Qazaqstanda qoqysty shıkizatqa aınaldyrýǵa ne kedergi

Qoqys kólemi artyp keledi

Prezıdenttiń qaldyqtardy qaıta óńdeýdiń zamanaýı júıesin damytý jumystaryn jedeldetý jónindegi tapsyrmasynan keıin Qazaqstandaǵy qatty turmystyq qaldyqtardy (QTQ) basqarý máselesi qaıtadan kún tártibine shyqty. Qasym-Jomart Toqaev bul máseleni sheshýdi sozbalańǵa salý ekologııalyq táýekelderdi arttyratynyn birneshe ret atap ótti. Qaldyq kólemi ósken saıyn olardy jınaý, suryptaý, qaıta óńdeý jáne kómý júıesine túsetin júkteme de kúsheıip keledi.

Máseleniń aýqymy qandaı? Búginde Qazaqstanda QTQ saqtalatyn 2 911 resmı oryn bar. Alaıda olardyń nebári 20%-y ekologııalyq jáne sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes keledi. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, 2016 jyldyń ózinde resmı polıgondarǵa shamamen 125 mln tonna turmystyq qaldyq kómilgen. Sodan beri kólem artyp keledi.

Qazir elimizde jyl saıyn shamamen 4,5 mln tonna QTQ túziledi. Sońǵy bes jylda kórsetkish jyl saıyn orta eseppen 200 myń tonnaǵa kóbeıip otyrǵan. Ósim halyq sanynyń artýymen ǵana emes, tutyný qurylymynyń ózgerýimen de baılanysty. Jetkizý qyzmetteri arqyly taýarǵa tapsyrys berý kóbeıdi, turmystyq tehnıka men elektronıka jıi jańartylady, qaptama kólemi artty, jóndeý jumystary da kóbeıdi, ıaǵnı tutyný kólemimen birge taýarlardyń qaldyqqa aınalý qarqyny da údeı tústi. Degenmen qaldyqtyń kóp bolýy onyń bári qaıta óńdeýge jaramdy degendi bildirmeıdi.

6 jyl buryn elimizdiń birqatar óńirinde júrgizilgen zertteýge sáıkes, qaldyqtardyń 35–40%-yn organıkalyq qaldyqtar, shamamen 16%-yn PET-plastık, 11%-ǵa jýyǵyn qaǵaz ben karton, taǵy 9%-yn shyny qaptama quraıdy. Qalǵan bóligine plastıktiń basqa túrleri, shınalar, kirpish, beton, metaldar, gıgıenalyq jáne medıtsınalyq qaldyqtar men basqa da fraktsııalar jatady. Jalpy alǵanda, bul qurylym búgin de ózekti.

Alaıda onyń edáýir bóligi áli de bólek jınalmaıdy. Tamaq qaldyqtary qaǵaz, plastık jáne shynymen aralasyp, qaǵaz sýlanyp, lastanady, al plastık bastapqy sapasyn joǵaltady. Sonyń saldarynan jeke jınalǵan kezde quny bar jáne qaıta óńdeýge suranysqa ıe bolýy múmkin materıaldar aralas qaldyqqa aınalady.

Zańsyz qoqys oryndarynyń sany azaıyp keledi

Degenmen, bul baǵytta oń ózgerister de bar. Sonyń biri – zańsyz qoqys oryndarynyń azaıýy. 2018 jyldan beri Ekologııa mınıstrligi «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UK» AQ-men birlesip, aýmaqtarǵa spýtnıktik monıtorıng júrgizip keledi. Anyqtalǵan qoqys oryndarynyń koordınattary ákimdikterge jiberilip, olar zańsyz úıindilerdi joıyp, qaıta paıda bolýyna jol bermeýdi baqylaýda ustaıdy.

Nátıje de baıqalady. Eger 2020 jyldardyń basynda ǵaryshtyq monıtorıng jyl saıyn 8 myńnan astam zańsyz qoqys ornyn anyqtasa, ótken jyly olardyń sany 3828-ge deıin azaıǵan. Onyń 3629-y nemese 95%-y joıyldy.

