Qazaqstanda sońǵy segiz jylda 25 adam jynysyn ózgertti

Ókpe, júrek, uıqy bezi, baýyrdy aýystyrý bylaı tursyn, qazir áıeldi - erkekke, erkekti - áıelge aınaldyrý da túk bolmaı qaldy. Qorqynyshtysy sol, sońǵy jyldary jaratylystyń zańyna qarsy shyǵyp, óziniń jynysyn aýystyrýǵa ynta bildirgenderdiń qatary kóbeıgen. Buryn qoǵamǵa jat mundaı kórinister tek Batys elderine tán sekildi kórinetin. Sóıtsek, kúlli álemdi alańdatyp otyrǵan bul kesapat Qazaqstandy da aınalyp ótpepti. Elimiz zań júzinde ruqsat bergen 2009 jyldan beri 25 adam jynysyn aýystyryp úlgergen. QR Ádilet mınıstrliginiń bergen aqparaty boıynsha, 2015 jyly - 8 adam, byltyr 3 azamat jynysyn aýystyrýǵa baılanysty aty-jónin ózertken eken. Sonyń ishinde tórteýi jynysyn áıelden erkekke aýystyrsa, tórteýi kerisinshe, erkekten áıelge «aınalǵan». Bul týraly «Aıqyn» gazeti (avtory - Qymbat Toqtamurat) búgingi sanynda jazyp otyr. 

ÁLEMDEGІ AHÝAL ALAŃDATARLYQ

Medıtsına tilinde jynys aýystyrýdy «tranzıshen» dep ataıdy. ıAǵnı, aǵylshyn tili­nen aýdarǵanda «aýysý, ótý» degen ma­ǵy­nany bildiredi. Jaratylysynda áıel bola tura ózin erkek sezinetinderdi nemese týmysynan erkek bola tura áıel rólin alyp júrgenderdi jynystyq sáıkes­sizdigine qaraı, «transgenderler» deıdi.

Álem boıynsha jynys aýystyrý operatsııasy alǵash ret 1931 jyly Eınar Vegener esimdi danııalyq sýretshige jasal­ǵan eken. Bastapqyda jubaıynyń ótinishi­men áıel bolyp kıinip, jańa týyndynyń keıipkerine aınalǵan ol birte-birte áıel kıimin ústinen tasta­maı­tyn bolǵan. Sebebin suraǵan jaqynda­ryna ol ózin áıel keıpinde óte yńǵaıly sezinetinin aıtqan. Aqyry Eınar jyny­syn aýystyrýǵa ota jasatyp, esimin Lılı Elba dep ózgertedi. Naǵyz áıel bolyp, bala týǵysy kelgen ol birneshe ret jatyr jasatýǵa da áreket etken eken. Alaıda boıyna kúshpen qondyrylǵan jatyrdy jatyrqaǵan aǵzasy bir kúnde syr berip, Eınar qaıtys bolady.
Jalpy, HH ǵasyrdyń basynda óziniń áý bastaǵy jaratylysyn «qatelik» dep tanyp, jynysyn aýystyrǵysy keletin­derge birden «shızofrenııa» degen dıagnoz qoıyp, olardy ómirbaqı psıhıatrııalyq aýrýhanada qamap ustaǵan eken.

Qoǵamnyń osyndaı qarsylyǵyna qa­ramastan, jynys aýystyrý operatsııasyn jasyryn jasaıtyn klınıkalar da bol­ǵan. 1940 jyly Garold Jıl atty áıgili áske­rı hırýrg aǵylshyn qyzy Laýre Dıllonǵa ota jasap, ony erkek etip shyǵarady. 1953 jyly Djordj Ýılıam esimdi amerıkalyq soldat áıelge aı­nalady.

