Ózbekstan komıssııasyn qurý kózdelgen.

Sý sharýashylyǵy vedomstvolarynyń úılesimdi jumysynyń nátıjesinde 2026 jylǵy vegetatsııalyq kezeńde Shardara sý qoımasyna shamamen 3,69 mlrd tekshe metr sý kelip tústi. Bul boljamdy kólemnen 840 mln tekshe metrge artyq.

2026 jylǵy qazanda Túrikmenbashy qalasynda ótken Ortalyq Azııanyń Memleketaralyq úılestirý sý sharýashylyǵy komıssııasynyń 95-shi otyrysynda Syrdarııa jáne Ámýdarııa basseınderindegi vegetatsııalyq kezeńniń qorytyndylary qaraldy. Taraptar 2026-2027 jyldardyń vegetatsııaaralyq kezeńine arnalǵan sý alý lımıtteri men sý qoımalarynyń boljamdy jumys rejımderin bekitti. Osy kezeńde Shardara sý qoımasyna shamamen 10 mlrd tekshe metr sý keledi dep josparlanyp otyr.

Sondaı-aq Syrdarııa basseıninde sý resýrstaryn esepke alýdyń avtomattandyrylǵan júıesin engizý jónindegi jospar jobasyn ázirleý úshin jumys tobynyń otyrysyn ótkizý kelisildi. Bul sý esebiniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa jáne memleketter arasyndaǵy derekter almasýdy jetildirýge baǵyttalǵan.

Qytaımen transshekaralyq ózenderdiń sýyn bólý týraly úkimetaralyq kelisim jobasyn ázirleý jáne kelisý jumystary jalǵasýda. Buǵan deıin Úlken Ulasty ózeninde birlesken sý bólý qurylysyn salý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgen. Bul baǵyttaǵy jumys transshekaralyq sýlardy ádil ári utymdy paıdalaný tetikterin damytýǵa arnalǵan.

Reseımen yntymaqtastyq birlesken Qazaqstan-Reseı komıssııasy aıasynda júrgiziledi. Negizgi baǵyttar — transshekaralyq sý obektilerin birlesip paıdalaný jáne qorǵaý, sý qoımalarynyń jumys rejımderin úılestirý, tasqyn sýlardy qaýipsiz ótkizý jáne gıdrologııalyq aqparat almasý. 2026 jyly Jaıyq, Tobyl, Esil jáne Ertis basseınderinde tasqyn sýlardy ótkizý stsenarııleri kelisilip, kúndelikti gıdrologııalyq derekter almasý uıymdastyryldy.

Osylaısha, kelissózderdiń praktıkalyq nátıjesi sý berý rejımderin kelisýden, sý qoımalaryna túsetin aǵyndy josparlaýdan, aqparat almasýdy jetildirýden jáne birlesken basqarýdyń quqyqtyq tetikterin nyǵaıtýdan kórinedi. Bul jumys Qazaqstannyń sýǵa degen qajettilikterin qamtamasyz etýge, sý tapshylyǵy men tasqyn táýekelderin azaıtýǵa jáne transshekaralyq sý ekojúıelerin saqtaýǵa baǵyttalǵan.

Sala mamandaryn daıarlaýda ne jańalyq bar?

2023 jyly qurylǵan kúnnen bastap Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginiń eń alǵashqy jáne mańyzdy josparlarynyń biri — saladaǵy mamandardyń biliktilikterin jáne JOO men kolledjdermen birlesip bilim sapasyn arttyrý, oǵan qosa shet eldik áriptestermen birlesken bilim baǵdarlamalaryn ázirleý.

Sol baǵytta alǵashqy oryndalǵan sharalardyń biri «Sý qoryn paıdalaný jáne qorǵaý, sýmen jabdyqtaý, sý burý jáne ırrıgatsııa salasyndaǵy kásiptik biliktilik jónindegi salalyq keńes» quryldy. Salalyq keńestiń eń negizgi maqsaty — salada kóp jyldyq praktıkalyq tájirıbesi bar mamandar, ǵalymdar jáne JOO men kolledj ustazdarymen birlesip salaǵa qajetti mamandardy daıyndaýǵa qoıylatyn talaptardy aıqyndaıtyn kásiptik standarttardy bekitý. Osy maqsatta qajetti kásiptik standarttardyń tizimi jasaqtalyp jatyr.