Mınıstrlik muny baqylaý men jaýapkershiliktiń kúsheıýimen baılanystyrady. 2025 jylǵy naýryzda belgilenbegen jerge qaldyq tastaǵany úshin 100-den 1000 AEK-ke deıin aıyppul engizildi. Qaıtalanǵan jaǵdaıda onyń mólsheri quqyq buzýshynyń sanatyna qaraı 2000 AEK-ke deıin jetedi. Sonymen qatar qaıtalama quqyq buzýshylyq kezinde qaldyqtardy tasymaldaýǵa paıdalanylǵan kólikti tárkileý múmkindigi qarastyryldy.

Bıyl naýryzdan bastap ákimdikter qoǵamdyq oryndardy lastaǵany jáne abattandyrý erejelerin buzǵany úshin ákimshilik hattamalardy ózderi toltyra alady. Al maýsymda belgilengen lımıtterden asyp ketý, qaldyqtardy ekologııalyq ruqsatsyz jınaqtaý nemese kómý úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Belgilengen lımıtten tys nemese tıisti ruqsatsyz ornalastyrylǵan qaldyqtarǵa kómý tóleminiń 10 000%-y mólsherinde aıyppul belgilendi.

Alaıda zańsyz qoqys oryndaryn joıý máseleniń syrtqy kórinisin ǵana retteıdi. Qaldyq resmı konteınerge túskennen keıin ony qaıta óńdeýge baǵyttaý áldeqaıda kúrdeli mindet.

Bul jerde de belgili bir ilgerileý bar. Ekologııa mınıstrliginiń málimetinshe, 2021 jyly túzilgen 4,2 mln tonna QTQ-nyń 985 myń tonnasy nemese 21,1%-y suryptalyp, qaıta óńdelgen. 2025 jyly jalpy qaldyq kólemi shamamen 5 mln tonnaǵa jetip, onyń 1,5 mln tonnasy nemese 30,6%-y suryptaýǵa jáne qaıta óńdeýge baǵyttaldy. Bes jyl ishinde suryptalyp, qaıta óńdelgen qaldyq kólemi bir jarym ese ósti, al onyń jalpy qaldyq kólemindegi úlesi shamamen 10 paıyzdyq tarmaqqa artty. Endigi maqsat – kórsetkishti 2030 jylǵa qaraı 40%-ǵa jetkizý.

Bir zaýyt jetkiliksiz

Qaldyqtardy qaıta óńdeý kólemin arttyrý úshin memleket eń aldymen qajetti ınfraqurylymdy damytýǵa kiristi. Ýtılızatsııalyq alym esebinen kórsetiletin qoldaý aıasynda suryptaý keshenderin salý, qaıta óńdeý kásiporyndaryn ashý jáne arnaıy tehnıka satyp alý boıynsha birqatar joba maquldandy.

Bul jumystar birtindep nátıje bere bastady. Rýdnyı men Shymkentte shınalar men qurylys qaldyqtaryn qaıta óńdeıtin óndirister iske qosyldy. Búginde Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi janyndaǵy Investıtsııalyq shtab jalpy quny 374,8 mlrd teńgeni quraıtyn 68 jobany maquldaǵan. Onyń 30-na 116 mlrd teńge kóleminde jeńildetilgen qarjylandyrý berildi.

Qoldaý tapqan jobalardyń beseýi jylyna 640 myń tonna qaldyq qabyldaıtyn suryptaý keshenderin salýǵa, 16-sy jyldyq qýaty 430 myń tonna bolatyn qaıta óńdeý kásiporyndaryn qurý men keńeıtýge, taǵy toǵyzy arnaıy tehnıka alýǵa baǵyttalǵan.

Jobalardyń bir bóligi qazirdiń ózinde aıaqtaldy. 12 joba tolyq iske qosylyp, 122 arnaıy tehnıka satyp alyndy. Sonymen qatar jylyna 140 myń tonna qaldyq suryptaıtyn jeliler men 18,3 myń tonna qaldyqty qaıta óńdeıtin óndirister jumysyn bastady.

Mundaı jobalarǵa qarajat 15 jylǵa deıin jyldyq 3% mólsherlememen beriledi. Qoldaý makýlatýra men PET-bótelkelerden bastap, shınalar men tamaq qaldyqtaryn qaıta óńdeýge deıingi túrli baǵyttardy qamtyp otyr.