Transgenderlerdiń qaýlap kóbeıgen shaǵy - 1972 jyl. Dál osy jyly bóten aǵza­ny qondyrǵan kezde ımmýnıtettiń qar­sylyǵyn basatyn «Tsıklosporın» dárisi paıda bolǵan. Osy preparattyń arqasynda talaı operatsııalar sátti ótip, buryn aǵzanyń jańa organdy qabyl­damaýynan japa shekken transgenderler erkinshe ota jasata berýge múmkindik alǵan. Keıbir memleketterdiń jynys aýys­tyrýǵa zańdy túrde ruqsat bere bas­taǵany da osy tus. Sol elderdiń alǵash­qysy Shvetsııa boldy.

Tarıhta adamdardyń jynysyn kúsh­tep aýystyrý jaǵdaılary da kezdes­ken. Aıtalyq, nebir qorqynyshty tájirı­beler jasaýmen aty shyqqan nemistiń Iozef Mengele atty dárigeri kezinde ózi jumys istegen Osventsım lagerinde tut­qyndardyń jynysyn kúshpen aýys­tyryp, tájirıbe jasaǵan kórinedi.

Sondaı-aq Úndistanda jyl saıyn júz­degen qyz bir jasqa deıin jynys aýys­tyrýdyń qurbany bolady eken. Otbasynda qyzdan góri ul balanyń dú­nıege kelgenin táýir kóretin keıbir ún­diler jasqa da tolmaǵan qyzdaryn jasy­ryn klınıkalarǵa aparyp, jyny­syn erkekke aýystyrýdy ádetke aınaldyrǵan. Áke-sheshesiniń qalaýymen erkinen tys erkekke aınalǵan baıǵus qyzdar shaqalaq shaǵynan gor­mondyq dárilerdi ýystap ishýge májbúr. Bul týraly kezinde Laıfnıýs aqparattyq portaly jazǵany esimizde.

Qazirgi tańda jynys aýystyrý jaǵy­nan Taıland kósh bastap tur. Osynda ota jasatýǵa kóptegen eldiń transgen­derleri aǵylady eken. Sebebi, mundaǵy otanyń quny ózge memleketterge qaraǵanda bir­neshe ese arzan.

Erkekti áıelge, áıeldi erkekke aınal­dyrý jaǵynan Iran da Taılandtan qalys­paıdy. Munda shamamen jylyna 500-ge jýyq jynys aýystyrý operatsııa­sy jasa­lady. Teokratııalyq Iranda buǵan qalaı ruqsat berilgeni túsiniksiz. Bizdiń bileti­nimiz, aýrýlar men densaý­lyqqa baıla­nys­ty máselelerdiń halyq­aralyq jiktemesinde transsek­sýaldyq áreket psıhıkalyq aýyt­qýshylyq retinde osy tizimge engizilgen. Kóptegen elderdiń oǵan aýrý retinde qarap, jynys aýystyrýǵa ruqsat beretini sondyqtan.

Árıne, jynys aýystyrý bizdiń elde ǵana emes, Eýropa, basqa memleketterde de qoǵamǵa jat áreket retinde qaralady. Oǵan qar­sylyq bildirýshi jurtshylyqtyń qara­sy da kóp. Tipti jynys aýystyrýǵa nıet­­tilerdiń qataryn azaıtý úshin trans­sek­sýa­lızmdi halyqaralyq aýrýlar jikte­m­e­­sinen alyp tastaýdy usynǵandar da barshylyq. Alaıda ázirshe ol múmkin bolmaı tur.

QAZAQSTAN DA QAǴYS QALǴAN JOQ

Ata-baba dástúrinen, dini men dilinen alshaqtaı qoımaǵan qazaq úshin jara­tylysyna qarsylyq bildirý - naǵyz azǵyndyq. Jynys aýystyrý sekildi jat qylyqtarǵa bizdiń ómir súrip otyrǵan qoǵamymyz úreılene qaraıdy. Menta­lıtetimiz de oǵan saı kelmeıdi. Tipti mundaı másele kóp aıtyla bermeıdi. Alaıda sońǵy jyldary elimizde kórinis tapqan birneshe tosyn oqıǵa Qazaqstannyń da odan qalys qalmaǵanyn meńzeıdi.

