Qazaqstanda klımatqa tózimdi úıler salyna ma

Qalalar klımatqa qalaı beıimdelýi tıis?

Klımattyń ózgerýine beıimdelý qalany josparlaýdan bastalady. Asfalt pen betonnyń shamadan tys kóp bolýy, jasyl jelektiń azdyǵy men qurylys tyǵyzdyǵynyń artýy qalanyń qyzyp ketýin kúsheıtedi. Al sý ótkizbeıtin jabyndar nóser jaýyn kezinde sýdyń jerge sińýin shektep, kósheler men aýlalarda sý jınalý qaýpin arttyrady. Sondyqtan klımatqa beıimdelý máselesi jańa ǵımarattyń jobasyna deıin-aq qalanyń keńistiktik josparlaýynda eskerilýi qajet.

Mysaly, Almatynyń 2040 jylǵa deıingi Bas josparynda kógaldandyrý aýmaǵyn keńeıtý, tabıǵı keshenderdi saqtaý, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý jáne qalanyń keńistiktik qurylymyn jetildirý mindetteri qarastyrylǵan.

— Qala aýmaǵyn josparlaý kezinde fýnktsıonaldyq jáne ekologııalyq aımaqtarmen qatar, sý qorǵaý beldeýleri, ınjenerlik-geologııalyq jaǵdaılar men jeldiń baǵyty eskeriledi. Mundaı talaptardyń barlyǵy klımattyq táýekelderdi azaıtýǵa baǵyttalǵan, — delingen Almaty qalalyq qurylys basqarmasynyń jaýabynda.

Mamandar jobalardy qaraý kezinde aerodınamıkalyq modeldeý arqyly jel aǵynynyń qozǵalysyn baǵalaıtynyn atap ótedi. Bul tásil ǵımarattardy ornalastyrǵanda tabıǵı aýa almasýyn saqtaýǵa múmkindik beredi. Qaladaǵy qurylys tyǵyz bolǵan saıyn, ásirese, ystyq kezeńde jel aınalymy men mıkroklımattyń mańyzy arta túsedi.

Qalalyq ortanyń qyzyp ketýin azaıtý úshin josparlaý deńgeıinde jasyl shatyrlar, tik kógaldandyrý, jarqyn tústi qurylys materıaldary, sý ótkizgish jabyndar men jańbyr baqtary sııaqty sheshimderdi qoldanýǵa bolady. Mundaı tásilder bir jaǵynan jazǵy ystyqtyń áserin tómendetse, ekinshi jaǵynan jaýyn-shashyn kezinde sýdy jınaqtap, onyń qalalyq júıege túsetin júktemesin azaıtýǵa múmkindik beredi. ıAǵnı kógaldandyrý men sý ınfraqurylymy klımattyq beıimdelýdiń bir bóligi retinde qarastyrylýy tıis.

Qalany polıtsentrlik qaǵıdatpen damytý da klımattyq turǵydan mańyzdy. Turǵyndarǵa jumys, bilim berý, qyzmet kórsetý jáne demalys oryndaryna uzaq qashyqtyqqa barýdyń qajeti azaısa, kólikke táýeldilik pen jol júktemesi tómendeıdi. Sonymen birge taý bókterindegi shamadan tys tyǵyz qurylysty shekteý men ózara baılanysqan jasyl aýmaqtardy saqtaý qalanyń mıkroklımatyn jaqsartýǵa yqpal etýi múmkin.

Ýrbanıst, «Vision Zero Community Foundation» qorynyń jetekshisi Erqanat Zaıtovtyń aıtýynsha, energııa tıimdi ǵımarattyń ózi durys josparlanbaǵan aýmaqta ornalassa, turǵyndarǵa qajetti jaılylyqty tolyq qamtamasyz ete almaıdy.

— Eger ǵımarattyń aınalasynda asfalt pen avtoturaq kóp, aǵash az jáne aýa aınalymy nashar bolsa, jaz mezgilinde úıdiń aınalasyndaǵy temperatýra joǵarylap, onyń ishki keńistigi de qatty qyzýy múmkin. Sondyqtan energııa tıimdiligin tek ǵımarattyń qabyrǵasy, terezesi nemese jylý júıesimen shektemeı, onyń aınalasyndaǵy aýla, kóshe jáne jalpy aýdannyń josparlanýyn birge qarastyrý qajet, — dedi ýrbanıst. 