Sol jobalardyń biri Kókshetaýda júzege asyrylýda. «Eko-DUMP» seriktestigi jylyna 70 myń tonna qaldyq qabyldaıtyn suryptaý jáne qaıta óńdeý keshenin salyp jatyr. Kásiporynda plastık, aǵash jáne qurylys qaldyqtary óńdelip, qaıtalama shıkizat óndiriledi. Organıkalyq qaldyqtar jerdi rekýltıvatsııalaýǵa jáne qurylysqa paıdalanylatyn tehnıkalyq topyraqqa aınaldyrsa, qalǵan bóligi tsement zaýyttaryna arnalǵan RDF otyny retinde kádege jaratylady.

Kompanııa osyndaı nysandardy Býrabaı jáne Zerendi aýdandarynda da iske asyryp jatyr. Úsh kásiporynnyń jalpy qýaty jylyna 150 myń tonna qaldyqty quraýy tıis.

«Eko-DUMP» JShS dırektory Márııam Ábishevanyń aıtýynsha, memlekettik qoldaý mundaı jobalardy júzege asyrýdyń negizgi tetigi bolyp otyr.

– Jobanyń quny – 7,2 mlrd teńge. Onyń 70%-y, ıaǵnı 5 mlrd teńge, «Jasyl damý» AQ arqyly Ónerkásipti damytý qory tarapynan jyldyq 3% mólsherlememen 12 jylǵa berildi. Qalǵan 30%-yn Aqmola oblysynyń ákimdigi memlekettik-jekeshelik áriptestik aıasynda qarjylandyrdy, – dedi ol.

Kásipkerdiń sózinshe, qaldyqtardy qaıta óńdeý salasynda mundaı qoldaýsyz iri jobalardy iske asyrý qıyn.

– Biz Kókshetaýdaǵy jalǵyz zańdy polıgondy basqaramyz. Ýaqyt óte kele qoqysty jaı ǵana jınaı berý máseleni sheshpeıtinin túsindik. Ony qaıta óńdeý qajet. Biraq memlekettiń qoldaýynsyz bul bıznes ekonomıkalyq turǵydan óte kúrdeli, – dedi spıker.

Shıkizat jetispeıdi

Dál osy jerde qaıta óńdeý ekonomıkasynyń negizgi máselesi kórinedi. ıAǵnı zaýyttyń bolýy jetkiliksiz, oǵan turaqty ári sapaly shıkizat qajet. «LS Ecolife» JShS dırektory, qaıta óńdeý salasynyń tájirıbeli mamany Sergeı Lýşınskıı qaldyqtardy birtutas massa emes, qaǵaz, shyny, PET-bótelke, plenka, plastıktiń basqa túrleri, metall, organıkalyq jáne qaldyq fraktsııalar retinde qarastyrý qajet ekenin aıtady.

Ár fraktsııanyń ózindik shyǵyny bar. Shıkizatty jalpy qaldyq aǵynynan bólip alý, jınaý, qabyldaý pýnktine jetkizý, suryptaý, tazalaý, presteý nemese usaqtaý, qajetti kólemge deıin jınaqtaý jáne óndirýshige tasymaldaý, munyń barlyǵy qosymsha shyǵyndy talap etedi. Sondyqtan qaıta óńdeý zaýytqa shıkizat túsken kezde emes, ony qaldyqtan bólip alýdan bastalady.

Qazaqstanda bul tizbekke el aýmaǵynyń keńdigi qosymsha qıyndyq týǵyzady. Shaǵyn kólemdegi qaıtalama shıkizatty alys qashyqtyqqa jınap, tasymaldaý onyń ózindik qunyn arttyrady. Keı jaǵdaıda naryqtaǵy baǵasy osy shyǵyndardyń barlyǵyn óteýge jetpeıdi.

Buǵan qosa polıgon syrt kózge orasan zor shıkizat kózi bolyp kóringenimen, qaıta óńdeýshi úshin ondaǵy qaldyqtyń bári birdeı qundy resýrs emes.