Ánebir jyly jynysyn aýystyrǵan polıtseı oqıǵasy shý bolyp, eldi bir dúrliktirdi. Quqyq salasynda on jyldaı qyzmet etken áıel adam jynysyn erkek­ke aýystyrǵanyn estigen jurt jaǵa­syn usta­dy. Bálkim, bul oqıǵa da jabýly kúıin­de qalar ma edi, eger álgi polıtsııa qyzmetkeri jumystan qýyl­maǵanda. Burynǵy Vıka, qazirgi Vıktor­dyń qazaq bolmaǵanyna ishteı shúkir etkenimiz ras. Jumysyn daýlap júrgen ol arasynda jynysyn tegin aýystyrǵanyn da aıtyp qalǵany esimizde.

Osy máselege qatysty byltyr taǵy bir keleńsiz oqıǵa qoǵamda «burq» ete qaldy. Erkekten áıelge aınalyp, ashy­nalarynan aqsha bopsalap júrgen bir transgender polıtsııalardyń qolyna túsip qalady. Qujatyn áli ózgertip úl­germegen álgi áıel­di polıtseıler ne erkek­terdiń, ne áıel­derdiń túrmesine toǵytaryn bilmeı, ábden basy qatqan. Bul transgender ataýlynyń túrmege alǵash túsýi eken. Aqyry, burynǵy Hasan, keıingi Vıktorııa jazasyn óteýge áıelderdiń janyna jiberilgen.

Jynysyn aýystyrǵysy kelgen taǵy bir qazaqstandyq Adam quqyn qorǵaý jó­nindegi ulttyq ortalyqtyń esigin qaqqany jurtshylyqtyń esinde bolar. Ómirge áıel bolyp kelgen ol ýaqyt óte kele erkek bolǵysy keletinin sezingen. Bul oı ábden maza bermegennen keıin ol dárigerlerge kómek surap barady. Biraq aqjeleńdiler oǵan kómektesýden bas tartyp, raıynan qaıtarýǵa úgitteıdi. Degeni bolmaı, amaly taýsylǵan áıel aqy­ry Adam quqyqtaryn qorǵaý orta­ly­ǵyna júgingen. Bul orta­lyqtyń zańger­leri osy jónindegi halyqaralyq qujat­tardy aqta­ryp, tıisti mınıstr­liktermen aqyl­dasa kele, aqyry álgi áıelge jynys aýystyrý operatsııasyn jasaýǵa ruqsat alyp bergen.

Mine, bul elimizdegi qoǵamnyń aldy­na abaısyzda shyǵyp ketken oqıǵalardyń biri bóligi ǵana. Onyń syrtynda jurt­shylyqqa áshkere bolmaı, jasyryn jasa­lyp jatqan operatsııalar qanshama? Joǵaryda qansha adam jynysyn aýys­tyrǵanyn aıta kettik. Olar týraly elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi habarsyz bolyp shyqty. Olardyń ýájine sensek, jynys aýystyr­ǵandar opera­tsııany shetelde, jekemenshik klını­kalarda jasatýy múmkin. Jekemenshikter mınıstrlikke bul týraly esep bermeıtin kórinedi. Tıisti vedomstvo ókil­deri Almatydaǵy «B.Jarbosynov atyndaǵy Ýrologııa ǵylymı ortalyǵy» AQ-ta ja­salǵan operatsııalardan ǵana habardar. Sebebi, jynys aýystyrý otasyn jasa­týǵa memlekettik medıtsına mekemesine jú­gin­gender osy ortalyqqa jiberiledi eken. Ǵylymı ortalyqtyń basqarma tóraǵa­synyń ǵylymı-zertteý jumysy boıyn­sha orynbasary, medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty Іlııas Muhamed­jannyń bizge bergen málimeti boıynsha, 2006 jyldan 2016 jyl aralyǵynda osynda jynys aýystyrý boıynsha 3 kvota bólingen eken. Aldyńǵy jyl men byltyr jynysyn aýystyrýǵa baılanysty eshkim de kómek surap kelmegen. Jalpy, ýro­logııa ǵylymı ortalyǵynda jynys aýystyrǵan 3 patsıenttiń ekeýi erkekten áıelge aınalsa, bireýi kerisinshe, áıel jaratylysynan bas tartyp, erkek bolý­dy jón sanaǵan.

