Bala asyrap alý júıesindegi ózgerister qoǵamǵa ne beredi
ASTANA. KAZINFORM – «Jetim kórseń, jebeı júr» degen qazaqtyń izgi ustanymy óz mánin joǵaltqan joq. Sońǵy jyldary bala asyrap alýǵa nıetti azamattardyń qatary artyp keledi. Degenmen mamandar kúrdeli ári uzaq rásimder bul úderistiń qarqynyn tejep otyrǵanyn aıtady. Kazinform tilshisi osy máseleni zerdeledi.
3 myńnan astam bala balalar úıinde
Qazaqstanda 20 798 jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala bar. Olardyń 17 110-nan astamy, ıaǵnı 82 paıyzy qazaqstandyq otbasylardyń tárbıesine berilgen. Bul qamqorshylyq, patronat jáne asyrap alý sııaqty otbasylyq tárbıe nysandary arqyly júzege asyp otyr. Degenmen 3 myńnan astam bala áli de balalar úıi men ınternattarda tárbıelenip jatyr.
Munda kóbine jasóspirimder, densaýlyǵynda ereksheligi bar balalar jáne birge týǵan baýyrlar qalady. Óıtkeni zań boıynsha týǵan aǵaıyndylardy bir-birinen ajyratýǵa bolmaıdy. Al birneshe balany birdeı qabyldaýǵa daıyn otbasylar az bolǵandyqtan, mundaı balalardyń otbasyǵa joly uzara túsedi.
«Ana Úıi» qoǵamdyq qory janyndaǵy Ulttyq asyrap alý agenttigi mamandarynyń aıtýynsha, úmitker ata-analardyń basym bóligi úsh jasqa deıingi, deni saý jáne jalǵyz balany asyrap alýǵa nıetti. Sonyń saldarynan eresek balalar men baýyrlarymen birge ósip jatqan jetkinshekter kóbine balalar úılerinde uzaq ýaqyt qalyp qoıady.
Taǵy bir ózekti másele – ekinshi márte jetimdik. Bul – qabyldaýshy otbasyna berilgen balanyń keıin qaıtadan balalar úıine qaıtarylýy. Mamandar muny kóbine ata-analardyń psıhologııalyq turǵyda tolyq daıyn bolmaýymen baılanystyrady.
Sonymen qatar balalar úıindegi ár balanyń taǵdyry ártúrli. Kóp jaǵdaıda olardyń ata-anasy nemese jaqyn týystary bar. Alaıda keıbiriniń ata-anasy bas bostandyǵynan aıyrylǵan, psıhıkalyq dertke shaldyqqan, áreketke qabiletsiz dep tanylǵan nemese alkogol men esirtkige táýeldi bolýy múmkin. Keı jaǵdaıda olar ata-ana quqyǵynan tolyq aıyrylmaı, tek ýaqytsha shekteledi. Sondyqtan mundaı balalardy asyrap alý protsesi zańdy ári áleýmettik turǵydan kúrdeli jáne uzaq ýaqytty talap etedi.
Asyrap alý júıesinde qandaı ózgeris bar?
Bıyl, 12 naýryzda Úkimet qaýlysymen bala asyrap alýǵa qatysty qoldanystaǵy qaǵıdalarǵa ózgerister engizildi. Bul túzetýler eń aldymen balanyń múddesin qorǵaýdy kúsheıtýge, sondaı-aq asyrap alý rásimderin naqtylap, talaptardy qatańdatýǵa baǵyttalǵan.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, ózgerister «Neke jáne otbasy týraly» kodekstiń 91-baby aıasynda engizilgen. Jańa talaptarǵa sáıkes, sot áreketke qabiletsiz nemese áreket qabileti shekteýli dep tanyǵan adamdar, ata-ana quqyǵynan aıyrylǵandar, buryn bala tárbıesine qatysty mindetterin tıisinshe oryndamaǵan azamattar bala asyrap ala almaıdy. Sonymen qatar densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty ata-ana mindetin atqara almaıtyn adamdarǵa, turaqty turǵylyqty jeri joq azamattarǵa, sottalǵan nemese qylmystyq qýdalaýǵa ushyraǵan adamdarǵa da shekteý qoıylady.
– Zańnamadaǵy mańyzdy ózgeristiń biri – bala asyrap alý kezinde basym quqyqtyń naqty belgilenýi. Endi eń aldymen balanyń jaqyn týystaryna basymdyq beriledi. Al ondaı múmkindik bolmaǵan jaǵdaıda nekedegi erli-zaıyptylardyń quqyǵy qarastyrylady. Osylaısha memleket balanyń týystyq baılanysyn saqtaýǵa jáne onyń otbasylyq ortada tárbıelenýine kúsh salyp otyr, – delingen vedomstvo jaýabynda.