Bul jerde aǵashtardy saqtaý da mańyzdy. Eresek aǵashtar kóleńke berip qana qoımaı, qalalyq keńistiktegi temperatýrany tómendetýge yqpal etedi. Sondyqtan olardy jaıaý júrginshi joldarynyń, aýlalardyń, balalar alańynyń jáne qoǵamdyq kólik aıaldamalarynyń mańynda saqtap, jańa aýdandardy josparlaý kezinde qurylys aralyqtarynyń araqatynasy, ǵımarattardyń baǵyty, kóleńkeli jaıaý marshrýttar men jasyl dálizder aldyn ala qarastyrylýy kerek.

Qurylys kezinde klımat ózgerisin eskerý mańyzdy

Almaty bas jospary mekemesi mamandarynyń aıtýynsha, ǵımarattyń ońtústik jáne batys bólikterinde úlken áınek betterdi syrtqy kóleńkeleý júıesinsiz qoldaný jaz mezgilinde ishki keńistiktiń shamadan tys qyzýyna alyp kelýi múmkin. Sondyqtan kúnnen qorǵaıtyn áınek, kóleńkeleý elementteri men lodjııalar ǵımarattyń keıingi kezeńinde emes, jobalaý kezinde birden qarastyrylǵany durys.

— Jeldetiletin qasbetter, sapaly jylý oqshaýlaǵysh materıaldar men durys eseptelgen qorshaý konstrýktsııalary qysta jylýdy saqtaýǵa, al jazda ǵımarattyń shamadan tys qyzýyn tómendetýge múmkindik beredi. Energııa tıimdiligi — klımatqa beıimdelýdiń mańyzdy quraldarynyń biri, — delingen mekemeniń redaktsııaǵa jaýabynda.

Ekolog, turaqty damý boıynsha sarapshy Laýra Seıilbektiń pikirinshe, ǵımarat jobalaǵanda tek burynǵy jyldardyń klımattyq jaǵdaılaryna súıený jetkiliksiz. Sebebi jańa turǵyn úı nemese qoǵamdyq nysan birneshe onjyldyq boıy paıdalanylýy múmkin, al osy kezeńde temperatýralyq rejım, jaýyn-shashyn sıpaty jáne sý resýrstarynyń qoljetimdiligi ózgerýi yqtımal. Sondyqtan ǵımarattyń 20–30 jyldyq paıdalaný merzimindegi klımattyq jaǵdaılardy aldyn ala baǵalap, beıimdelý sheshimderin jobanyń bastapqy kezeńinen engizý qajet.

— Bul qaǵıda tek jańa qurylysqa qatysty emes. Qazirdiń ózinde paıdalanylyp otyrǵan turǵyn úı qoryn klımattyń ózgerýine beıimdeý máselesi týyndap otyr. Jylý oqshaýlaǵyshtaryn jaqsartý, terezelerdi jańartý, shatyrlar men qasbetterdi qaıta jóndeý, ınjenerlik júıelerdi avtomattandyrý sııaqty sharalar ǵımarattardyń klımattyq turaqtylyǵyn arttyra alady.

Jańa jobalarda energııa tıimdi ınjenerlik júıelermen qatar, qasbettiń germetıkalyǵy, sapaly terezeler, jasyl aýlalar men jeldetý júıelerine qajetti ınfraqurylym aldyn ala eseptelýi kerek. Bolashaqta ǵımarat ishindegi mıkroklımatty avtomatty retteý, sýdy qaıta paıdalaný men ınjenerlik jelilerdegi shyǵyndardy azaıtý sııaqty tehnologııalardyń mańyzy arta túsedi, — dedi spıker.

