Qazaqstanda kıik máselesin sheshýdiń joldary qandaı

Aqbóken sany 4 mln 689 myń basqa jetti

Bul máselege baılanysty Ekologııa jáne tabıǵır resýrstar mınıstrligine arnaıy saýal joldanyp, birneshe suraq berilgen edi. 

Mınıstrliktiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetinen málimetinshe, bıylǵy kóktemgi esepke alý qorytyndylary boıynsha (tóldeý kezeńine deıin) kıik sany Qazaqstanda 4 mln 689 myń basqa jetti.

Sonyń ishinde Oral popýlıatsııasynda — 2,7 mln, Betpaqdalada — 1 mln 870 myń, Ústirtte 119 myń bas aqbóken sanaqqa ilikken.

Bıyl Batys Qazaqstan oblysynda kıikterdiń aýrýǵa shaldyǵyp, sonyń saldarynan ólim-jitim derekteri kóbeıgeni belgili. Sonymen qatar olardyń ish tastaýy saldarynan tól azaıdy. Osyǵan oraı jaýap bergen komıtettiń naqtylaýynsha, kıikterdiń aýrýǵa shaldyǵý jáne qyrylý sebepterin anyqtaý, sondaı-aq karantın engizýge qatysty máseleler Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quzyretine jatady. Qazirgi ýaqytta atalǵan mınıstrlik janýarlardyń qyrylý sebepterin anyqtaý boıynsha keshendi is-sharalardy júrgizýde, onyń ishinde epızootııalyq ahýal men janýarlar aýrýlaryna turaqty monıtorıng júzege asyrylyp jatyr.

Sonymen qatar kıikterdiń ólim-jitim deńgeıine áser etetin tabıǵı bıologııalyq úderister tán ekenin eskerý qajet. Atap aıtqanda, barlyq jas sanatyndaǵy analyqtardyń tabıǵı ólim-jitimi shamamen 10 paıyz boldy. Kúıekke qatyspaıtyn tekelerdiń ólim-jitimi de shamamen 10 paıyzǵa jetedi. Al kúıekke belsendi qatysatyn atalyqtar arasynda bul kórsetkish 25-ten 50 paıyzǵa deıin ózgeredi. Laqtardyń bir jyl ishindegi ólim-jitimi aýa raıy jaǵdaılaryna baılanysty 50-60 paıyz aralyǵynda bolady.

2026 jyldyń basynan beri Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda 18 874 kıik ushasy joıyldy.

Oǵan qosa, jergilikti turǵyndar arasynda kıikterdiń qyrylý faktileri nemese olardyń ushalary anyqtalǵan jaǵdaıda «Ohotzooprom» ÓB» RMQK ınspektorlaryna ýaqtyly habarlaý qajettiligi jóninde aqparattyq-túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Komıtet kıik popýlıatsııalarynyń jaı-kúıine turaqty monıtorıng júrgizip otyrady. 

Keıingi jyldary Batys Qazaqstan oblysynda kıik sanyn retteý jumystary qolǵa alynǵany málim. Mysaly, 2023 jyly — 19 699 bas, 2024 jyly — 7 777 bas, 2025 jyly 108 458 bas kıik aýlandy.

Bul rette kıikti alý lımıti josparly alý kólemi bolyp tabylmaıtynyn atap ótken jón. Ol popýlıatsııanyń qurylymy negizinde esepteletin bıologııalyq turǵydan jol beriletin eń joǵarǵy shek bolyp tabylady jáne tek popýlıatsııa sanyn retteýdiń yqtımal sheńberin aıqyndaıdy. Al kıikterdi alýdyń naqty kólemi qalyptasqan naqty jaǵdaıǵa, qajetti ınfraqurylymnyń bolýyna, ekonomıkalyq oryndylyǵyna, popýlıatsııanyń jaı-kúıine jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq mindettemelerine qaraı aıqyndalatyn bolady.

Qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń ótinishteri negizinde múddeli memlekettik organdarmen jáne ǵylymı uıymdarmen birlesip, 2026 jyly kıik sanynyń popýlıatsııasyn basqarý máselesi pysyqtalýda. 