Mınıstrlik málimetinshe, eger bala asyrap alýǵa nıetti adamnyń jubaıy nemese birge turatyn adamy joǵaryda atalǵan talaptarǵa sáıkes kelmese, mundaı azamattarǵa da bala asyrap alýǵa ruqsat berilmeıdi, ıaǵnı talap tek úmitkerdiń ózine emes, onymen birge turatyn adamdarǵa qatysty qoldanylady. Mamandardyń aıtýynsha, bul ózgerister asyrap alý protsesin kúrdelendirý úshin emes, balanyń quqyǵy men qaýipsizdigin kúsheıtý úshin qabyldanǵan.
Protsess qalaı júredi?
Balany asyrap alý nemese qamqorshylyqqa alý protsesi búginde tolyqtaı tsıfrlandyrylǵan. Ótinish eGov.kz portaly arqyly beriledi. Qujattar tapsyrylǵannan keıin qorǵanshylyq organdary olardy eki jumys kúni ishinde qaraıdy. Eger eskertý bolmasa, kelesi úsh jumys kúni ishinde arnaıy komıssııa úmitkerdiń úıine baryp, turmystyq jaǵdaıyn tekseredi.
Osydan keıin on kúntizbelik kún ishinde ótinish ıesine jetim balalardyń respýblıkalyq derekter bankine kirýge ruqsat berý nemese bermeý týraly sheshim qabyldanady. Ruqsat berilgen jaǵdaıda úmitker balalardyń saýalnamalarymen tanysyp, ózine sáıkes keletin balany tańdaı alady.
– Alǵashqy tanysýdan keıin taraptardyń bir-birine beıimdelýi úshin 14 kúndik ekinshi kezdesý kezeńi qarastyrylǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda bala men úmitker ata-ananyń qarym-qatynasy baqylanady. Eger eki tarap ta bir-birine beıimdelse, qamqorshylyq nemese patronat rásimdeý úshin tıisti organǵa, al asyrap alý úshin sotqa ótinish joldanady. Jalpy alǵanda, bul protsess birneshe aıǵa sozylýy múmkin, – delingen mınıstrlik aqparatynda.
Bala jańa otbasyna berilgennen keıin de memleket baqylaýdy toqtatpaıdy. Qazaqstan azamattary asyrap alǵan bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin tıisti esepterdi tapsyrýǵa mindetti. Al qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organdary balalardyń jáne olardy tárbıelep otyrǵan otbasylardyń turmys jaǵdaıyn turaqty túrde tekserip otyrady.
Bul baǵyttaǵy jumysty kúsheıtý úshin 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasy qabyldandy. Qujat aıasynda balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan jańa tetikter qarastyrylyp otyr.
Degenmen mamandar salada sheshimin kútken máseleler áli de bar ekenin aıtady. Zańger Nurbolat Ibraev keı jaǵdaıda artyq bıýrokratııalyq rásimder protsesti kúrdeli etetinin atap ótti.
– Keıbir jaǵdaıda týystyq baılanys anyq bolsa da, DNQ saraptamasyn talap etý tájirıbesi kezdesedi. Bul qosymsha shyǵyn shyǵaryp, bala asyrap alý protsesin shamamen alty aıǵa sozýy múmkin, – dedi ol.
Qabyldaýshy ata-ana mektebi ne úshin kerek?
Mamandardyń aıtýynsha, bala asyrap alý protsesinde qujattyq rásimdermen qatar bolashaq ata-analardyń psıhologııalyq daıyndyǵy da mańyzdy ról atqarady. Osyǵan baılanysty 2020 jyldan bastap úmitkerler úshin arnaıy daıarlyqtan ótý mindettelgen.
Endi bala asyrap alýǵa nemese qamqorshylyqqa alýǵa nıetti azamattar «Qabyldaýshy ata-analar mektebinde» oqyp, arnaıy sertıfıkat alýy tıis. Baǵdarlama 14 sabaqtan nemese 48 saǵattyq kýrstan turady. Munda balalardyń psıhologııasy, beıimdelý kezeńi jáne otbasyndaǵy qarym-qatynas erekshelikteri oqytylady.
Klınıkalyq psıholog Erkejan Muratqyzy bul talap barlyq úmitkerge birdeı qoldanylatynyn aıtady.
– Mundaı daıyndyq balany keıin qaıtarý jaǵdaılaryn azaıtý úshin engizilgen. Sebebi balany otbasyna qabyldaý tek qujat rásimdeý emes, onyń emotsııalyq jaraqatyn túsinip, jańa ortaǵa beıimdeýge daıyn bolý degen sóz, – dedi ol.
