Qazaqstanda sý únemdeýdiń ózekti máselelerin qalaı sheshýge bolady

Sý kodeksiniń negizgi talaptary qandaı

Jaıyq-Kaspıı basseındik sý ınspektsııasy basshysynyń orynbasary Qanat Óteǵalıevtiń málimdeýinshe, elimizde ótken jyly qabyldanǵan Sý kodeksi sýdy únemdeýdi engizýge, lastanýdan jáne onyń tapshylyǵynan qorǵaýǵa, memlekettik baqylaýdy kúsheıtýge jáne qoǵamdy basqarýǵa tartýǵa baǵyttalǵan.

Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi Qazaqstanda sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýdy yntalandyrýǵa, sondaı-aq únemdeý tehnologııalaryn engizýge baǵyttalǵan birqatar júıeli sharalar qabyldap jatyr. Sý únemdeý tehnologııalaryn, sýarmaly sýdy, tarıfterdi engizýge ınvestıtsııayy sýbsıdııalaý túrinde aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna memlekettik qoldaý kórsetý boıynsha aýqymdy jumys júrgizildi.

Uńǵymalardy burǵylaý jáne ınfraqurylymdy júrgizý kezinde, sondaı-aq sý únemdeý tehnologııalaryn satyp alý jáne ornatý kezinde fermerler úshin shyǵyndardy óteý úlesi 50-den 80 paıyzǵa deıin ulǵaıtyldy. Tarıf qunyna baılanysty sýarmaly sýǵa arnalǵan sýbsıdııalardyń saralanǵan mólsheri engizildi. Sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanatyn sý paıdalanýshylar úshin sýbsıdııalar ulǵaıtyldy.

— Qazaqstannyń sý salasyn damytýdyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary ázirlenip, bekitildi. Jańa sý qoımalaryn salý men rekonstrýktsııalaýdan basqa, ol tsıfrlandyrý, sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen engizý jáne sýarý júıelerin jańǵyrtý jónindegi is-sharalardy qamtıdy. Budan basqa, 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan sý únemdeý jónindegi jol kartasy iske qosylǵan bolatyn. Onda ekonomıkada sý tutynýdy azaıtý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý úshin fermerlerdi sýbsıdııalaýdy qamtamasyz etý, ádil tarıftik saıasat ustaný, sýdy esepke alý júıelerin ornatýǵa jáne halyq arasynda sý únemdeý mádenıetin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalar kózdelgen, — deıdi Qanat Óteǵalıev.

Onyń pikirinshe, sý resýrstaryn tıimdi, utymdy paıdalanýǵa qol jetkizý úshin únemdeý tehnologııalaryn qoldaný qajet. Mysaly, aýyl sharýashylyǵynda tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý júıesin engizý.

Ónerkásiptegi sýdy únemdeý sýdy tazartý men qaıta paıdalanýdyń zamanaýı tehnologııalaryn engizý, óndiristik protsesterdi ońtaılandyrý, sý shyǵynyn baqylaý jáne aǵyp ketýdi joıý sııaqty sharalar keshenin qamtıdy. Bul sýdy tazartý shyǵyndaryn jáne energııa men sýdy tutynýdy azaıtýǵa, sý resýrstaryna júktemeni azaıtýǵa jáne qorshaǵan ortaǵa jaǵymsyz áserlerdi azaıtýǵa yqpal etedi. Al keri osmos, jumsartý, mehanıkalyq súzý sııaqty tazartý júıelerin engizý sýdy óndiristik protsesterde qaıta paıdalanýǵa múmkindik beredi (mysaly: salqyndatý nemese jýý úshin).

Sý aǵynyn baqylaý jáne ólsheý júıelerin ornatý tutynýdyń joǵarylaýy bar aımaqtardy anyqtaýǵa jáne derekterge negizdelgen sheshimder qabyldaýǵa kómektesedi. Oǵan qosa qubyrlardy júıeli túrde tekserý jáne ýaqtyly jóndeý sýdy tıimsiz paıdalaný qaýpin azaıtady.