TÝA PAIDA BOLA MA, JÚRE QALYPTASA MA?

Belgili jazýshy Tólen Ábdiktiń «Oń qol» shyǵarmasynda basty keıipker:
«...Bizde muny ishki tulǵanyń ekige ja­rylýy dep ataıdy. Psıhopatologııanyń bir túri. ıAǵnı, bir deneniń ishinde eki túrli «jan ıesiniń» kezektesip, ne qatar ómir súrýi. Munyń bári mıdyń sheshilmeı jat­qan jumbaqtary ǵoı» deıdi. Transgen­der­lerdiń jaǵdaıy da osyǵan uqsas. Keıbir dáriger-mamandar erkektiń áıel, áıeldiń erkek bolǵysy keletin sana-sezimi qursaqta jatqanda paıda bolady deıdi. ıAǵnı, ana jatyryna bitken sharananyń denesi men mıy ekige jarylady. Mysaly, uryqtyń áý bastaǵy jaratylysy erkek bolsa da onyń mıy áıelge tartady. Onyń sebebi, naqty nede ekeni áli kúnge basy ashyl­maǵan másele. Dáriger-ǵalymdardyń keıbiri transgenderlerdiń paıda bolýyna áıelder boıyndaǵy gormondyq buzylys­tar áser etedi dese, endi bir bóligi tabıǵat­tyń jara­tylysyna balaıdy. Keıbir psıhologtar otbasyndaǵy tárbıe men ártúrli psıhı­kalyq jaraqattar transgen­derlerdiń júre paıda bolýyna ákeledi deıdi. «Trans­genderler áıel men erkek jaratylysynyń ortasynda ómir súredi. Túptiń túbinde olarǵa báribir bir tańdaý jasaý kerek. Óıtkeni eki jaratylys ıesi bir denede ómir súrýi múmkin emes» deıdi taǵy bir derekte. Ne desek te bul - bir otbasynyń ǵana emes, búkil bir qoǵamnyń tragedııasy.

Jynys aýystyrǵysy keletinderdi eki topqa bólýge bolady. Birinshisi - ananyń qursaǵynda jatqannan fızıologııalyq buzylysqa ushyraǵandar, ekinshisi - jara­tylysynan qos jynysty bolyp týǵandar, ıaǵnı, germafrodıtter. Sońǵy­lar­dyń jaǵdaıynda jynysyn aýysty­rýǵa sharıǵat zańy da qarsy emes. Trans­gender­lerdiń qalaýyn ıslam haram is sanaıdy.

