Qazaqstanda kıikterdi qorǵaý týraly bólek zań qabyldaý usynyldy
NUR-SULTAN. QazAqparat - Senat depýtattary qolǵa túsken brakonerlerdiń dúnıe-múlkin tolyq tárkileýdi surady. Osy oraıda olar Úkimet basshysy Asqar Mamınniń atyna depýtattyq saýal joldady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Bizdiń depýtattyq saýalymyzǵa ózek bolyp otyrǵan Qazaqstandaǵy eń túıtkildi máseleniń biri - kıikterdiń qyrylýy. Qazaqstanda 1920 jyldary kıik aýlaýǵa tyıym salynǵan. Sonyń nátıjesinde 1960-shy jyldary olardyń sany 2 mılıonnan asty. Biraq, ókinishtisi, sol kıikter qazir azaıyp barady. Saıyn dalamyzdy mekendegen aqbókenderdiń sany 2018 jyly 200 myńnan sál ǵana asty. Munyń sebebi nede? Sebebi, jazyqsyz janýarlardy qyryp-joıyp jatqan - adamdar. Elimizde brakonerlik qylmys kóz ilespes jyldamdyqpen órship barady. Halyq arasynda «múıizdi mafııa» dep atalatyn qandy qylmystyń kórigi qyzyp tur. Aqshaǵa qunyǵyp alǵan brakonerler júzdegen kıikti azaptap, múıizi men tuıaǵyn kesip alyp, dalaǵa laqtyryp ketip jatyr. Kıiktiń múıiziniń bir kelisi 200 myń teńgeden joǵary baǵaǵa satylyp, Qytaıdyń bazarynda 3,5 - 5 myń AQSh dollaryna deıin qymbattaıdy. Kıeli ańnyń múıizi dárilik shıkizat retinde shyǵys medıtsınasynda burynnan qoldanylady. Al elimizdiń zańnamasynda bir kıikti atqan adamǵa bar-joǵy 300 AEK kóleminde aıyppul salynady», - dedi Senat depýtaty Álimjan Qurtaev.
Osy oraıda zańnamada brakonerdi qýǵan ınspektor tıisti deńgeıde qorǵalmaǵanyn atap ótti.
«Mysaly, brakonerler avtokólik jolyna shyǵyp qashsa, qýýǵa, toqtatýǵa, oq atýǵa quqyǵy joq. Ekinshiden, ınspektorlarǵa qarý qoldanýǵa tyıym salynǵan. Tek ómirine qaýip tónip, brakoner ózine oq atqanda ǵana atýyna bolady. Úshinshiden, ınspektor kúdiktiniń qarýyn tartyp alyp, kóligin de teksere almaıdy. Mundaı olqylyqtar brakonerlerge qylmysyn jasyrýǵa múmkindik berýde. Kóp jaǵdaıda brakonerler quqyq qorǵaýshylarmen, ınspektorlarmen aýyz jalasyp, «múıizdi mafııanyń» bıznesin damytýda. Qazaq halqynyń qaharman uly, «Ohotzoopromnyń» ınspektory, marqum Erlan Nurǵalıevtiń brakonerlerdiń qolynan qaza tabýy osy saladaǵy kóp bylyqtyń betin ashyp berdi», - dedi senator.
Onyń paıymynsha, sottar ádettegideı zań buzýshylarǵa jumsaq jaza berýmen shekteledi. Brakonerlerdiń kóligi men qarýyn kámpeskeleýge sheshim shyǵarmaıdy. Muny paıdalanǵan brakonerler qylmysyn jalǵastyra beredi.
«Qazaqstanda kıikterdi qorǵaý týraly jańa, bólek zań qabyldaýymyz kerek. Sol zańda kıik atqan, kıeli janýarlardyń ómirine qaýip tóndirgen adamdardy qatań jazalaıtyn jańa bap engizilýi tıis. Búgingi zańymyzdaǵy kıik atqan adamǵa 300 AEK kóleminde aıyppul salý, úsh jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy óte jeńil. Ekinshiden, brakonerlermen aýyz jalasqan tabıǵat ınspektorlaryn, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin qatań jazalaıtyn bap kerek.
Elimizde kıik atýǵa múldem tyıym salyp, onyń múıizi men tuıaǵyn eksporttaý qylmysyna tolyqtaı tosqaýyl qoıý úshin máńgilik moratorıı jarııalaǵanymyz abzal. Kıik atyp, qolǵa túsken adamnyń dúnıe-múlkin tolyq kámpeskeleý - eń qatal jazalardyń biri bolmaq», - dedi Á. Qurtaev.
Onyń sózine qaraǵanda, kıikterdi qorǵaý maqsatynda Qazaqstanda Ulttyq park ashý kerek. Bul parkti Qorǵaljyn-Teńiz alabynda uıymdastyrýǵa zor múmkindikter bar. Ol úshin baqtyń aınalasyn qorshap, kıikterdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtyn mamandar daıarlaıtyn ortalyqtar ashylǵany jón. Mundaı baq Qorǵaljyn kólindegi sany azaıyp bara jatqan qoqıqazdardy da saqtaýǵa septigin tıgizedi.
«Kóp jaǵdaıda brakonerler senimhat negizindegi kóliktermen kıeli janýarlardy aýlaýǵa shyǵady. Bul jerde brakonerler ustalǵan jaǵdaıda keıinnen qylmys jasalǵan kólik ıesine qaıtarylady. Qylmys ústinde ustalǵan brakonerlerdiń barlyq zattaryn, onyń ishinde kólikti de qosa kámpeskeleý máselesin qarastyrý jón bolar edi», - dedi senator.