Sý obektileri men sý resýrstaryn ónerkásip pen jylý energetıkasynyń muqtajy úshin paıdalaný úshin Sý kodeksinde 123-bap kózdelgen. Osy baptyń 2-tarmaǵynda ónerkásiptik uıymdar men jylý óndirýshi sýbektiler aınalymdaǵy jáne (nemese) qaıta sýmen jabdyqtaý júıelerin engizý arqyly sý resýrstaryn utymdy paıdalanýǵa mindetti ekendigi aıtylǵan.

Kodekstiń 133-babynyń 5-tarmaǵyna sáıkes aınalymdyq jáne (nemese) qaıta sýmen jabdyqtaý júıeleri joq ónerkásiptik uıymdar men jylý óndirýshi sýbektiler kodekstiń 123-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen mindetterdi iske asyrý úshin osy kodeks qoldanysqa engizilgen kúnnen bastap eki jyldan keshiktirmeı kórsetilgen júıelerge kóshý josparyn usynýǵa mindetti. Bul rette jospardy iske asyrý merzimi bes jyldan aspaýǵa tıis.

Bir nazar aýdaratyn jaıt, mınıstrdiń mindetin atqarýshynyń 2025 jylǵy 26 maýsymyndaǵy № 154 buıryǵymen «Sý paıdalanýshylardyń sý ysyrabyn azaıtý jáne qolda bar ozyq tehnologııalardy engizý jónindegi is-sharalar josparlaryn oryndamaǵan kezde sý paıdalanýdyń ruqsat etilgen kólemin qysqartý qaǵıdalary» bekitildi. Bul qaǵıdalar 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanysqa engiziledi.

— Osy ereje arnaıy sý paıdalanýǵa ruqsaty bar barlyq sý paıdalanýshylarǵa qoldanylady. Bul rette sý ysyrabyn qysqartý jáne qolda bar eń úzdik tehnologııalardy engizý jónindegi is-sharalar jospary jasalýy tıis. Jalpy, Sý kodeksi boıynsha basseındik sý ınspektsııalaryna memlekettik baqylaýǵa qosa qadaǵalaý qyzmeti qosyldy. Osyǵan oraı tekserýler júrgizilip, tıisti qadaǵalaý sharalary atqarylyp keledi. Búgingi tańda ınspektsııa mamandary sý únemdeý máselesine qatysty barlyq ónerkásip kásiporyndarynda, áleýmettik nysandarda túsindirý jumystaryn júrgizdi. Budan shalǵaı aýdandardaǵy sharýa qojalyqtary da tys qalyp jatqan joq, — dep qosty Jaıyq-Kaspıı basseındik sý ınspektsııasy basshysynyń orynbasary.

Jańa jobany qalaı júzege asyrýǵa bolady

Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti «Qurylys materıaldary jáná tehnologııalar» ǵylymı-zertteý zerthanasynyń jetekshisi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Sársenbek Montaevtyń málimdeýinshe, Qazaqstannyń ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵynda sý tutyný kólemi artyp otyrǵan jaǵdaıda sý únemdeý tehnologııasyn engizý erekshe mańyzǵa ıe.

Professordyń sózine qaraǵanda, sý aınalymy (aınalmaly sýmen jabdyqtaý) júıelerine kóshý taza sýdy alýdy edáýir qysqartýǵa (70–90 paıyzǵa deıin), aǵyndy sýlardyń kólemin azaıtyp, kásiporyndardyń ekologııalyq turaqtylyǵyn arttyrýǵa septesedi.

— Ásirese, tabıǵı sorbentterdi (opoka, bentonıt, dıatomıt) qoldanýǵa negizdelgen modýldik júıeler úlken perspektıvaǵa ıe. Olar sýdy tıimdi qosymsha tazartýdy qamtamasyz etip, ony mınımaldy kapıtaldyq jáne eksplýatatsııalyq shyǵyndarmen birneshe ret qaıta paıdalanýǵa múmkindik beredi. Álemdik deńgeıde sý aınalymy júıeleri men sýdy qaıta paıdalaný tehnologııalary jedel qarqynmen damyp keledi. Sońǵy 20 jylda olardyń qýaty 3 eseden astam artty, jyl saıynǵy ósim — shamamen 7 paıyz. Sý retsırkýlıatsııasy tehnologııalarynyń naryǵy keńeıip, «jasyl ekonomıka» men turaqty damýdyń negizgi elementteriniń birine aınalýda, — deıdi Sársenbek Álıakbaruly.