Sheteldegi sııaqty bizdiń elde de jy­nys aýystyrýǵa zańdy turǵydan ruqsat berilgen. Ol úshin álgi adamnyń psıho­logııalyq aýytqýshylyǵy joq, biraq jynysyna sáıkessizdigi dálel­dengen bolýy kerek. «Transseksýalızm» dıagno­zyn naqtylaý úshin bir jyl tekse­risten ótip, psıhıatrlardyń qory­tyndysyn alý qajet. Árıne, Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginde arnaıy komıssııa qurylyp, olar jynysyn aýystyrǵysy keletin adam­dy raıynan qaıtarýǵa áreket jasaı­dy. Oǵan da kónbese, amal joq, ruqsat beriledi.
Tıisti mamandardyń, sonyń ishinde psıhıatrdyń ruqsatyn alǵannan keıin erkekten áıel, ne áıelden erkek bolǵysy kelgender bir jylǵa jýyq gormondyq dárini úzbeı ishedi. ıAǵnı áıel bolǵysy keletin erkek adamǵa estrogen gormonyn, áıelden erkekke aınalǵysy keletinder erkektik gormon - testosterondy ishýi kerek. Estrogen gormonyn tıisti mól­sherde qabyldaǵan erkektiń bitim-bolmysy ózge­rip, náziktenip, áıelge tán belgiler paıda bola bastaıdy. Al áıelde kerisinshe. Osy­dan keıin baryp, hırýr­gııalyq jolmen jynysy ózgertiledi. Dárigerlerdiń aı­týyn­­sha, operatsııa 5-6 saǵatqa sozylady. Jy­nys aýystyrý bir ǵana otamen shektel­meıdi, áıel ne erkek tolyqqandy júrek qalaýyna jetý úshin birneshe ota jasalady.

Adamǵa qondyrylatyn aǵza eshqaıdan alynbaıdy, oǵan donor músheniń de qaje­ti joq. Mamandar óziniń aǵzasynan, ne te­ri­sinen-aq qalaǵan jynysyn jasap beredi.

Budan keıin jynysyn ózgertkender ómir boıy gormondyq dáriler ishýge máj­búr. Bul óz kezeginde adamnyń ómir súrý jasyn da qysqartýy múmkin. Óıtkeni gormondyq dárilerdiń baýyrǵa, basqaǵa tıgizer keri áserin aıtpasaq ta túsinikti.
Alaıda, adam jynysyn aýystyra alǵanymen, genin eshqashan ózgerte almaı­­dy. Jynys jaǵynan áıel erkekke aınal­ǵanymen, báribir geni onyń áý bastaǵy jaratylysy áıel ekenin aıǵaq­taıdy. Qansha dári ishkenimen transgen­der­lerdiń boıynda eski gormondary saq­talady. Ol ara-tura boı kótergen kezde keıbir transgenderler iship júrgen gor­mondyq dárilerin shekten tys kóbeıtip jiberedi eken. Bul olardyń psıhıkasyna da áser etip, túptiń túbinde qaısybireýleri ózine-ózi qol jumsaýǵa deıin barady.

Álemde talaı ataqty transgenderler bar. Biraq olardyń kóbi mundaı qadamǵa barǵanyna ókinetinin aıtqan. Sondyqtan jaratylys zańynan attamas buryn «jeti ret ólshep, bir ret kesken» jón-aý.

Baqytjan ÓTKELBAEV, Áziret Sultan meshitiniń naıb ımamy, ıslamtanýshy:
- Ár adamnyń qandaı jynysta bolatyny ananyń qursaǵynda bitken kúnnen jazylady. Jaratýshy ıemizdiń bul qudiretine eshkim de qarsy kelýge tıis emes. Qazirgi tańda medıtsınanyń damýy adamzatqa úlken múmkindikter syılap otyr. Mysaly, búginde aǵasy inisiniń ómirin qutqarý úshin baýyryn bólip bergen, balasy anasyna bir búıregin bergen jaǵdaılar az emes. Sharıǵat zańy boıynsha ómir men ólim ortasynda arpalysyp jatqan jandarǵa arasha túsý - úlken saýapty is. Qasıetti Quran Kárimniń «Máıda» súresiniń 32-aıatynda: «Kimde-kim bir adamdy ólimnen qutqarsa, barlyq adamdy tiriltkenmen teń» dep adamdarǵa ómir syılaýdyń saýaby kóp ekenin ósıet etken. Árıne, aǵza bergen adamnyń ózine zııan bolmaýy kerek. Eger qaıtys bolǵan adam basqany qutqarý úshin aǵzasyn berýdi ósıet etip ketse nemese jaqyn týysqandary ruqsatyn berse, onda ol marqumnyń múshelerin alýǵa bolady. Biraq dene múshelerin saýdaǵa salý - úlken kúná. Ony satýǵa, aram pıǵylǵa paıdalanýǵa sharıǵat boıynsha qatań tyıym salynady.