Sarapshynyń pikirinshe, elimizdiń barlyq óńirine birdeı qurylys sheshimin qoldaný múmkin emes. Almaty úshin seısmıkalyq jaǵdaı men taýly relef mańyzdy bolsa, Astana úshin jeldiń kúshi men uzaq sýyq kezeń eskerilýi qajet. Ońtústik óńirlerde jazǵy aptap pen sý tapshylyǵy ózekti bolsa, Kaspıı mańynda jer asty sýlary men topyraqtyń erekshelikteri mańyzdy. Al batys pen shóleıt aımaqtarda qurǵaqshylyq, shańdy jáne qumdy daýyl sekildi faktorlar qurylys standarttaryna yqpal etýi múmkin.

Energııa tıimdiligi: klımatqa beıimdelýdiń ekonomıkalyq jaǵy

Ǵımarattardyń energııany kóp tutynýy klımat máselesin ekonomıkalyq jáne ınfraqurylymdyq máselege de aınaldyrady. Qazaqstanda ǵımarattar energııa tutynýdyń shamamen 40 paıyzyna jaýap beredi, onyń edáýir bóligi turǵyn sektordaǵy jylytýǵa jumsalady.

GIZ-diń (Germanııa halyqaralyq yntymaqtastyq qoǵamy) Qazaqstandaǵy jobalar jónindegi jetekshisi Dana Ermolenoktyń aıtýynsha, joǵary energııa tutynýdyń negizgi sebepteriniń biri — eldegi ǵımarattardyń edáýir bóligi ondaǵan jyl buryn salynýy.

Olardy jylytýǵa kóp energııa qajet.

Sondyqtan turǵyn úı qoryn jańǵyrtý ári energııa shyǵynyn, ári ǵımarattardyń klımattyq áserin tómendetýdiń mańyzdy baǵyty sanalady.

— Eski ǵımarattarda jylý tutyný orta eseppen 200–250 kVt·saǵ/m² deńgeıine jetýi múmkin, al zamanaýı energııa tıimdi ǵımarattarda kórsetkish aıtarlyqtaı tómen. Mundaı aıyrmashylyq tek kommýnaldyq tólemge áser etpeıdi. Otyn az jumsalsa, energetıkalyq júıege túsetin júkteme men parnıktik gaz shyǵaryndylary da tómendeıdi, — dedi Dana Ermolenok. 

Sarapshynyń pikirinshe, osy baǵytta turǵyn úılerdi jańǵyrtýǵa arnalǵan jobalardyń biri — FELICITY II baǵdarlamasy. Ol qalalar men mýnıtsıpalıtetterge tómen kómirtekti ınfraqurylym jobalaryn daıyndaý, tehnıkalyq máselelerdi sheshý jáne ınvestıtsııa tartý baǵytynda qoldaý kórsetedi. Jobalar aıasyndaǵy modeldeý, ǵımarattardy jańǵyrtýdyń ózi qurylys materıaldaryna, ınjenerlik jumystarǵa jáne kásibı qyzmetterge suranysty arttyryp, ekonomıkalyq belsendilikke áser etetinin kórsetedi.

— Energııa tıimdiligi úshin tek qasbetti oqshaýlaý jetkiliksiz. Ǵımarattyń jylý kontýry, terezelerdiń sapasy, germetıkalyǵy, jylytý júıesin basqarý, jeldetý jáne ınjenerlik júıelerdiń ózara úılesimdiligi birge qarastyrylýy kerek. Jaz mezgilinde ǵımarattyń baǵyty, syrtqy kóleńkeleý men túngi tabıǵı jeldetý de salqyndatqyshqa túsetin júktemeni azaıtady, — dedi spıker. 

Al «Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń» Astanadaǵy fılıal dırektory, turǵyn úı developmenti salasyndaǵy sarapshy, «Renome» kompanııalar tobynyń bas dırektory Vıacheslav Lazarevtiń aıtýynsha, ǵımarattardyń bazalyq energııa tıimdiligin qosymsha shyǵynsyz qamtamasyz etýge bolady.

— Jylý oqshaýlaýyn jaqsartý, energııa únemdeıtin terezeler ornatý jáne ınjenerlik júıelerdi durys basqarý bastapqy shyǵyndy kóbeıtkenimen, keıin energııa shyǵynyn azaıtý arqyly ózin aqtaıdy. Tarıfterdiń ósýi jaǵdaıynda mundaı sheshimderdiń ekonomıkalyq tıimdiligi artady.