– Sapaly qaldyqqa qol jetkizý qıyn. Sebebi elimizde qoqystyń basym bóligi aldyn ala suryptalmaıdy. Bizde qashyqtyq úlken, al túsetin shıkizat kólemi az. Polıgonda júrgende qoqys óte kóp sııaqty kórinedi. Biraq onyń barlyǵy birdeı qaıta óńdeýge jaramaıdy, – dedi Márııam Ábisheva.

Sebebi polıgonǵa túsken qaldyqtardyń basym bóligi aralasyp, lastanyp, bastapqy sapasyn joǵaltady. Olardyń ishinen paıdaly materıaldy qaıta bólip alý úshin qosymsha qarajat pen eńbek qajet. Ásirese qaǵaz ben karton sııaqty ylǵal men lastanýǵa sezimtal materıaldar úshin bul mańyzdy.

Osylaısha, másele qaıta óńdeý qýattarynyń jetispeýinen ǵana emes, shıkizatty zaýytqa jetkizetin bastapqy jınaý júıesiniń álsizdiginen de týyndaıdy. Eger turǵynǵa qaǵazdy, plastıkti nemese shynyny bólek tapsyrý yńǵaısyz bolsa, olar qaıtadan jalpy konteınerge túsedi. Al qabyldaý pýnktine az kólemdegi shıkizatty jınaý tıimsiz bolsa, kásipker qabyldaý jelisin keńeıtýge múddeli bolmaıdy.

Bul tapshylyqty qazaqstandyq kásiporyndar keıde ımport arqyly óteıdi. Іri kólemdegi qaıtalama shıkizat qajet bolǵan kezde olardyń bir bóligi ony kórshi elderden satyp alýǵa májbúr.

Shıkizat tapshylyǵyn kúsheıtetin taǵy bir faktor – jeke tulǵalardan qaıtalama shıkizat satyp alýǵa qatysty salyqtyq talaptar. Sergeı Lýşınskııdiń aıtýynsha, halyqqa tólem jasaý kezinde jeke tabys salyǵyn ustap qalý jáne qajetti qujattardy rásimdeý bıznes shyǵynyn arttyryp, shaǵyn jetkizýshilermen jumys isteýge degen qyzyǵýshylyqty tómendetedi.

– Qoldanystaǵy tártip, sonyń ishinde halyqqa tólem jasaǵan kezde jeke tabys salyǵyn ustap qalý jáne qujattardy rásimdeý qajettiligi shyǵyndardy arttyryp, bıznestiń shaǵyn jetkizýshilermen jumys isteýge degen qyzyǵýshylyǵyn tómendetedi, – dedi ol.

Qaıta óńdeýshige tek nesıe jetkiliksiz

Shıkizatty jınap, qaıta óńdeý jolǵa qoıylǵan kúnniń ózinde, másele munymen bitpeıdi. Kásiporyn úshin endigi suraq – daıyn qaıtalama shıkizatty kimge jáne qandaı kólemde ótkizýge bolady?

Qazaqstandaǵy Tetra Pak sııaqty kópqabatty qurama qaldyqtardy qaıta óńdeıtin jalǵyz kásiporyn – «Sever-Kombınat» seriktestiginiń bas dırektory Ánýar Túlekpaev salanyń negizgi kedergileriniń biri retinde turaqty shıkizat aǵynynyń bolmaýyn aıtady.

– Qaıta óńdeý kásiporyndaryn salýǵa daıyn ınvestorlar bar. Biraq ınvestor shıkizatty qaıdan alatynyn, onyń kólemi qansha bolatynyn jáne qandaı baǵamen satyp alatynyn túsinýi kerek. Búginde qaıtalama shıkizattyń edáýir bóligi ne suryptalmaıdy, ne kóleńkeli aınalymǵa jáne eksportqa ketedi, – dedi ol.

Bul rette jeńildetilgen qarjylandyrýdyń ózi máseleni tolyq sheshpeıdi. Ol kásiporyn salýǵa múmkindik bergenimen, zaýyttyń turaqty jumys isteýine kepildik bermeıdi. Sondyqtan bızneske uzaq merzimdi ári túsinikti erejeler qajet.