Taǵy da bir mańyzdy sharalardyń biri, salaǵa qajetti mamandardy daıyndaıtyn barlyq JOO-men yntymaqtastyq ornatý boıynsha memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Sonyń nátıjesinde jas stýdentter sý nysandaryndaǵy óndiristik ýchaskelerde praktıkalyq tájirıbeden ótip, teorııalyq bilimderin shyńdaýǵa múmkindik aldy. Alǵashqy jyldary praktıkadan ótken stýdentterdiń sany 80-nen, al bıyl 700-den asty.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligimen birlesip ótkizgen sharalardyń nátıjesinde «Bolashaq» halyqaralyq bilim berý baǵdarlamasyndaǵy mamandyqtar tizbesinde sý mamandyqtarynyń jáne JOO-na sala boıynsha mamandyqtarǵa bilim granttarynyń sany artty.

Budan ózge, 2023-2024 oqý jylynda bólingen granttardyń sany 264 bolsa, sońǵy jyldary bólingen granttardyń sany 1 myńǵa jýyqtaıdy. Bul jastardyń sý salasyna qyzyǵýshylyǵy artqanyn bildiredi. Sonymen qatar 2023 jyly salaǵa qajetti mamandar daıyndaıtyn bilim oshaqtarynyń sany 15 (9 JOO men 6 kolledj) bolsa, búginde bul kórsetkish 23-ke (13 JOO men 10 kolledj) jetti. Sonyń ishinde 2024 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Taraz qalasynda qaıta qurylǵan Qazaq Ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgatsııa ýnıversıtetin atap ketken jón.

Búginde joǵaryda atalǵan oqý oryndaryndaǵy bilim alýshylardyń sany 4 myńnan asady.

Halyqaralyq bilim jáne ǵylym ortalyqtarymen birlesken sharalar oryndalýda. Atap aıtqanda, Qazaqstandaǵy Nıderland Koroldiginiń elshiligi Clingendael jáne IHE Delft ınstıtýttarymen birlesip Ortalyq Azııanyń dıplomattary men sarapshylary úshin «Young Water Diplomats» oqý kýrsyn ótkizýde. Oqý kýrstary Ortalyq Azııa elderinen barlyǵy 15 kishi dıplomat pen kásibı maman úshin uıymdastyryldy. Oqý onlaın formatta 2025 jylǵy naýryz ben 2026 jylǵy qarasha aralyǵynda júrgiziledi. Bul kýrstarǵa mınıstrlikten 3 maman qatysyp jatyr.

Atalǵan sharalar mınıstrlik pen Nıderlandynyń IHE Delft Sý bilimi ınstıtýty arasynda qol qoıylǵan «Sý resýrstaryn basqarý boıynsha ózara túsinistik týraly» memorandým boıynsha yntymaqtastyqtyń jalǵasy bolyp esepteledi.

Transshekaralyq sý nysandaryn qorǵaý men paıdalaný boıynsha kelissózder toby mamandarynyń biliktilikterin arttyrý maqsatynda bıylǵy 16-18 maýsym aralyǵynda mınıstrliktiń 8 mamany QR Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda «Sý salasyndaǵy halyqaralyq kelissózder» taqyrybynda biliktilik arttyrý kýrstarynan ótti.

Sondaı-aq Qazaq Ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgatsııa ýnıversıteti men Majarstan eliniń Korvınýs ýnıversıtetimen alǵashqy Double Degree «Sý resýrstaryn basqarý men sý dıplomatııasy» birlesken oqý baǵdarlamasy aıasynda mınıstrliktiń 9 mamany maýsym aıynda magıstrlik jumystaryn qorǵap, dıplomdaryn aldy.

Atalǵan oqý baǵdarlamasyna mınıstrliktiń 27 mamany qyzyǵýshylyq tanytyp, jańa 2026-2027 oqý jylynda qujattaryn tapsyrdy.

Qatardaǵy jumysshy mamandardyń biliktilikterin arttyrý boıynsha da birqatar is-sharalar oryndalýda. Atap aıtqanda, jyl saıyn «Qazsýshar» RMK fılıal mamandary Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty men Qazaq Ulttyq agrarlyq-zertteý ýnıversıtetinde oqý kýrstarynan ótedi. Oǵan qosa sheteldik áriptestermen ornatylǵan yntymaqtastyqtyń nátıjesinde shet elderdiń ǵylymı ortalyqtarynyń mamandarymen birlesken oqý semınarlary ótkizilip keledi, olardyń ishinde Nıderland koroldiginiń Delft sý bilimi ınstıtýty, AQSh Geologııalyq qyzmeti, Izraıl memleketiniń MASHAV baǵdarlamasy, halyqaralyq yntymaqtastyq boıynsha GIZ German uıymy bar.