Mamannyń pikirinshe, bala jańa otbasyǵa ótkennen keıin de qoldaý júıesi úzilmeý kerek. Sondyqtan psıhologııalyq kómek, áleýmettik súıemeldeý jáne ata-analarǵa arnalǵan turaqty keńes berý qyzmetterin kúsheıtý mańyzdy.
Qandaı tólem qarastyrylǵan?
Qazaqstanda balany otbasyna qabyldaýdyń birneshe nysany bar: asyrap alý, qamqorshylyq nemese qorǵanshylyq, patronattyq tárbıe, qabyldaýshy otbasy jáne qonaq otbasy. Olardyń árqaısysy balanyń qajettiligine qaraı qoldanylady.
Otbasyna ornalastyrý túrine qaraı memleket tarapynan tólemder de ártúrli. Asyrap alǵan azamattarǵa 75 AEK kóleminde birjolǵy járdemaqy beriledi. Qamqorshylyqta ár balaǵa aı saıyn 10 AEK tólenedi.
Patronattyq tárbıede balaǵa arnalǵan qarjylaı qoldaýmen qatar, tárbıeshige jalaqy qarastyrylady. Al qabyldaýshy otbasy formatynda balaǵa tólemmen birge ár ata-anaǵa 35 AEK kóleminde qosymsha qoldaý beriledi.
Bul rette zańger Nurbolat Ibraev erekshe qajettiligi bar balalardy otbasyna ornalastyrýda qosymsha yntalandyrý qajettigin aıtady.
– Materıaldyq yntalandyrý men turaqty súıemeldeý kúsheıse, mundaı balalardyń otbasy tabý múmkindigi arta túser edi, – dedi spıker.
24 balany asyrap alǵan otbasy
Bala asyrap alý tájirıbesin ómirlik mıssııaǵa aınaldyrǵan otbasylardyń biri – aqtóbelik Ómirhan men Amangúl Jetesovter. Búginde olardyń shańyraǵynda 28 bala tárbıelenip jatyr, onyń 24-i balalar úıinen asyrap alynǵan.
Ómirhan Jetesovtiń ómir joly da aýyr taǵdyrmen órilgen. Ol alty jasynda anasynan aıyrylyp, balalyq shaǵyn ınternatta ótkizgen. Keıin óner joly ony ómirlik serigi Amangúlmen birge balalar úıine alyp keledi. Sol saparlardyń birinde kishkentaı balanyń «áke» dep qushaqtaǵan sáti erli-zaıyptylardyń ómirine túbegeıli ózgeris ákelgen.
– Nıetimiz túzý boldy. Qıyndyqty elemedik. Balany asyrap aldyq, – deıdi Jetesovter otbasy.
Osy oqıǵadan keıin otbasy bir balamen shektelmeı, ýaqyt óte kele taǵy birneshe balany baýyryna basady. Keıin olardyń qabiletin shyńdaý maqsatynda «Shashý» ansamblin qurady. Búginde óner ujymy túrli baıqaýlarda júlde alyp júr.
Kópbalaly áke Ómirhan negizgi tabysyn taksı júrgizýshisi retinde tabady, keıde asabalyqpen de aınalysady. Al Amangúl uzaq jyldar boıy shyǵarmashylyq salasynda eńbek etken.
Bala asyrap alǵysy keletin sheteldikter azaıǵan
Bala asyrap alý júıesindegi taǵy bir mańyzdy ózgeris – sońǵy jyldary shetel azamattarynyń qazaqstandyq balalardy asyrap alý jaǵdaılarynyń aıtarlyqtaı azaıýy. Oqý-aǵartý mınıstrligi muny zańnamalyq talaptardyń kúsheıýimen jáne el ishindegi otbasylardyń bala asyrap alýǵa belsendiliginiń artýymen baılanystyrady.
Vedomstvo málimetinshe, shetel azamattaryna bala asyrap alý balanyń múddesi tolyq eskerilgen jaǵdaıda ǵana ruqsat etiledi.
– Balany aldymen týystarynyń nemese Qazaqstan azamattarynyń otbasyna ornalastyrý múmkindigi qarastyrylyp, olar bas tartqan kezde ǵana shetel azamattaryna berý máselesi qaralady, – delingen mınıstrliktiń jaýabynda.
Mınıstrlik qazirgi tańda Qazaqstanda eki kommertsııalyq emes agenttik akkredıttelgenin atap ótti. Alaıda ishki asyrap alýǵa suranystyń artýyna baılanysty olardyń qyzmeti ýaqytsha toqtaǵan.
