Elimizde muz dáýirinen jetken aǵashtar bar ma jáne olardyń kómegimen klımatty qalaı boljaıdy

ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda muz dáýirinen beri saqtalǵan aǵashtar bar ma? Olardyń jyldyq saqınasy ótken kezeńniń klımatyn qalaı sıpattaıdy jáne bolashaqtaǵy ózgeristerdi boljaýǵa qanshalyqty kómektesedi? Kazinform tilshisi osy suraqtarǵa mamandarmen birge jaýap izdedi.

aǵashtyń saqınasy
Foto: Kazinform / JI

Dendrohronologııa: aǵashtyń saqınasynda qandaı syr bar?

Dendrohronologııa – aǵashtyń qansha jyl ómir súrgenin anyqtaýǵa ǵana emes, onyń ósýine tabıǵı jaǵdaılardyń qalaı áser etkenin bilýge kómektesetin ádis. Aǵashtyń jyldyq saqınalaryn zertteý arqyly ǵalymdar ótken jyldardaǵy klımattyń qandaı bolǵanyn anyqtaıdy.

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti Orman sharýashylyǵy fakýltetiniń aǵa oqytýshysy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, ormantaný mamany Quralaı Mazarjanovanyń aıtýynsha, zertteý barysynda aǵash dińinen arnaıy burǵymen kern, ıaǵnı ózek alynady. Odan keıin jyldyq saqınalardyń sany men erekshelikteri taldanady.

ormantaný mamany Quralaı Mazarjanova
Foto: Quralaı Mazarjanovanyń jeke muraǵatynan

– Aǵashtyń ózegin alyp, jyldyq saqınalaryn sanaý arqyly onyń naqty jasyn anyqtaýǵa bolady. Sonymen qatar klımattyq jaǵdaılardyń aǵashqa qanshalyqty áser etkenin, zııankesterdiń zaqymyn, órt izderin jáne basqa da faktorlardy zertteýge múmkindik bar, – dedi maman.

Aǵash saqınasynyń osyndaı ǵylymı áleýeti dendrohronologııanyń álemde jeke zertteý baǵyty retinde damýyna yqpal etti. Búginde salada 70-ten astam iri jáne shaǵyn zerthana jumys isteıdi. Qazaqstanda da zertteýler ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde, Pavlodar qalasynda jáne Qazaq orman sharýashylyǵy jáne agromelıoratsııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Rıdder fılıalynda júrgiziledi.

Al bul ádiske ǵylymı turǵydan nazar aýdarý birneshe ǵasyr buryn bastalǵan. Onyń alǵashqy belgileri Arıstotel men Teofrast eńbekterinde kezdesedi. Olar qaraǵaı men maıqaraǵaıdyń ósý erekshelikterin zerttegen. Keıin Leonardo da Vınchı de aǵashtardyń jyldyq saqınalaryna nazar aýdarǵan.

Degenmen dendrohronologııanyń derbes ǵylymı baǵyt retinde qalyptasýy HH ǵasyrdyń basyna tuspa-tus keledi. Onyń damýyna amerıkalyq ǵalym Endrıý Dýglas eleýli úles qosty. Ol 1901 jyldan bastap aǵash saqınalaryn júıeli túrde zerttep, keıin AQSh-tyń Arızona shtatynda arnaıy zerthana ashqan.

Torańǵydan arshaǵa deıin: kóne aǵashtar qansha jyl jasaıdy?

Dendrohronologııalyq zertteýler elimizdegi kóne aǵashtardyń jasyn anyqtap qana qoımaı, olardyń tarıhyn zerdeleýge múmkindik berip otyr. Tipti bizde muz dáýirinen beri saqtalǵan aǵashtar bolýy múmkin degen boljam bar. Quralaı Mazarjanovanyń aıtýynsha, Shvetsııa men Fınlıandııa ǵalymdary Qazaqstan aýmaǵynda osyndaı aǵashtardyń kezdesýi yqtımal ekeni týraly aqparattarmen bólisken. Alaıda ázirge bul boljam ǵylymı zertteýlermen rastalmaǵan.

torańǵy aǵashy
Foto: egemen.kz

Mamannyń pikirinshe, zertteýge erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq ósimdikterdiń biri – torańǵy toǵaılary.

– Torańǵyny shóldi aımaqtyń padıshasy dep ataıdy. Onyń tamyry 11–15 metrge deıin jaıylyp ósedi. Jańbyr jaýǵan kezde ylǵaldy boıyna jınaıtyn qasıeti bar. Ǵylymı ádebıetterde torańǵynyń uzaq ómir súretini aıtylady, – dedi ǵalym.