Mamandar Japonııa, Koreıa, AQSh, Fınlıandııa, Izraıl, Ózbekstan, Slovakııa sııaqty elderdiń ozyq tájirıbelerimen tanysyp, oqý kýrstarynan ótti. Qytaılyq «Power China» kompanııasymen birlesip 2025 jyly 125 qazaqstandyq maman osy eldiń sý salasyndaǵy damyǵan ınfrastrýktýrasymen tanysyp, oqý-semınarlaryna qatysty. Atalǵan shara bıyl da jalǵasyn tabýda.

Jaıyq, Ertis sııaqty ózenderdiń ekojúıesin jaqsartý jaıy qalaı?

Qazaqstan men Reseı arasynda transshekaralyq ózenderdiń ekojúıelerin saqtaý, sý resýrstaryn utymdy paıdalaný jáne sý qoımalarynyń jumys rejımderin úılestirý jónindegi birlesken josparlar iske asyrylýda. Bul jumys transshekaralyq sý obektilerin birlesip paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi Qazaqstan-Reseı komıssııasy men basseındik jumys toptary aıasynda júrgiziledi.

Negizgi baǵyttardyń biri — Jaıyq, Ertis jáne basqa da iri ózenderdiń basseınderinde zertteýler júrgizý jónindegi yntymaqtastyqty jandandyrýdyń biryńǵaı jol kartasyn iske asyrý. Sonymen qatar transshekaralyq sý obektileriniń 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan monıtorıng baǵdarlamalary oryndalýda. Sý qorǵaý is-sharalary men lastanýdy azaıtý josparlarynyń oryndalýyn baqylaý da birlesken jumystyń mańyzdy bóligi bolyp sanalady.

Sý rejımderin úılestirý boıynsha naqty sharalar qabyldandy. 2026 jyly taraptar Jaıyq, Tobyl, Esil jáne Ertis basseınderinde tasqyn sýlardy ótkizý stsenarıılerin kelisip, kúndelikti gıdrologııalyq aqparat almasýdy uıymdastyrdy. Mınıstrliktiń málimetinshe, sý qoımalarynyń kelisilgen jumys rejımderi tasqyn kezeńin kúrdeli jaǵdaılarsyz ótkizýge múmkindik berdi.

2026 jylǵy 1 qazanda Ekaterınbýrg qalasynda Qazaqstan-Reseı komıssııasynyń XVI otyrysy ótti. Onda kóktemgi sý tasqynyn ótkizý, sý qoımalaryn toltyrý, halyq pen ekonomıka salalaryn sýmen qamtamasyz etý, sondaı-aq transshekaralyq sý obektileriniń monıtorıngi men sý qorǵaý is-sharalarynyń nátıjeleri qaraldy.

Taraptar Jaıyq pen Ertis basseınderindegi zertteýler jónindegi biryńǵaı jol kartasynyń iske asyrylý barysyn talqylady. Sonymen birge Qaraózen jáne Saryózenniń sý sharýashylyǵy balanstaryn ázirleý máseleleri qaraldy.

Otyrys qorytyndysy boıynsha jumys toptarynyń quramy jáne 2027 jylǵa arnalǵan is-sharalar josparlary bekitildi. Jumys toptaryna sý qorǵaý sharalary men lastanýdy azaıtý josparlarynyń oryndalýyn baqylaýdy jalǵastyrý tapsyryldy.

Osy sharalar ózenderdiń jaı-kúıin birlesip baqylaýǵa, sý aǵynyn retteý jónindegi sheshimderdi úılestirýge, lastanýdy tómendetýge jáne sý ekojúıelerin saqtaýǵa baǵyttalǵan.

Basseınder sýdy qalaı paıdalanyp jatyr?

Mınıstrlik mamandarynyń paıymdaýynsha, barlyq sý sharýashylyǵy basseınderinde sýdy tıimdi paıdalaný úshin naqty sý esebine, ǵylymı negizdelgen josparlaýǵa jáne sý únemdeý sharalaryna súıený qajet. Ár basseındegi qoljetimdi sý kólemi halyqtyń, ekonomıka salalarynyń jáne ekojúıelerdiń qajettilikterimen sáıkestendirilýge tıis.