– Búkil álemde qaldyqtardy qaıta óńdeý – tabystylyǵy tómen bıznes. Mundaǵy birinshi ári mańyzdy mindet – eldi ekologııalyq turǵydan tazartý. Sondyqtan sala barlyq jerde sýbsıdııalanyp, qoldaý kórsetiledi. Eger turaqty ári ashyq qoldaý bolsa, qaıta óńdeý kólemi ósedi, al bolmasa, sala tek kúnkóris deńgeıinde jumys isteıdi, – dep esepteıdi Ánýar Túlekpaev.

Osyǵan baılanysty kásipker óńirlerdegi qaıta óńdeýge jaramdy QTQ aǵyndaryn naqty kásiporyndarǵa uzaq merzimdi ári ashyq sharttar negizinde bekitýdi jáne olardyń qozǵalysyn tsıfrlyq esepke alýdy usynady.

– «Samuryq-Qazynamen» baılanys jolǵa qoıylsa, bul respýblıka kóleminde úlken serpilis bolar edi. Nomenklatýra talaptaryna sáıkes keletin barlyq taýarlardy eń aldymen otandyq qaıta óńdeýshilerden satyp alǵan durys. Bul polımerlerge, qaǵazǵa jáne oǵan qatysty ónimderge qatysty, – dedi kásipker.

Onyń pikirinshe, mundaı tásil birden eki máseleni sheshedi. Birinshiden, bızneske turaqty shıkizat aǵyny qalyptasady jáne daıyn ónimdi ótkizýdiń naqty naryǵy paıda bolady. Demek, memlekettik qoldaý jeke kásiporyndardy qarjylandyrýmen shektelmeı, qaıtalama shıkizattyń turaqty naryǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalýy tıis.

Eki konteıner nege máseleni sheshpedi?

Qaıta óńdeý qýattarynyń artýy ózdiginen nátıje bermeıdi. Júıe báribir eń alǵashqy býynǵa – qaldyqtardy durys jınaýǵa kelip tireledi. Qazaqstanda qaldyqtardy eki fraktsııaǵa bólip jınaý boıynsha talpynystar boldy. Atap aıtqanda, birqatar óńirde qurǵaq jáne aralas qaldyqtarǵa arnalǵan bólek konteınerler qoıyldy. Alaıda tájirıbe kórsetkendeı, konteınerdi bólek qoıýdyń ózi jetkiliksiz.

Ekologııa mınıstrligi keıbir óńirlerde bul modeldiń nege jumys istemegenin túsindirdi.

– Turǵyndar shaǵymdandy, biz tıisti qorytyndy jasadyq. Jyldyń basynda tólem tártibi ózgertildi. Endi qaldyqtardy shyǵaratyn uıym bólek jınaýdy uıymdastyrǵany úshin qosymsha tólem alýǵa ótinish bere alady. Ol úshin jaramdy fraktsııalardyń shynymen bólek jınalyp, keıin suryptaý men qaıta óńdeýge jiberilgenin rastaýy qajet, – dedi QR ETRM Qaldyqtardy basqarý departamenti dırektorynyń orynbasary Abylaı Almuhanov.

Biraq qarjylyq yntalandyrýmen qatar, jınaý oryndarynyń qoljetimdiligi de mańyzdy. Turǵyn qaǵaz, plastık nemese shynyny qaıta óńdeýge tapsyrǵysy kelgenimen, eń jaqyn qabyldaý pýnkt alys bolsa, birneshe paket úshin qala arqyly barýdyń ekonomıkalyq máni bolmaıdy. Jol shyǵyny tapsyrylatyn materıaldyń qunynan asyp ketýi múmkin. Sondyqtan mınıstrlik jınaý júıesin qaldyq túziletin orynǵa barynsha jaqyndatýdy kózdep otyr.

Osy maqsatta Astanada PIK pen MIB-terdiń qaıtalama shıkizatty jınaýshy retinde jumys isteý múmkindigi synaqtan ótkizilip jatyr. Bul uıymdardyń turǵyndarmen tikeleı baılanysy bar bolǵandyqtan, jańa júıe qurýdyń qajeti joq.