Sý aınalymy jáne sýdy qaıta paıdalaný salasyndaǵy kóshbasshy elder:

• Izraıl — álemdik kóshbasshy, aǵyndy sýdyń 80 paıyzdan astamyn qaıta paıdalanady;
• Sıngapýr — tereń tazartý tehnologııalary (NEWater) boıynsha aldyńǵy qatarda;
• AQSh (ásirese, Kalıfornııa shtaty) — sýdy qaıta paıdalaný boıynsha iri jobalar júzege asyrylýda;
• Namıbııa — aýyz sýdy tikeleı qaıta paıdalaný boıynsha biregeı tájirıbe;
• Eýropalyq Odaq elderi (Germanııa, Nıderland, Ispanııa) — qurǵaqshylyqpen kúresý maqsatynda sýdy tazartý jáne qaıta paıdalaný júıelerin júıeli túrde engizýde.

Osylaısha, álemdik tájirıbe sý aınalymy júıelerine kóshý sý qaýipsizdigin qamtamasyz etetin, tabıǵı resýrstarǵa túsetin júktemeni azaıtatyn jáne ekonomıkanyń turaqty damýyna yqpal etetin strategııalyq baǵyt ekenin kórsetedi.
Ǵalymnyń paıymdaýynsha, qazirgi ýaqytta Qazaqstanda sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný jáne sýdy qaıta qoldaný máselesi ózekti bolyp otyr. Osy maqsatta sorbtsııalyq tazartý negizindegi sý aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıeleri keńinen qoldanyla bastady.

Júıe birneshe kezeńnen turady. Aldymen óndiriste paıdalanylǵan aǵyndy sý aldyn ala tazartýdan ótedi, ıaǵnı iri mehanıkalyq qospalardan tazartylady. Keıin negizgi kezeń — sorbtsııalyq tazartý júzege asyrylady. Bul kezde belsendirilgen kómir, tseolıt, tabıǵı mıneraldar jáne basqa sorbentter arqyly sýdan organıkalyq zattar, munaı ónimderi jáne aýyr metaldar joıylady.

Qosymsha tazartý kezeńinde membranalyq tehnologııalar men zararsyzdandyrý ádisteri qoldanylady. Nátıjesinde joǵary sapaly sý alynyp, ol qaıtadan óndiristik júıege jiberiledi.

Sóıtip bul tehnologııa sýdy únemdeýge, tabıǵı resýrstarǵa túsetin júktemeni azaıtýǵa jáne ekologııalyq qaýipsizdikti arttyrýǵa múmkindik beredi.

Opoka negizindegi modıfıkatsııalanǵan sorbentterdi ınnovatsııalyq ázirleý jobasynyń jańashyldyǵy mynada. Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵyndaǵy Tasqala ken ornynyń opokasy negizinde bentonıt qospasy qosylǵan jáne polıvınıl spırti (PVS) matrıtsasynda túıirshiktelgen modıfıkatsııalanǵan beıkómirtekti sorbentter ázirlendi. Bul materıal 100 paıyz sýǵa tózimdilikti, retteletin keýektilikti jáne joǵary sorbtsııalyq belsendilikti qamtamasyz etedi. Sonymen qatar modýldik qondyrǵyda eki satyly sorbtsııalyq súzý júıesi iske asyrylǵan.

Artyqshylyqtary:

• Joǵary menshikti betki aýdan (≈107–109 m²/g) jáne damyǵan mıkro jáne makrokeýektilik;
• Adsorbtsııa jáne ıonalmasý mehanızmderiniń úılesimi;
• Qattylyq pen hlorıd ıondaryn tıimdi tómendetý (≈400 °C termomodıfıkatsııa kezinde joǵary nátıje);
• 1–2 mm túıirshikti forma — paıdalaný yńǵaılylyǵy jáne joǵary tıimdilik;
• Tabıǵı shıkizattyń ekologııalyq qaýipsizdigi jáne ýytsyzdyǵy.