Islam boıynsha adamǵa óziniń jaratylysy unamaı, aǵzasyn ózgertse, ol kúná sanalady. Mysaly, jynysty aýystyrý - Jaratýshynyń jaratylysyn ózgertkenmen teń. Alla Taǵala mundaı ózgertýlerdi haram etken. Ol jóninde Alla Taǵala «Nısa» súresiniń 119-aıatynda Іbilis shaıtannyń bylaı dep ant ishkendigin eskertedi: «Men olarǵa (adamzatqa) Allanyń jaratylysyn ózgertsin dep sózsiz ámir etemin».

Sharıǵatta er kisiniń áıelge, áıeldiń er kisige uqsaýyna qatań tyıym salynǵan. Abdýlla ıbn Abbas (r.a.): «Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) áıelge uqsaǵysy kelgen erkekterge jáne erkekterge uqsaǵysy kelgen áıelderge laǵynet aıtty» degen. Mundaı jynystyq ózgertýler er men erdiń, áıel men áıeldiń úılenýine jol ashady. Er men erdiń nemese áıel men áıeldiń jynystyq qatynasqa barýy - Lut paıǵambardyń dáýirinde jasalǵan azǵyndyqtyń jalǵasy. Sondyqtan atalyq jynys músheleri tolyq jetilgen er kisiniń nemese analyq jynys músheleri tolyq jetilgen áıeldiń jynys múshesin qarsy taraptyń jynys múshesine aýystyrýy - keshirilmes kúná ári haram is. Mundaı iske barǵan árbir adam qatań jazaǵa laıyq bolady. Adamnyń aǵzasy - Allanyń bergen amanaty. Ony qalaı paıdalansam da, ózim bilemin deý - úlken aǵattyq.

Lımana QOIShIEVA, psıholog:
- Erkektiń ózin áıelshe sezinýi, áıeldiń ózin erkekshe ustaýy - densaýlyqtaǵy kinárat ıa gormondyq buzylystyń týa bitkeninen bolmasa, kóp jaǵdaıda psıhıkalyq aýytqý emes, jetile kele qyzyǵýshylyǵyna, ortasyna qaraı qalyptasyp jatady. Bul - júre qalyptasatyn minez. Ony der kezinde baı­qap, durys baǵyttap jiberse, túzetýge bolady. Adamdardyń bári birdeı emes. Olardyń ishinde ortaǵa beıimdelgish, eliktegishteri bolady. Transgenderlerden kóbi osyndaı adamdardan shyǵady. Sondyqtan ondaı jandarǵa durys tárbıe qajet.