– Adamdardyń qoqystyń bir bóligin qaıta óńdeýge tapsyrýǵa degen nıeti qazirdiń ózinde bar. Biraq mundaı qaldyqtardy bir jerde saqtaý kerek bolyp, keıin paketterdi qabyldaý pýnktine óziń aparýyń qajet bolsa, bul model qolaısyz bolyp qalady. Sondyqtan qazir MIB-ter arqyly kóbirek jumys isteý kerek dep sanaımyz. Bólek jınaý ár aýlada, ıaǵnı qaldyq paıda bolatyn jerde uıymdastyrylýy tıis, – dedi spıker.

Budan bólek, mınıstrlikte qaldyqtardy jınaý men qaıta óńdeýge salyqtyq jeńildikter engizý múmkindigi de qarastyrylyp jatyr. Degenmen júıeni ózgertý tek memlekettik sharalarǵa baılanysty emes. Onyń tıimdi jumys isteýi úshin qaıta óńdeýshi, jınaýshy, tasymaldaýshylar jáne turǵyndardyń ózara jaýapkershiligi men belsendiligi de qajet.

Jaǵdaıdy qalaı túzeýge bolady?

Tipti jaqsy uıymdastyrylǵan suryptaýdyń ózi barlyq qaldyqty ekonomıkaǵa qaıtara almaıdy. Lastanǵan, aralas nemese tehnıkalyq turǵydan kúrdeli fraktsııalar báribir qalady. Olardy qaıta óńdeý ne múmkin emes, ne ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz. Sondyqtan Qazaqstan qaldyqtardy basqarý júıesine taǵy bir baǵyt – energetıkalyq kádege jaratýdy engizýge daıyndalyp jatyr. ıAǵnı qaıta óńdeýge jaramsyz qaldyqtardy termııalyq óńdep, odan elektr energııasyn óndirý kózdelgen.

Bul tásilde mańyzdy shart bar. Qldyqtardy jaǵý suryptaý men qaıta óńdeýdiń ornyn almastyrmaýy tıis. Ekologııa mınıstrligi habarlaǵandaı, mundaı tártip 2021 jyldan beri Ekologııalyq kodekste bekitilgen. Aldymen paıdaly fraktsııalar alynyp, sodan keıin ǵana qalǵan qaldyq energetıkalyq kádege jaratýǵa jiberiledi.

Mundaı jobalardyń ekonomıkalyq negizi óndirilgen elektr energııasyn satýǵa baılanysty. Qaldyqtardy termııalyq óńdeıtin kásiporyndar – iri ári kapıtaldy kóp qajet etetin nysandar. Sondyqtan olardyń ótelýi qaldyqtyń ózinen túsetin tabystan góri óndirilgen energııany ótkizý múmkindigine táýeldi.

Qazaqstanda bul baǵyt ázirge jańa. Elimizde jumys istep turǵan qaldyqtardy jaǵý zaýyttary joq. Qazir Astana, Almaty jáne Shymkentte osyndaı jobalardy iske asyrý jóninde úsh qytaılyq ınvestormen kelisim jasaldy. Sonymen qatar Koreıa, Japonııa jáne Túrkııa ınvestorlary da qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

Alǵashqy jobalardyń megapolısterge baǵyttalýy túsinikti. Qaldyq kólemi neǵurlym kóp ári turaqty bolsa, kásiporyndy qajetti deńgeıde júkteý de, kóbirek energııa óndirý de ońaı. Degenmen mınıstrlik mundaı tehnologııalardy óńirlik ortalyqtarda qoldaný múmkindigin de joqqa shyǵarmaıdy. Álemde qaldyq kólemi az eldi mekenderge arnalǵan qondyrǵylar da bar.

Qaldyqtardy jaǵý máselesindegi basty suraqtardyń biri – atmosferaǵa taraıtyn shyǵaryndylar. Mınıstrlik zamanaýı tehnologııalar táýekeldi aıtarlyqtaı azaıtýǵa múmkindik beretinin aıtady.

– Zańnamada zaýyttardyń eýropalyq standarttarǵa sáıkes jumys isteýi jáne shyǵaryndylardy avtomatty túrde baqylaý júıesi bolýy naqty belgilengen. Investorlardyń shyǵyndarynyń edáýir bóligi dál osy tazartý júıelerine, súzgilerge jáne basqa da tehnologııalarǵa jumsalady, – dep túsindirdi Abylaı Almuhanov.