Osy maqsatta jańa Sý kodeksinde Sý resýrstaryn ıntegratsııalanǵan basqarýdyń bas josparyn jáne sý resýrstaryn qorǵaý men paıdalanýdyń basseındik josparlaryn ázirleý kózdelgen. Al 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap sý paıdalaný lımıtterin ekologııalyq aǵyndy eskere otyryp esepteý, sondaı-aq perspektıvaly jáne jedel lımıtterdi belgileý týraly normalar qoldanysqa engiziledi. Bul sýdy bólýdi ár basseınniń naqty múmkindigimen jáne boljamdy sýlylyǵymen baılanystyrýǵa múmkindik beredi.

Mańyzdy mindetterdiń biri — sýdy alý núktesinen túpkilikti tutynýshyǵa deıingi esepti avtomattandyrý. Ol úshin sý ólsheý quraldaryn ornatý, derekterdi tsıfrlyq júıelerge biriktirý jáne sý berý kólemin turaqty baqylaý qajet. Mundaı esep sýdyń qaı ýchaskede joǵalatynyn anyqtaýǵa jáne shyǵyndardy azaıtý sharalaryn nysanaly josparlaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Bul jumys kanaldardy jańǵyrtýmen jáne sýarý jelilerin ýaqtyly kútip ustaýmen qatar júrgizilýge tıis.

Aýyl sharýashylyǵynda tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarýdy keńeıtý, sharýashylyqishilik jelilerdi basqarýdy jetildirý, sondaı-aq egis qurylymy men sýarý rejımderin óńirdiń sý múmkindigine beıimdeý mańyzdy. Tehnologııalardy tańdaǵanda daqyldyń ereksheligi, topyraq jaǵdaıy jáne klımat eskerilýi qajet.

Osy baǵyttaǵy memlekettik qoldaý kúsheıtildi. Sý únemdeý júıelerin satyp alý jáne ornatý shyǵyndaryn óteý úlesi 80 paıyzǵa deıin ulǵaıtyldy. Al sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanatyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin sýarý sýyna beriletin sýbsıdııa mólsheri 85 paıyzǵa deıin jetkizildi.

Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde sý únemdeý tehnologııalary qoldanylatyn alqap kólemi 2023 jylǵy 237,1 myń gektardan 2026 jylǵy 1 qyrkúıektegi málimet boıynsha 702,3 myń gektarǵa deıin ósip, úsh esege jýyq ulǵaıdy. Mınıstrliktiń derekterine sáıkes, 2025 jyly osy tehnologııalardy qoldaný arqyly shamamen 874 mln tekshe metr sý únemdeldi.

2030 jylǵa qaraı sý únemdeý tehnologııalarymen qamtylǵan sýarmaly jer kólemin 1,3 mln gektarǵa jetkizý josparlanǵan. Bul jyl saıyn 2,2 mlrd tekshe metrge deıin sý únemdeýge múmkindik beredi dep josparlanyp otyr.

Ónerkásipte aınalymdyq jáne qaıtalama sýmen jabdyqtaý júıelerin damytý qajet. Tıisti sapa talaptaryn saqtaı otyryp, tazartylǵan sarqyndy sýdy qaıta paıdalaný, sondaı-aq erigen qar men jaýyn-shashyn sýlaryn jınap paıdalaný tabıǵı sý kózderine túsetin júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi.

Sondyqtan ár basseınde sý únemdeý sharalarynyń nátıjesin naqty kórsetkishtermen baǵalaý mańyzdy: qansha sý alyndy, onyń qanshasy tutynýshyǵa jetkizildi, qanshasy joǵaldy jáne qansha sý únemdeldi. Osyndaı esep pen baqylaý basqarý sheshimderiniń negizi bolýy kerek.

Ózen jaǵalaýyndaǵy zańsyz jumystar úshin qandaı jaýapkershilik kózdelgen?

Taǵy bir másele, ózen jaǵalaýynan nemese arnasynan qum jáne basqa materıaldy qazý jaǵdaılary jıi kezdesedi. Ekologtar buǵan jol bermeý qajettigin aıtady. 

Bul máselege oraı bergen mınıstrliktiń jaýabyna qaraǵanda, ózen arnalary men jaǵalaýlarynan qum, qıyrshyqtas jáne basqa da tabıǵı materıaldardy zańsyz óndirý ózenderdiń tabıǵı aǵysyna, jaǵalaýlardyń turaqtylyǵyna jáne sý ekojúıelerine keri áser etýi múmkin. Sondyqtan bul máseleni retteý zańnamadaǵy shekteýlerdi saqtaýdy, zańsyz jumystardy ýaqtyly anyqtaýdy jáne memlekettik organdardyń úılesimdi is-qımylyn talap etedi.