Shynymen de qazir qyz ben uldyń talǵamyna, kıim kıisine, ortasy men oıynyna mán bere bermeıtin boldyq. Uldarymyz qyzdar sııaqty balaǵy tar, beli qıylǵan kıimder kıe beredi. Bala kezimizde qyzǵylt tústi kıim kıgen ulǵa úrke qarap «qyzteke» dep aıdar taǵatyn edik. Er balalar bolsa, qyzdarmen oınaýdy namys kórip, olardyń oıynshyǵyna da jýymaıtyn. Oılap qarasaq, munyń óz úlken tárbıe. Al qazir she? Uldarymyz usaqtalyp ketti. Uldyń tárbıesinde ákeniń róli úlken ekenin umyttyq. Ákeniń aıbary, ákeniń qahary ne ekenin jadymyzdan shyǵardyq. Uldyń da, qyzdyń da tárbıe tizginin áıelge berip qoıdyq. Er bala ákesine erip, shege qaǵyp, buranda buraýdyń ornyna sheshesimen birge qamyr ılep, tamaq pisirisedi. Erlikke, azamattyqqa tárbıelenýdiń ornyna qyzsha maıysyp, qyzdyń tirligin jasap júr. Jibekteı názik jigitterden qandaı erkektik kórýge bolady? Sondyqtan uldy - ulsha, qyzdy - qyzsha tárbıelesek qana mundaı keleńsiz áreketterdiń aldyn alar edik. Er balany óziniń tabıǵatyna qaraı beıimdep, «sen jigitsiń, erteńgi kúni Otanyńnyń tiregisiń, otbasyńnyń qorǵanysyń» dep tárbıelep, sanasyna erkektik minezdi kishkentaıynan sińire berý kerek. Jastaıynan kúres, boks sekildi úıirmelerge berip, tulǵa retinde qalyptasýyna jol ashý qajet. Qulap qalsa nemese tóbelesip taıaq jese, asty-ústine túsip óbektemeı, «sen jigit emessiń be?» degen sózdi sińire bilýimiz kerek. Bul jerde ul bala úıdegi, túzdegi er-azamattarǵa tán minez-qulyqty, sharýany aldymen ákesinen úırenýi tıis. Al qyz balany erkekshora qylmaı, 8-9 jasynan náziktikke, bııazylyq pen ıbalyqqa baýlyǵanymyz jón. Shashyn ósirip, syrǵa salyp, úıdiń sharýasyna beıimdeýdiń ózi onyń erteńgi kúni jaqsy jar, ardaqty ana bolyp qalyptasýyna jol ashatyny anyq. Ár otbasynda ákeniń róli men bedeli, balalardy tárbıeleýdegi orny joǵary bolýy tıis. Áıel adam qansha myqty bolǵanymen eshqashan er-azamattyń ornyn basa almaıdy. Otbasyndaǵy bala tárbıesinde, ásirese, uldardy tárbıeleýde er-azamattyń yqpaly báribir erek ekendigin esten shyǵarmaýymyz qajet. Erkektik namysy bar ul, tabıǵatyna saı tárbıelengen názik qyz bóten oıǵa jol bermesi anyq.

Іlııas MUHAMEDJAN, «B.Jarbosynov atyndaǵy Ýrologııa ǵylymı ortalyǵy» AQ Basqarma tóraǵasynyń orynbasary:
- Qazirgi tańda kúlli qoǵam aldyna óziniń jynys aýystyrǵanyn aıtyp júrgenderdiń áreketter sebebi túrli der edim. Jynys aýystyrý otasy - oıynshyq emes. Árbir ota jasaýǵa arnaıy kórsetkish bolýy tıis. Máselen, transseksýalızm dıagnozymen syrqattanǵan adamdar arnaıy saraptan ótip, óziniń jynysyn aýystyra alady jáne aýystyrylǵan jynysyna sáıkes tólqujatyn aýystyrady. Jurtshylyq bul qadamǵa amalsyzdan barady. Medıtsınada «germafrodıtızm» degen uǵym bar. Qazaqsha «qos jynysty» degen maǵynany bildiredi. Týmysynan osy dertke shaldyǵyp, amalsyzdan jynysyn ózgertýge májbúr bolǵan adamdar olaı jar salmas edi. Ókinishke qaraı, aýrýdyń bul túri sırek te bolsa ushyrasady.