Ekonomıkalyq tıimdiligi:

• Jergilikti shıkizatqa baılanysty tómen ózindik qun;
• Membranalyq júıelerge túsetin júktemeni azaıtý;
• Qaıta regeneratsııalaý jáne uzaq merzimdi paıdalaný múmkindigi;
• Jalpy tuzdanýdy (TDS) 76–79 paıyzǵa deıin tómendetý tıimdiligi.

Bul ázirleme — sheteldik sorbentterdiń (Ecosoft, Greensand) balamasy. Tolyǵymen Qazaqstannyń shıkizat bazasyna negizdelgen jáne ımportqa táýeldilikti aıtarlyqtaı azaıtýǵa járdemdesedi.

Oǵan qosa kremnııli jynys — opoka negizinde alynǵan modıfıkatsııalanǵan sorbentterdi paıdalaný arqyly sýdy tuşylandyrý jáne tazartý maqsatynda eksperımenttik modýldik zerthanalyq qondyrǵy daıyndaldy. Bul qondyrǵy sýdy kezeń-kezeńimen tazartýǵa múmkindik beretin birneshe modýlden turady jáne tabıǵı sorbentterdiń joǵary tıimdiligin tájirıbe júzinde zertteýge baǵyttalǵan. Júıe sýdyń tuz quramyn tómendetip, zııandy qospalardan tazartýǵa qabiletti.

Bul mobıldi júıe ártúrli jaǵdaılarda sýdy tıimdi tazartýǵa múmkindik beredi jáne tabıǵı sorbentterdiń jumys qabiletin tájirıbelik túrde zertteýge arnalǵan. Qondyrǵynyń artyqshylyǵy — onyń tasymaldanýy jeńil jáne dala jaǵdaıynda da qoldanýǵa qolaıly. Ázirlengen sorbentterdi qoldana otyryp, jer asty sýlaryn tazartýǵa arnalǵan jumys istep turǵan modýldik qondyrǵy sharýashylyq jaǵdaıynda maldy sýarýǵa paıdalaný úshin tájirıbelik synaqtan ótkizildi.

— Júrgizilgen zertteýler Batys Qazaqstannyń opokasy negizinde ázirlengen modıfıkatsııalanǵan sorbentterdiń mıneraldanǵan jer asty sýlaryn tazartý jáne tuşylandyrýdaǵy joǵary ǵylymı-praktıkalyq áleýetin rastady. Sýdyń tıimdi tazartylýy damyǵan keýekti qurylym men adsorbtsııa jáne ıonalmasý mehanızmderiniń úılesimi arqyly qamtamasyz etiletini anyqtaldy. Ázirlengen opoka-bentonıt túıirshikti sorbentteri joǵary sýǵa tózimdilikke, tehnologııalyq tıimdilikke jáne joǵary tazartý qabiletine ıe, bul olardy modýldik sý aınalym júıelerinde qoldanýǵa múmkindik beredi. Tehnologııa keń kólemde qoldanýǵa jáne tájirıbege engizýge daıyn, sonyń ishinde jaıylymdardy sýlandyrý júıelerinde jáne jergilikti sý tazartý qondyrǵylarynda paıdalanýǵa bolady, — deıdi S. Montaev.

Sý — eń qundy resýrstardyń biri

«Qazsýshar» RMK Batys Qazaqstan fılıaly dırektorynyń mindetin atqarýshy Raýan Husaıynovtyń tolyqtyrýynsha, XXI ǵasyrda sý eń qundy resýrstardyń birine aınalyp otyr. Halyq sanynyń ósýi, klımattyń ózgerýi, aýyl sharýashylyǵy men ónerkásiptiń damýy sý resýrstaryna túsetin júktemeni arttyrýda. Sondyqtan zamanaýı memlekettiń basty mindeti — sýdy jaı ǵana paıdalaný emes, ony utymdy ári tıimdi basqarý.