Torańǵydan bólek, Qazaqstanda uzaq jasaıtyn aǵashtardyń qataryna Tıan-Shan shyrshasy, qaraǵaı, soǵdy shaǵany, sekseýil men jıde jatady. Máselen, Іle Alataýyndaǵy endemık Tıan-Shan shyrshasynyń zerttelgen úlgileriniń jasy 260–270 jyl shamasynda bolǵan. Al keıbir ǵylymı derekterde bul aǵashtyń 300–500 jylǵa deıin ómir súretini kórsetilgen.

– Zerttelgen qaraǵaılardyń jasy 230–260 jyldy quraǵan. Soǵdy shaǵanynyń jasy shamamen 180 jyl boldy. Al Qyzylorda oblysyndaǵy sekseýil men jıdeniń jasy 150 jylǵa deıin jetedi. Torańǵynyń 300 jylǵa deıin ómir súretini aıtylady.Biraq bul aǵashtardyń naqty jasyn anyqtaý úshin arnaıy zertteý júrgizý qajet, – dedi Quralaı Mazarjanova.

Uzaq jasaıtyn aǵashtar týraly derekterde arsha erekshe atalady. 1981 jyly «Qaınar» baspasynan jaryq kórgen «Qazaqstannyń sırek kezdesetin jáne baǵaly ósimdikteri» atty kitapshada arshanyń keıbir túrleri 1500 jylǵa deıin ómir súretini jazylǵan. Botanık Anna Ivaşenko «Qazaqstannyń ósimdikter dúnıesi» entsıklopedııasynda onyń jasyn 800–1000 jyl dep kórsetken.

Sondaı-aq sarapshy Sibir balqaraǵaıynyń 800 jylǵa deıin, al emenniń keıbir túrleriniń 2000 jylǵa deıin ómir súre alatynyn atap ótken. Degenmen Qazaqstanda mundaı jasqa jetken aǵashtar ázirge ǵylymı turǵydan tirkelmegen.

– Qazaqstan aýmaǵynda 2000 jyldyq emendi, balqaraǵaıdy nemese arshany kezdestirgen joqpyz. Mundaı aǵashtardyń naqty jasyn anyqtaý úshin arnaıy qurylǵylar qoldanylý kerek, – dedi maman.

Ǵalymnyń aıtýynsha, aǵashtyń jasyn syrtqy kólemine nemese dińiniń jýandyǵyna qarap baǵalaý jańsaqtyqqa ákelýi múmkin. Jergilikti turǵyndar keıbir aǵashtardy 600–700 jyldyq dep sıpattaǵanymen, mundaı boljamdy tek jyldyq saqınalaryn zertteý arqyly ǵylymı turǵyda rastaýǵa bolady.

Jyldyq saqınalar klımattyń ózgerisin qalaı kórsetedi?

Aǵashtyń jyldyq saqınalary onyń ósken kezeńindegi klımattyq jaǵdaılardy kórsetedi. Qolaıly ortada saqınalar keńeıse, qurǵaqshylyq pen temperatýranyń qolaısyz ózgerisi kezinde jińishkeredi. Osy erekshelikterdi taldaý arqyly ǵalymdar ótken kezeńderdegi temperatýra aýytqýy men qurǵaqshylyq kezeńderin qalpyna keltiredi.

Dendrohronologııa
Foto: Arizona State Museum

Quralaı Mazarjanovanyń aıtýynsha, Qazaqstanda zerttelgen aǵashtardyń saqınalary sońǵy 150–160 jyldaǵy klımattyq ózgeristerdi zerdeleýge múmkindik beredi.

– Aǵash saqınalary arqyly osy kezeńdegi temperatýra ózgerisin, qurǵaqshylyq bolǵan jyldardy anyqtaýǵa bolady. Derekter jetkilikti bolsa, árbir 10–20 jyl saıyn qaıtalanǵan tabıǵı qubylystardy salystyryp, bolashaqqa boljam jasaýǵa múmkindik bar. Biraq bul naqty jaýap emes, ǵylymı negizdelgen boljam ǵana, – dedi maman.