Sý kodeksiniń 86-baby 1-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyna sáıkes, zańda tikeleı kózdelgen jekelegen jaǵdaılardy qospaǵanda, jerústi sý obektilerinde jer qoınaýyn paıdalaný jónindegi operatsııalardy júrgizýge tyıym salynady. Sý qorǵaý beldeýlerinde de osy bapta kórsetilgen erekshelikterden basqa sharýashylyq qyzmetke tyıym salynǵan. Al sý qorǵaý aımaqtarynda qyzmettiń jekelegen túrlerine qatysty arnaıy shekteýler qoldanylady.

Zańnamada ruqsat etilgen jumystardyń ózi belgilengen talaptarǵa saı júrgizilýi tıis. Sý kodeksiniń 50-babyna sáıkes, sý obektilerinde, sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerinde oryndalatyn jumystar osy kodekstiń 86-babyndaǵy talaptarǵa sáıkes kelýge tıis. Tıisti jumystardy júrgizý sharttary basseındik sý ınspektsııalarymen kelisiledi. Bul rette ınspektsııanyń kelisimi zańda belgilengen tyıymdardy aınalyp ótýge negiz bolmaıdy.

Kelisý tártibi Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstriniń mindetin atqarýshynyń 2025 jylǵy 20 maýsymdaǵy № 142-NQ buıryǵymen bekitilgen qaǵıdalarda aıqyndalǵan.

Basseındik sý ınspektsııalarynyń málimetteri boıynsha, 2025 jyly jáne 2026 jyldyń toǵyz aıynda jerústi sý obektilerinde, sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerinde jer qoınaýyn paıdalaný jónindegi operatsııalardy zańsyz júzege asyrýǵa baılanysty jalpy somasy 8 018,3 myń teńge aıyppul salynyp, óndirilgen. Onyń ishinde 2025 jyly — 6 666,7 myń teńge, 2026 jyldyń toǵyz aıynda — 1 351,6 myń teńge.

Atalǵan soma QR Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń mynadaı normalary boıynsha bólinedi:

• 360-baptyń 1-bóligi boıynsha, sý obektisiniń shekaralaryn zańsyz ózgertkeni úshin — 2 229,4 myń teńge;
• 360-baptyń 3-bóligi boıynsha, jer qoınaýyn paıdalaný jónindegi operatsııalarǵa baılanysty jumystardy júrgizýge arnalǵan qujattar jobalaryn kelisý sharttaryn buzǵany úshin — 5 111,6 myń teńge;
• 463-baptyń 1-bóligi boıynsha, ruqsat alý mindetti bolǵan jaǵdaıda qyzmetti ruqsatsyz júzege asyrǵany úshin — 677,3 myń teńge.

Bul baptar sý obektilerindegi zańsyz sharýashylyq qyzmet, kelisý sharttaryn buzý jáne mindetti ruqsatsyz qyzmet júrgizý úshin ákimshilik jaýaptylyqty kózdeıdi.

Máseleni júıeli sheshý úshin sý qorǵaý aımaqtary men beldeýleriniń shekaralaryn belgileýdi jáne olar týraly málimetterdiń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý qajet. Sonymen qatar basseındik sý ınspektsııalarynyń, ekologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy ýákiletti organdardyń, ákimdikter men quqyq qorǵaý organdarynyń aqparat almasýyn kúsheıtý mańyzdy.

— Baqylaý zańsyz jumystardy anyqtaýmen qatar, olardy toqtatýǵa, keltirilgen zalaldy baǵalaýǵa jáne zańnamada kózdelgen tártippen buzylǵan ýchaskelerdi qalpyna keltirýge baǵyttalýy tıis. Bul sharalar ózen arnalary men jaǵalaýlaryn qorǵaýǵa jáne osyndaı quqyq buzýshylyqtardyń qaıtalanýyn boldyrmaýǵa múmkindik beredi, — delingen mınıstrliktiń resmı jaýabynda.

Qoryta aıtqanda, Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginiń derekteri negizinde Qazaqstandaǵy sý sharýashylyǵynyń qazirgi jaı-kúıi, ózekti máseleleri, alda turǵan maqsat-mindetter barynsha qamtyldy.

Eske sala keteıik, budan buryn Qazaqstanda sý únemdeýdiń ózekti máselelerin qalaı sheshýge bolatynyn jazǵan edik.

Sondaı-aq BQO-da sýdy zańsyz paıdalanǵandarǵa 2,5 mln teńge aıyppul salyndy.