Qazaqstan úshin bul másele asa ózekti, sebebi elimiz tuşy sý qory shekteýli aımaqtarǵa jatady. Al Batys Qazaqstan oblysy úshin sý únemdeý taqyryby óńirdiń tabıǵı-klımattyq erekshelikterine jáne jerústi sý kózderine táýeldiligine baılanysty erekshe mańyzǵa ıe. Sý resýrstary qala men aýyldy aýyz sýmen qamtamasyz etýge, aýyl sharýashylyǵy qajettilikterine, ónerkásipke, balyq sharýashylyǵyna, tabıǵı ekojúıelerdi saqtaýǵa paıdalanylady.

— Óńirdegi negizgi sý kózi — Jaıyq, sondaı-aq shaǵyn ózender, kólder, sý qoımalary men lıman júıeleri. Búginde sý salasynda birqatar másele týyndady, muny sý az keletin jyldar, jazda býlanýdyń joǵary bolýy, tozǵan kanaldar, tasymaldaý kezindegi shyǵyndar, aıdyndardyń lastanýy jáne resýrstardyń birkelki bólinbeýi dep sıpattaýǵa bolady. Sondyqtan sýdy tıimdi paıdalaný búginde ómirlik mańyzy bar mindetke aınalyp otyr, — deıdi fılıal basshysy.

Qazsýshar derekterine sáıkes kásiporyn teńgeriminde qazirgi tańda 14 sý qoımasy, 4 gıdrotorap, 1 bóget, 1808,16 shaqyrym magıstraldy, taratýshy, sýlandyrý kanaldary bar. Sonyń ishinde 1974 jyly paıdalanýǵa berilgen Jaıyq-Kóshim sýarý-sýlandyrý júıesi — respýblıkadaǵy eń iri júıelerdiń biri. Oblystyń 87 eldi mekenin sýmen qamtıdy.

Kaskadty sý qoımalarynda 260,3 mln tekshe metr strategııalyq sý qory jınaqtalady. Búginde sý qoımalardyń ortasha toltyrylýy jobalyq kólemniń 62 paıyzyn qurap otyr. Oral qalasy jáne Báıterek aýdanynyń saıajaı alqaptary men kommýnaldyq mekemelerin sýmen qamtıtyn Shaǵan transshekaralyq ózenindegi Shaǵan sý qoımasy kóktemgi tasqyn kezinde 19,1 mln tekshe metr nemese 100 paıyzǵa toltyryldy.

Al Kaztalov, Jańaqala aýdandaryndaǵy sý kózi — Qaraózen men Saryózendegi kórsetkish — 61 paıyz. Bókeı ordasy men Jánibek aýdanyna sý jetkizetin Jánibek sýlandyrý-sýarý júıesi qaıta jańǵyrtylýda. Sol sekildi Islam damý banki esebinen Kaztalov aýdany aýmaǵynda jalpy kólemi 28,0 mln tekshe metr sý qoımasy salynyp, Tasqaladaǵy Jaıyqbaı sýlandyrý kanalyn qaıta jańǵyrtý jumystary júrgiziledi. 

— Zaman talabyna sáıkes basqarý tehnologııalaryn engizýdiń mańyzy zor ekendigi túsinikti. Osy oraıda gıdrobeketterdi avtomattandyrý, sý deńgeıin onlaın baqylaý, kanaldardyń tsıfrlyq kartalaryn ázirleý, sý nysandaryn qashyqtan monıtorıngteý jumystary uıymdastyrylǵan. Bul óz kezeginde sý resýrstaryn tıimdi jáne utymdy paıdalanýdy kózdeıdi. Sý — orny tolmaıtyn resýrs. Otyndy, materıaldy, tehnologııany almastyrýǵa bolsa, sýdy almastyrý múmkin emes. Sondyqtan sý únemdeý — tek ekonomıka emes, memlekettiń bolashaǵynyń da máselesi, — dep túıindedi sózin Raýan Husaıynov.

Sý kodeksiniń talaptaryn oryndaı otyryp, bul zamanaýı máseleni sheshýge memlekettik organdardan bastap qarapaıym turǵyndarǵa deıin múddeli bolýy kerektigi kúmán týdyrmaıdy.

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy sý qoımalarynyń jaǵdaıy jóninde myna siltemeden oqyńyzdar.