Onyń aıtýynsha, mınıstrlik, ákimdikter jáne salalyq qaýymdastyq ókilderi Qazaqstandaǵy jobalarǵa qoıylatyn talaptardy ázirlemes buryn sheteldegi osyndaı kásiporyndardyń tájirıbesin zerttegen.

Sonymen birge energetıkalyq kádege jaratý suryptaýdan bas tartýdy bildirmeıdi. Qaıta óńdeýge bolatyn materıal peshke tússe, onymen birge memleket onyń qunyn jáne ony jınaý men daıyndaýǵa jumsalǵan shyǵyndy da joǵaltady.

Mınıstrliktiń baǵalaýynsha, termııalyq kádege jaratýdan keıin bastapqy qaldyq kóleminiń shamamen 5–10%-y ǵana qalady. Demek, qaldyqtardy jaǵý zaýyttary polıgondardy tolyq almastyrmaıdy. Olar polıgonǵa túsetin qaldyq kólemin azaıtyp, onyń negizgi qyzmetin – tek qaıta paıdalanýǵa, qaıta óńdeýge nemese energetıkalyq kádege jaratýǵa kelmeıtin qaldyqtardy qabyldaýǵa deıin qysqartýy tıis.

Óńirlerge ártúrli júıe qajet

Qaldyqtardy basqarýda bir ǵana ámbebap sheshimge súıenýge bolmaıdy. Buǵan eń aldymen eldiń geografııasy áser etedi. Astana, Almaty jáne Shymkentte halyq tyǵyz ári qaldyq kólemi joǵary bolǵandyqtan, iri suryptaý keshenderi men qaıta óńdeý kásiporyndaryn, bolashaqta energetıkalyq kádege jaratý nysandaryn salý ekonomıkalyq turǵydan tıimdi.

Al shalǵaı óńirlerdegi jaǵdaı múlde bólek. Eldi mekenderdiń arasy ondaǵan, tipti júzdegen shaqyrymǵa sozylady, al keı aýyldarda birneshe júz ǵana adam turady. Mundaı jerde iri qalaǵa arnalǵan modeldi sol kúıinde qoldaný ekonomıkalyq jaǵynan aqtalmaıdy.

Abylaı Almuhanovtyń aıtýynsha, qazirgi tańda qaldyqtardy basqarýdyń barlyq kezeńi boıynsha úzdik nátıje kórsetip otyrǵan óńir joq.

– Ár óńir qaldyqtardy basqarý tizbeginiń belgili bir kezeńinde erekshelenýi múmkin. Bir jerde polıgondardyń jaǵdaıy jaqsy, basqa jerde suryptaý jolǵa qoıylǵan, endi bir jerde aýdan deńgeıiniń ózinde jaqsy jobalar bar. Biraq qaldyqtardy basqarýdyń tórt tizbeginiń barlyǵy da qalypty jumys isteýi qajet, – dedi ol.

Másele ásirese jańadan qurylǵan Abaı, Ulytaý, Jetisý jáne Almaty oblystarynda anyq baıqalady. Ákimshilik-aýmaqtyq qurylym ózgergenge deıin qazirgi oblys ortalyqtarynyń bir bóligi mundaı mártebege ıe bolmaǵandyqtan, qajetti ınfraqurylym da búgingi talapqa saı qalyptaspaǵan.

Aqtóbe oblysynda da iri ortalyqtardan júzdegen shaqyrym qashyqtaǵy eldi mekender bar. Soltústik Qazaqstan oblysynda shamamen 400 eldi mekenniń 90%-ynda myńnan az adam turady. Mundaı jaǵdaıda qaldyqtardy turaqty shyǵarý úshin jeke bıznestiń qyzmet kórsetýi kóbine ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz.

– Mundaı jerde jeke bıznes jumys isteýi úshin tarıftiń qandaı bolýy kerektigin ózderińiz de túsinesizder. Mundaı máseleler bar. Buǵan jergilikti atqarýshy organdardy kinálaýǵa bolmaıdy, óıtkeni bul – elimizdiń geografııalyq jáne aýmaqtyq ereksheligi. Munda basqa model qajet, – dedi mınıstrlik ókili.