Kıik múıizi tańbalanady

Qazaqstanda kıik múıiziniń máselesi de kún tártibinen túspeı keledi. Kıik múıizin zańsyz saqtaý, tasymaldaý jáne satýmen aınalysqandar zańǵa sáıkes jazalanady. Osy oraıda aldaǵy ýaqytta kıik múıizin zańdy aınalymǵa engizý máselesi qarastyryla ma? Eger qarastyrylǵan jaǵdaıda bul baǵytta qandaı sheshimder nemese zańnamalyq ózgerister ázirlenbekshi?

Komıtet mamandarynyń pikirinshe, kıik múıizderin eksporttaýdy zańdastyrý atalǵan ónimniń zańsyz aınalymy men kontrabandasyna yqpal etýi múmkin. Óıtkeni onyń naryqtyq baǵasynyń ózgerýi suranystyń qalyptasýyna áser etýi yqtımal. Osy maqsatta kıik múıizderiniń qadaǵalanýyn jáne zańdy aınalymyn qamtamasyz etý úshin kıik múıizderin tańbalaý máselesi pysyqtaldy.

— 2025 jylǵy 1 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynda kıik derıvattaryn tańbalaý júıesiniń operatory retinde «Qazaqtelekom» AQ resmı túrde aıqyndaldy. Sondaı-aq Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń 2025 jylǵy 12 naýryzdaǵy № 59-Ó buıryǵymen kıik derıvattaryn sáıkestendirý quraldarymen tańbalaý jónindegi pılottyq joba bekitildi. Qazirgi ýaqytta árbir kıik múıizi mindetti túrde tańbalanady. Sonymen qatar Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń 2026 jylǵy 11 naýryzdaǵy № 41 buıryǵymen kıik derıvattaryn tańbalaý kezinde qoldanylatyn sáıkestendirý quraldarynyń shekti quny 911 teńge mólsherinde bekitildi, — delingen resmı jaýapta. 

Ǵalymnyń pikiri qandaı?

Veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵaısa Ábsatyrovtyń paıymdaýynsha, Batys Qazaqstan oblysynda ótken jyldary kıik sanyn retteý jumystary júrgizilgenimen, ol kútkendegideı nátıje bergen joq. Túrli sarapshylardyń boljamynsha, tólin qosa eseptegende, 2026 jyly óńirdegi kıik sany 4 mıllıonnan asyp ketýi tıis edi. Alaıda birneshe sebep boıynsha bulaı bolǵan joq.

— Kıik pen aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń jaıylym men sýatqa baılanysty básekelestigin aıtpaǵanda, túrli aýrý juqtyrý qaýpi joǵary ekendigin eskermeı bolmaıdy. Zertteýler kórsetkenindeı, aqbóken sanynyń shamadan tys asyp ketýi saldarynan kıikter tek ózderi arasynda ǵana emes, malǵa, tipti adamǵa indet tasymaldaýy bolýy múmkin. Keıingi kezde kıik pen mal eldi meken mańynda birge jaıylatyndyqtan, bul másele erekshe mańyzdy. Aqbóken pasterellez, klostrıdıoz, usaq maldyń obasy, lısterıoz, túıneme sekildi birqatar juqpaly dertti, sondaı-aq ehınokokkoz, tsenýroz jáne kene arqyly parazıttik aýrýdy taratýy yqtımal. Sonyń ishinde aýsyl sııaqty transshekaralyq indet aıryqsha qaýipti, — deıdi ǵalym. 

Onyń aıtýynsha, bıyl tabıǵat ózin-ózi rettedi. ıAǵnı aýrý saldarynan kıik shyǵyny men olardyń arasynda ish tastaý kóbeıdi. Aýyl sharýashylyǵy janýarlary da aýrýǵa shaldyqty. Degenmen kóktem men jaz jańbyrly bolyp, shóp jaqsy shyqty. Sondyqtan sharýalar men turǵyndar ázirge tynyshtaldy. Biraq kelesi jyly jaǵdaıdyń qalaı bolaryn boljaý qıyn.

— Kıik pen maldyń arasyndaǵy aýrý eshqaıda ketken joq. Vırýsy saqtalyp qaldy. Sol sebepti indettiń aldaǵy jyly da qaıtalanýy yqtımal. Buǵan jol bermeý úshin veterınarlyq aldyn alý is-sharalaryn der kezinde júrgizgen durys. Bıyl kúzde kıik sanyn retteý taǵy da qolǵa alynbaqshy. Bul jetkiliksiz. Ǵalymdar pikirin eskere otyryp, bul máseleni túpkilikti sheshýdiń joldaryn izdestirý qajet, — dep qosty Ǵ.Ábsatyrov. 

