Qazaqstanda sheteldik radıoaktıvti qaldyqtardy kómýge tyıym salynady - Májilis

Negizgi problemalar

Bul zań jobalaryn ázirleýge birneshe júıeli másele negiz boldy. Birinshiden, Qazaqstanda radıoaktıvti qaldyqtar kólemi jyldan-jylǵa artyp keledi. Búginde ıondaýshy sáýlelený kózderi atom energetıkasynda, medıtsınada, ǵylymda, munaı-gaz jáne taý-ken óndiristerinde keńinen qoldanylady. Sonyń nátıjesinde radıoaktıvti qaldyqtar túrleri qalyptasyp jatyr.

- Ekinshiden, elimizde «tarıhı jınaqtalǵan» radıoaktıvti qaldyqtar men ıadrolyq mura obektileri máselesi tolyq sheshilgen joq. Keńes kezeńinen qalǵan keıbir obektilerde qorǵanysh jabyndarynyń buzylýy, erozııa, ınjenerlik ınfraqurylymnyń tozýy jáne baqylaýdyń jetkiliksizdigi anyqtalǵan. Úshinshiden, Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń 2014–2015 jyldardaǵy sarapshylyq mıssııalary Qazaqstandaǵy birqatar obekti boıynsha uzaq merzimdi monıtorıng pen memlekettik baqylaýdy kúsheıtý qajettigin kórsetti. Halyqaralyq sarapshylar radıoaktıvti qaldyqtarǵa qatysty qaýipsizdik júıesin júıeli túrde qaıta qurý qajet ekenin atap ótti, - dedi Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshın.

Budan bólek, radıoaktıvti qaldyqtarǵa baılanysty birqatar obekti boıynsha naqty jaýapty uıymdar men teńgerim ustaýshylar tolyq anyqtalmaǵan. Keı obektiler memlekettik menshikte bolǵanymen, olardy ári qaraı baqylaý men qaýipsiz paıdalaný tetikteri jetkilikti deńgeıde rettelmegen.

Sonymen qatar qoldanystaǵy zańnamada radıoaktıvti qaldyqtarǵa qatysty jekelegen normalar bolǵanymen, olar ártúrli zańdarda shashyrańqy ornalasqan jáne biryńǵaı quqyqtyq júıe qalyptastyrmaıdy. Sonyń saldarynan esepke alý, saqtaý, tasymaldaý, kómý jáne uzaq merzimdi baqylaý máselelerinde quqyqtyq olqylyqtar paıda boldy. Osy atalǵan júıeli máseleler radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý salasynda jańa quqyqtyq jáne ınstıtýtsıonaldyq tásilderdi qalyptastyrý qajettigin aıqyn kórsetti.

- Osy rette radıoaktıvti qaldyqtarmen qaýipsiz jumys isteýdi qamtamasyz etý – tek ekologııalyq másele ǵana emes, sonymen qatar strategııalyq jáne ulttyq qaýipsizdik máselesi. Aıta ketý qajet, zań jobasy Parlament depýtattarymen eki jyldan astam ýaqyt buryn ázirlenip, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetimen qajetti kelisýlerden, sondaı-aq zańnamada kózdelgen saraptamalardan ótti. Negizgi jáne ilespe zań jobalarynyń maqsaty - qaýipsizdik, jaýapkershilik, ashyqtyq jáne memlekettik baqylaý qaǵıdattaryna negizdelgen radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteýdiń keshendi júıesin qurý, - dedi depýtat.

Negizgi zań jobasynda qamtylǵan normalar

Zań jobasynda:

- radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý salasyndaǵy negizgi uǵymdar, obektiler men sýbektiler aıqyndalady;

- radıoaktıvti qaldyqtardyń túrleri jáne olardyń paıda bolý kózderi belgilenedi;

- radıoaktıvti qaldyqtardy saqtaý jáne kómý pýnktteriniń quqyqtyq mártebesi bekitiledi;

- memlekettik esepke alý men baqylaý tetikteri qalyptastyrylady.

Sonymen qatar memlekettik organdardyń ókilettikteri de naqty ajyratylǵan. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti radıoaktıvti qaldyqtardy kómý pýnktterin salý jáne jabý týraly sheshimder qabyldaıdy, al ýákiletti organ lıtsenzııalaý, qadaǵalaý jáne memlekettik baqylaýdy júzege asyrady. Munymen qosa, radıoaktıvti qaldyqtardy esepke alý men baqylaýdyń biryńǵaı memlekettik júıesi engiziledi.

- Zań jobasynyń negizgi jańashyldyqtarynyń biri – radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý jónindegi Ulttyq operator ınstıtýtyn qurý. Halyqaralyq tájirıbe bul modeldiń tıimdiligin rastaıdy. Ulttyq operatordyń bolýy radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteýdiń biryńǵaı, qaýipsiz jáne ekonomıkalyq turǵydan tıimdi júıesin qamtamasyz etýge, fýnktsııalardyń bytyrańqylyǵyn boldyrmaýǵa jáne qaýipsizdiktiń biryńǵaı standarttaryna kepildik berýge múmkindik beredi. Osyndaı qurylymdar álemniń kóptegen elinde tabysty jumys istep tur. Ulttyq operatordyń negizgi fýnktsııalary retinde radıoaktıvti qaldyqtardy jınaýdy, tasymaldaýdy jáne qaıta óńdeýdi uıymdastyrý, sondaı-aq saqtaý jáne kómý pýnktterin jobalaý, salý jáne paıdalaný eskerilgen. Munymen qosa, qaldyqtardy qaıta óńdeý jáne kondıtsııalaý, radıoaktıvti qaldyqtardyń memlekettik tizilimin júrgizý, halyqaralyq baǵdarlamalar men jobalarǵa qatysý, kómý obektilerine uzaq merzimdi monıtorıng júrgizý kózdeledi. Osylaısha, Ulttyq operator eldiń ıadrolyq jáne radıatsııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi ortalyq býynǵa aınalyp, radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý jáne olardy túpkilikti kómý boıynsha tolyq ári keshendi jaýapkershilikti ózine alady, - dedi E.Jańbyrshın.

Zań jobasynyń taǵy bir mańyzdy normasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyna sheteldik radıoaktıvti qaldyqtardy ákelýge, ornalastyrýǵa jáne kómýge tikeleı tyıym salý. Atalǵan norma ekologııalyq egemendikti, ulttyq múddeler men memlekettiń qaýipsizdigin qorǵaýǵa baǵyttalǵan.

Sondaı-aq zań jobasymen radıoaktıvti qaldyqtardy jınaý, qaıta óńdeý, kondıtsııalaý, saqtaý, tasymaldaý jáne túpkilikti kómý protsesteri, sondaı-aq tıisti ınfraqurylymdy jobalaý, salý jáne paıdalaný máseleleri retteledi.

Eske salsaq, byltyr kúzde Parlament Májilisinde «Radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý týraly» zań jobasy men oǵan ilespe qujattar tanystyryldy.