Germafrodıtızm - genetıkalyq syrqat. Júktilik kezinde áıeldiń nemese qursaqtaǵy sharananyń gendik hromosomy mýtatsııaǵa ushyraýynan paıda bolady. Al gen ártúrli ýltrakúlgin sáýlelený men radıoaktıvtik zattardyń áserinen nemese bolashaq ananyń boıyndaǵy qandaı da bir gormondyq ózgeristerden buzylýy múmkin. Tipti ishimdik, esirtki men ártúrli taǵamdyq qospalar da gendik hromosomalardyń ózgerýine alyp keledi. Germafrodıtızmdi anyqtaý qıyn emes. Artyq aǵza hırýrgııalyq jolmen alynyp tastalady. Ol úshin syrqat adamǵa genetıkalyq saraptama júrgizip, onyń karıotıpi anyqtalady. Eger karıotıp 46 HY, ıaǵnı erkek adam bolyp shyqsa, onda syrqattyń boıyndaǵy áıelge tán músheler otamen alynyp tastalady. Buǵan qosa, adam ózin qandaı jynystyń ókili sanaıtyny da mańyzdy. Keıde genetıkalyq turǵydan áıel bolyp shyqsa da ózin erkekshe sezinetin patsıentter bar. Bul endi medıtsınalyq qana emes, psıhologııalyq, otbasylyq turǵydan da kúrdeli másele. Qandaı jaǵdaıda bolsyn, mundaı jany men táni aýrý jandar psıhıkalyq turǵydan úlken qysymǵa tap bolady. Analyq jáne atalyq jynys bezderi durys qalyptasqan, biraq jasyryn germafrodıtızmge ushyraǵan syrqattarǵa zańgerlik jáne psıhologııalyq kómek aýadaı qajet. Keıbireýler gormonaldyq em-dom alyp, jaqyndarynyń jaqsy qoldaýynan keıin dertinen aıyǵyp ta ketip jatady.

Aýrýdy neǵurlym erte jastan emdese, soǵurlym em tıimdi bolmaq. Syrqatty der kezinde aýyzdyqtamasa, ol ýaqyt ótken saıyn asqynyp, emdelýi qıyndaı beredi. Sondyqtan germafrodıtızmge shaldyqqan jandardyń seksýaldyq orıentatsııasyn durys baǵytqa buryp, ýaqytyly emdetken jón.

TÚIІN:

«Qazaqstan Respýblıkasy Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi» týraly kodekstiń 88-babynda «Psıhıkasynyń buzylýy (aýrýy) bar adamdardan basqa jynystyq sáıkestendirýde aýytqýshylyǵy bar adamnyń jynysyn aýystyrýǵa quqyǵy bar» delingen. Sondaı-aq qujatta «jynystyq sáıkestendirýde aýytqýshylyǵy bar adamdardy medıtsınalyq kýálandyrý jáne olardyń jynysyn aýystyrýdy júrgizý qaǵıdalaryn ýákiletti organ belgileıtindigi» kórsetilgen. Demek, psıhologııalyq aýytqýy joq, biraq jynysyna sáıkes kelý jaǵynan aýytqýy bar adam jynysyn aýystyra alady. Jynysyn aýystyrýǵa yqylas tanytýshylardyń qatary kóbeıýine de osy bap sebep sııaqty. Bul bapty alǵa tartqan talaı transgender jynysyn aýystyrýǵa bel býatyny sózsiz. Kezinde osy bapqa qatysty qoǵamdyq uıymdar qarsylyq tanytqan. Depýtattar bul bapty qalaı qabyldap jibergen dep te shýlady. Alaıda másele onda emes. Másele jynysyn aýystyrǵysy keletinder kvotamen tegin aýystyra alatyndyǵynda bolyp tur. Mundaı erikkenderge qarajat shashqansha, bir balaǵa zar bolyp júrgen otbasylarǵa kómektesip, jasandy uryqtandyrýǵa bólinetin kvotany nege kóbeıtpeske? Germafrodıt bolsa bir jón, biraq deni saý, syrty bútin adamnyń «jynysyma sáıkes kelmeımin» degen ýaıymyna bola qarjy shashý - aǵattyq der edik. Odansha olarǵa jan-jaqty psıhologııalyq kómek kórsetip, raıynan qaıtarýǵa qol ushyn bersek, áldeqaıda artyq bolar edi.