Depýtat ne deıdi?

BQO máslıhatynyń depýtaty, Tasqala aýdany «Bolashaq» sharýa qojalyǵynyń basshysy Nurtaı Jumashev kıik sanyn retteýdi toqtatpaý qajet dep esepteıdi.

— Bul másele aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn aǵaıyndy da alańdatady. Osy oraıda biz jýyrda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikterine baryp, mamandarmen tildestik. Mundaǵy oıymyz — kıikter tek ólgende emes, soǵan deıin tekserilse deımiz. Mysaly, sharýalar men turǵyndar qoldaǵy malyn ektirip, túrli aýrýdyń aldyn alýǵa qam jasaıdy. Osyndaı jumystar aqbókenderge qatysty nege júrgizilmeske? — deıdi N.Jumashev.

Onyń oıynsha, kıik eti maldikindeı emes, kúndelikti jeýge kelmeıdi. «Kýbleı» kásiporny konservi jasaýdy jolǵa qoıdy. Tek sonyń baǵasy arzandatylsa, ónim ótkizýdiń bir joly bolar ma edi.

Ekinshiden, kıik sanaǵyna qatysty eki túrli derek aıtylady. Resmı málimetpen qarapaıym halyqtyń esebi sáıkes kelmeıdi. «Bókeıorda» tabıǵı rezervatyna oblystan arnaıy jer berilgenimen, oǵan kıikti qamap ustaý múmkin emes. Sondyqtan retteý is-sharalaryn turaqty júrgizý arqyly óńirde 600 myń bas kıik qalsa, sol jetkilikti. Egistik jerlerdi qorshaýǵa sharýalardyń báriniń birdeı shamasy jetpeıdi. Óıtkeni sýbsıdııa alqapty qorshap bolǵannan keıin ǵana beriledi. Oǵan qosa qorshaý tehnıka sııaqty qojalyqqa eshqandaı kiris ákelmeıdi. Tek qorshaý túrinde turady. 

Úshinshiden, mal sanaǵyn da durys jolǵa qoıý kerek. Budan eki jyl buryn jem-shópten qatty qysylǵan sharýalar men turǵyndarǵa oblys bıýdjeti arqyly sýbsıdııa berilgen kezde basy artyq maldyń bar ekeni anyqtaldy. Óńirde maldyń basym kópshiligi Kaztalov, Jańaqala, Bókeı ordasy jáne Jánibek aýdanynda shoǵyrlanǵan. Aldaǵy ýaqytta jylqyǵa baılanysty shý shyǵýy múmkin. Sebebi óneboıy dalada júretindikten, jylqy esepke alyna bermeıdi.

— Tórtinshiden, kıik sanyn retteý kezinde túsetin paıdanyń bir bóligi sodan zardap shegip otyrǵan sol ońtústik aýdandar turǵyndarynyń muqtajyna jumsalsa deımiz. Aıtalyq, kıik múıizi qaıda ketip jatyr, biz ony bilmeımiz. Qazirgi kezde shekaralyq aýyldarǵa jol tartylyp, áleýmettik nysandar salynyp jatyr. Sol eldi mekenderde halyqty turaqtandyrý úshin qosymsha qarjy kózin qarastyrǵan artyq bolmas edi, — dedi N.Jumashev.

Sonymen, Qazaqstanda kıik máselesin túbegeıli sheshýdiń joldaryn túgel taptyq deý qıyn.

Endeshe, bul baǵytta mınıstrlikten bastap jergilikti atqarýshy organdarǵa deıin birlese jumystaný kerek-aq. 

Eske salaıyq, budan buryn Batys Qazaqstanda kıikterdiń kóbeıýi sharýa qojalyqtaryn alańdatyp otyrǵanyn jazǵan edik.

Sondaı-aq Batys Qazaqstanda kıik máselesin qalaı sheshýge bolatyny saralandy. 

Batys Qazaqstanda 3 300-ge jýyq kıik óleksesi joıyldy.

BQO-da aýrýdan maly shyǵynǵa ushyraǵan sharýalar ótemaqy ala ma, bul másele de jazyldy.

Batys Qazaqstanda kıik sany 2,7 mln basqa jetti.