Másele qaldyq kóleminiń azdyǵynda ǵana emes. Birneshe júz adam turatyn eldi mekenge qoqys tasıtyn kóliktiń ondaǵan shaqyrym qatynaýy tasymal qunyn qymbattatady. Sondyqtan mundaı aýyldardy júıeden tys qaldyrmaı, logıstıkany ózgeshe uıymdastyrý qajet.

Mınıstrlik usynyp otyrǵan model boıynsha shaǵyn eldi mekenderden jınalǵan qaldyqtar aldymen ýaqytsha saqtaý alańdaryna jetkiziledi. Sol jerde jetkilikti kólem jınaqtalǵannan keıin qaldyqtar iri partııamen aýdan ortalyǵyna tasymaldanady. Al suryptaý qýaty qajetti kólemde shıkizat jınalatyn núktelerge shoǵyrlandyrylmaq.

– Suryptaý az da bolsa rentabeldi bolýy úshin belgili bir kólem qajet. Sondyqtan biz ony aýdan ortalyqtarynda uıymdastyrýǵa basymdyq berip otyrmyz. Al árbir eldi mekenge suryptaý jelisin jetkizý múmkin emes, – dedi spıker.

Bul rette mınıstrlik kádimgi qoqys tasıtyn kóliktiń tıimdi jumys isteýi úshin shamamen 60 shaqyrymdy shekti qashyqtyq retinde qarastyrady. Odan ári jol uzarǵan saıyn kóliktiń tozýy men tasymal shyǵyny arta túsedi.

Qazir mundaı tásilder jekelegen óńirlerde pılottyq rejımde synaqtan ótip jatyr. Máselen, mınıstrlik Mańǵystaý oblysymen birlesip, aýdan deńgeıinde kommýnaldyq qaldyqtardy basqarýdyń tıimdi modelin ázirleý úshin qajetti kólem men logıstıkany eseptep jatyr.

Sondyqtan tipti bir oblystyń ózinde bir ǵana shema tıimdi bolmaýy múmkin. Ońtústiktegi keı aýyldardyń halqy soltústiktegi jekelegen aýdandardan kóp. Bir jerde turaqty shyǵarý jetkilikti bolsa, basqa jerde aýystyryp tıeý stantsııasy qajet, endi bir óńirde suryptaý tıimdi, al keı jaǵdaıda qaldyqtardy iri nysanǵa jetkizý utymdyraq.

Zaýyttan júıege deıin

Ótken jyly elimizde barlyq qaldyq túrin basqarý tujyrymdamasy qabyldandy. Qujat negizinen óndiristik qaldyqtarǵa baǵyttalǵanymen, onda óńirlerdiń erekshelikteri jáne aýdan deńgeıinde kommýnaldyq qaldyqtardy basqarýǵa arnalǵan pılottyq jobalar da qarastyrylǵan. Bul tásil qaldyq máselesin jekelegen nysandar emes, tutas júıe retinde qarastyrýǵa kóshýge negiz bolady.

Buǵan deıin negizgi nazar naqty nysandardy salýǵa aýdaryldy. Alaıda tájirıbe olardyń eshqaısysy ózdiginen máseleni sheshe almaıtynyn kórsetti. Bir nysannyń tıimdiligi búkil tizbektiń qalaı jumys isteıtinine baılanysty.

Mysaly, suryptaý keshenine turaqty qaldyq aǵyny, qaıta óńdeýshige daıyn fraktsııa, jınaýshyǵa ony tasymaldaýdyń ekonomıkalyq tıimdiligi qajet. Al halyq pen kásiporyndar úshin qaldyq tapsyrý yńǵaıly bolýy, qoqys shyǵaratyn kompanııa úshin bólek jınaý tıimdi bolýy tıis.

Sondyqtan reformanyń kelesi kezeńi jańa nysandar salýmen ǵana shektelmeıdi. Memleket endi bar jáne qurylyp jatqan qýattardy bir júıege biriktirip, olardyń turaqty jumys isteýine jaǵdaı jasaýy qajet. ıAǵnı másele «qansha zaýyt salyndy?» degen suraqtan «sol zaýyttar arqyly qansha qaldyq naqty qaıta óńdeýge jiberildi?» degen ólshemge aýysýy tıis. Nátıjeni baǵalaýda da osy kórsetkish mańyzdy.