Aldaǵy ýaqytta shatyrǵa kún panelderin ornatý sııaqty jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy da qarastyrý qajet, — dedi Vıacheslav Lazarev.

Qazaqstanda jasyl ıpoteka quraldaryn damytý baǵytynda Azııa damý bankimen birlesken jumys júrgizilip jatyr. Alaıda bul jerde basty nazar tek jańa turǵyn úı qurylysyna emes, qoldanystaǵy turǵyn úı qoryn jańǵyrtýǵa da aýdarylýy tıis. Sebebi ǵımarattardyń edáýir bóligi eski bolǵandyqtan, olardyń energııa tıimdiligin arttyrý klımatqa beıimdelýdiń aýqymdy rezervi bolyp otyr.

Elimizdegi ǵımarattardyń shamamen úshten biri 50 jyl buryn salynǵan, taǵy bir bóligi 25 jyldan asqan nysandarǵa jatady. Bul turǵyn úı qoryn kezeń-kezeńimen jańǵyrtý qajettigin kórsetedi.

«Jasyl» qurylys: standarttan turaqty tájirıbege deıin

Klımattyń ózgerýine beıimdelý úshin energııa tıimdiligi men resýrs únemdeý qaǵıdalaryn naqty standarttarmen bekitý qajet. Osy turǵyda «jasyl» qurylys uǵymy tek ekologııalyq ımıdj emes, ǵımarattyń klımattyq turaqtylyǵyn baǵalaýǵa múmkindik beretin praktıkalyq qural retinde qarastyrylýy tıis.

Qazaqstannyń Green Building Council qaýymdastyǵy ǵımarattardy sertıfıkattaý, jasyl qurylys standarttaryn ázirleý jáne sala mamandaryn oqytý baǵytynda jumys isteıdi. Qazaqstan jaǵdaıyna beıimdelgen OMIR jasyl qurylys standarty LEED jáne BREEAM sekildi halyqaralyq júıelerdiń jekelegen elementterin jergilikti klımattyq, áleýmettik jáne ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa beıimdeıdi. Onda energııa men sýdy paıdalaný, qaldyqtardy basqarý, ishki orta sapasy men resýrstardy tıimdi paıdalaný sııaqty kórsetkishter baǵalanady.

Alaıda mundaı talaptardy klımattyq beıimdelýmen baılanystyra qaraý mańyzdy. Mysaly, energııany az tutyný ǵımarattyń jylytý men salqyndatýǵa qajetti resýrsyn tómendetse, sýdy tıimdi paıdalaný sý tapshylyǵy táýekeline tótep berýge kómektesedi. Al ishki mıkroklımatqa qoıylatyn talaptar aptap ystyq kezinde turǵyndardyń jaılylyǵyn saqtaýǵa múmkindik beredi.

KazGBC tehnıkalyq dırektory Aıman Shopaevanyń pikirinshe, qurylys materıalyn durys tańdaý qajet.

— Materıaldyń energııa men resýrs shyǵynyn, óndirýden bastap tasymaldaý, paıdalaný jáne kádege jaratý kezeńderine deıin eskerý qajet. Mundaı tásil ǵımarattyń qorshaǵan ortaǵa áserin ǵana emes, onyń uzaq merzimdi tıimdiligin baǵalaýǵa múmkindik beredi, — dep sanaıdy ol.

Qazaqstanda jasyl sertıfıkattaý tájirıbesi birtindep keńeıip keledi. Degenmen sertıfıkattyń bolýy ǵımarat avtomatty túrde klımatqa tózimdi degen sóz emes. Nátıje jobanyń sapasyna, qurylys jumystarynyń oryndalýyna, ınjenerlik júıelerdiń durys iske qosylýyna jáne keıingi paıdalaný tártibine baılanysty. ıAǵnı jasyl standartty qaǵaz júzinde oryndaý emes, onyń talaptaryn naqty qurylys tájirıbesine engizý mańyzdy.

Jańa model qalaı qalyptasýy qajet?