Mundaı zertteýler halyqaralyq deńgeıde de júrgizilip keledi. Máselen, 2020 jyly Proceedings of the National Academy of Sciences ǵylymı jýrnalynda jarııalanǵan zertteýde ǵalymdar aǵash saqınalarynyń 600 jyldyq derekterin paıdalanyp, klımattyń tarıhı ózgeristerin taldaǵan. Zertteý nátıjesinde HH ǵasyrdyń ortasynan bastap Jer sharynyń klımaty aıtarlyqtaı ózgergeni anyqtalǵan.

aǵash saqınasy
Foto: Arpingstone

Ózgeristerdiń saldary ásirese qurǵaqshylyq jıilegen óńirlerde seziledi. Argentınanyń Ǵylym men tehnologııa jónindegi ulttyq zertteý keńesiniń paleoklımatology Marıano Morales qurǵaqshylyqtyń kóptegen elde aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik óndirisine keri áser etip otqanyn aıtady. Onyń sózinshe, Ońtústik Amerıkanyń keıbir aımaqtarynda buryn-sońdy bolmaǵan qurǵaqshylyq baıqalsa, endi birinde ylǵal mólsheri artqan.

– Klımattyń ózgerýine tek adam áreketi sebep bolady dep aıtýǵa bolmaıdy. Tabıǵı faktorlardyń da yqpaly bar. Mysaly, Tynyq jáne Atlant muhıttary betindegi temperatýranyń ózgerýi, Antarktıda mańyndaǵy jeldiń baǵyty men qarqyny, sondaı-aq ekvatordan polıýsterge qaraı jylý men ylǵaldy tasymaldaıtyn Hedlı tsırkýlıatsııasy klımatqa áser etedi, – dep bólisken Marıano Morales.

Sonymen qatar tabıǵı úderistermen qatar parnıktik gazdar da klımattyń ózgerýin kúsheıtedi. Osy turǵydan alǵanda, aǵash saqınalaryn zertteý klımattyń ótken tarıhyn qalpyna keltirýmen shektelmeıdi. Ol tabıǵı jáne antropogendik faktorlardyń yqpalyn baǵalap, aldaǵy ózgeristerdi ǵylymı turǵydan boljaýǵa qajetti derekter beredi.

Dendrohronologııa bolashaqtaǵy ózgeristerdi boljaı ma?

Ekolog Laýra Seıilbektiń pikirinshe, tarıhı derekter qazirgi klımattyq modelderdi tolyqtyryp, bolashaqtaǵy ózgeristerdi dálirek baǵalaýǵa múmkindik beredi.

– Dendrohronologııanyń negizgi mindeti – uzaq merzimdi zańdylyqtardy anyqtaý jáne qazirgi klımattyq modelderdi tarıhı derektermen tolyqtyrý. Osy málimetter negizinde ǵalymdar klımattyń bolashaqtaǵy yqtımal ózgeristerin baǵalaı alady, – dedi ekolog.

Ekolog Laýra Seıilbek
Foto: Laýra Seıilbektiń jeke muraǵatynan

Sarapshynyń aıtýynsha, mundaı tájirıbe Mońǵolııada bar. Eldiń batysyndaǵy taýly aımaqta ósetin balqaraǵaılardyń jyldyq saqınalaryn zerttegen ǵalymdar 1269–1400 jyldar aralyǵyndaǵy jazǵy temperatýrany qalpyna keltirgen. Nátıjeler 1990 jyldardan bastap jazǵy temperatýranyń sońǵy segiz ǵasyrdaǵy eń joǵary deńgeıge jetkenin kórsetken. Keıin tarıhı derekter klımattyq modeldermen salystyrylyp, temperatýranyń yqtımal ózgerisi baǵalanǵan.

Qazaqstanda da dendrohronologııalyq zertteýler arqyly Tıan-Shan taý júıesi men Syrdarııa ózeniniń alabyndaǵy klımattyq jáne gıdrologııalyq ózgeristerdi zerdeleýge bolady.

– Mundaı jumystar óńirdegi uzaq merzimdi klımattyq jáne gıdrologııalyq ózgeristerdi baǵalaý turǵysynan mańyzdy. Qyrǵyzstanda da dendrohronologııa taýly aımaqtardyń tarıhı klımattyq jaǵdaılaryn qalpyna keltirý, qurǵaqshylyq kezeńderin anyqtaý jáne sý resýrstarynyń ózgerisin baǵalaý úshin qoldanylady, – dedi ekolog.

Buǵan deıin klımattyń ózgerýi álemdegi 1,5 mlrd áıel men qyzǵa qaýip tóndirip otqanyn jazǵan edik.