Osy talaptardyń barlyǵyn biriktirgende, klımatqa beıimdelgen qurylys jeke ǵımarattyń sıpattamasynan áldeqaıda keń uǵym ekeni kórinedi. Munda qala qurylysy, sáýlet, energııa jáne sý júıeleri, kólik pen jasyl keńistikter ózara baılanysta qarastyrylýy kerek.

Sondyqtan jańa aýdandy josparlaý kezinde ǵımarattardyń energııa tıimdiligimen qatar, kóshelerdiń kóleńkelenýi, aǵashtardyń ornalasýy, sý ótkizgish jabyndar, jeldiń tabıǵı qozǵalysy men qoǵamdyq kóliktiń qoljetimdiligi eskerilýi qajet. Qoldanystaǵy aýdandar úshin de beıimdelý sharalary qajet. Artyq asfaltty qysqartý, kógaldandyrý kólemin ulǵaıtý, paıdalanylmaı jatqan aýmaqtardy shaǵyn qoǵamdyq keńistikterge aınaldyrý, jaıaý júrginshi joldaryn kóleńkeleý sııaqty sheshimder qalanyń klımattyq jaılylyǵyn arttyra alady.

Ǵımarattyń ózinde tıimdi qasbet, kóleńkeleý júıeleri, avtomattandyrylǵan ınjenerlik jabdyq, sýdy qaıta paıdalaný men jańartylatyn energııa kózderin qoldaný sekildi sheshimder mańyzdy.

Qoldanystaǵy turǵyn úı qoryn jańǵyrtýda turǵyndarmen jumys ta erekshe mańyzǵa ıe. Jóndeý jumystarynyń quny, turǵyndardyń bolashaq kommýnaldyq shyǵynynyń ózgerýi, jobadan túsetin ekonomıkalyq paıda, jaýapkershilik pen qarjylandyrý tetikteri aldyn ala túsindirilýi kerek. Klımatqa beıimdelý — tek tehnıkalyq joba emes, turǵyndardyń da qatysýyn talap etetin uzaq merzimdi protsess.

Sarapshylardyń pikirinshe, bul rette halyqaralyq tájirıbeni daıyn úlgide kóshirip alý tıimdi bolmaýy múmkin. Elimizdiń klımaty, qurylys normalary, kommýnaldyq tarıfteri, qarjylandyrý múmkindigi men halyqtyń tólem qabileti ózge elderden erekshelenedi.

Ekolog Laýra Seıilbek aıtqandaı, klımatqa tózimdi qurylys bir ǵana salanyń mindeti emes.

— Munda ekologtar, ınjenerler, sáýletshiler, ýrbanıster, kommýnaldyq qyzmetter, developerler men memlekettik organdardyń birlesken jumysy qajet. Sebebi klımattyq táýekel bir mezette energııaǵa, sýǵa, qurylysqa, kólikke jáne qalanyń qoǵamdyq keńistigine áser etedi. Sondyqtan beıimdelý sharalary da osy salalardyń barlyǵyn biriktiretin júıeli tásilge negizdelýi tıis, — dep esepteıdi ol.

Buǵan qosa klımatqa beıimdelgen sheshimderdiń bastapqy quny keı jaǵdaıda joǵary bolýy múmkin. Biraq munda bir rettik qurylys shyǵynymen shektelmeı, ǵımarattyń búkil ómirlik tsıkli qarastyrylýy kerek.

— Klımattyń ózgerýi Qazaqstan úshin bolashaqtyń máselesi emes. Ystyq kezeńderdiń kúsheıýi, jaýyn-shashyn sıpatynyń ózgerýi, sý tapshylyǵy jáne energııaǵa degen suranystyń ósýi qalalardy josparlaý men qurylys talaptaryna jańa kózqarasty qajet etedi. Sondyqtan jańa ǵımarattar aldaǵy birneshe onjyldyqtaǵy klımattyq jaǵdaılardy eskere otyryp jobalanýy kerek, — dep sanaıdy sarapshylar.

Al bul mindetterdi oryndaý úshin jeke tehnologııa nemese bir ǵana «jasyl» standart jetkiliksiz.