Qazaqstanda gazdandyrý qarqyny qandaı

Tranzıtten ishki gaz jelisine deıin

Qazaqstannyń qazirgi gazdandyrý kartasy bir jyldyń ishinde qalyptasqan joq. Onyń negizi Keńes Odaǵy kezeńinde qalandy. Respýblıka aýmaǵy arqyly «Ortalyq Azııa – Ortalyq» jáne «Buhara – Oral» magıstraldyq gaz qubyrlarynyń negizgi jelileri ótti. Alaıda bul ınfraqurylym negizinen tranzıtke jáne KSRO-nyń basqa óńirlerin gazben qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Ońtústik baǵytty «Buhara – Tashkent – Bishkek – Almaty» gaz qubyry qamtamasyz etti.

Táýelsizdik alǵannan keıin júıeniń mindeti ózgerdi. Qazaqstan úshin endi tranzıttik áleýetti saqtaýmen qatar, el ishindegi tutynýshylardy tabıǵı gazben qamtamasyz etý mańyzdy boldy. Osy maqsatta magıstraldyq jelilerdi keńeıtýge jáne olardy ishki gazdandyrýǵa beıimdeýge baǵyttalǵan iri jobalar qolǵa alyndy.

Solardyń biri – «Qazaqstan – Qytaı» magıstraldyq tranzıttik gaz qubyry. Joba Qazaqstannyń óńirlik gaz tasymaldaý júıesindegi rólin kúsheıtip, gaz ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa serpin berdi.

Alaıda ishki gazdandyrýdy keńeıtý úshin batysta óndiriletin gazdy eldiń basqa óńirlerine jetkizetin jańa baǵyt qajet boldy. Osy mindetti uzyndyǵy 1 454 shaqyrym, ótkizý qabileti jylyna 15 mlrd tekshe metr bolatyn «Beıneý – Bozoı – Shymkent» gaz qubyry atqardy. Ol «Ortalyq Azııa – Ortalyq», «Buhara – Oral» jáne «Buhara gazdy óńiri – Tashkent – Bishkek – Almaty» magıstraldaryn ózara baılanystyryp, gazdy ońtústikke turaqty jetkizýge múmkindik berdi.

Kelesi kezekte gazdandyrýdy ortalyq óńirler men elordaǵa jetkizý mindeti turdy. Osy maqsatta 2019 jyldyń sońynda «Saryarqa» gaz qubyry iske qosyldy. Uzyndyǵy 1 061,3 shaqyrym bolatyn birinshi kezeń Qyzylorda oblysyndaǵy «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıstraliniń bir bóligin ortalyq óńirlermen jáne Astanamen baılanystyrdy. Bastapqyda joba Qaraǵandy oblysy men elordany gazdandyrýǵa baǵyttaldy. Keıin gaz qubyryn soltústikke qaraı jalǵastyrý týraly sheshim qabyldandy.

Osylaısha, magıstraldyq jelilerdiń geografııasy birtindep keńeıip, gaz óndiretin batys óńirler men eldiń ońtústigi, ortalyǵy jáne astanasy arasynda turaqty baılanys qalyptasty. Endigi mindet – gaz ınfraqurylymyn áli qamtylmaǵan óńirlerge jetkizý.

Bul baǵyttaǵy jumystardyń biri Jetisý oblysynda jalǵasty. Ótken jyly qazanda uzyndyǵy 213 shaqyrym bolatyn «Taldyqorǵan – Úsharal» magıstraldyq gaz qubyry merziminen buryn paıdalanýǵa berildi. Ol «Buhara – Tashkent – Bishkek – Almaty» gaz qubyrynyń tarmaǵyna aınalyp, Jetisý oblysyndaǵy eldi mekenderdi gazdandyrýǵa múmkindik ashty.

Sonymen birge qoldanystaǵy baǵyttardyń ótkizý múmkindigin arttyrý máselesi de kún tártibinde tur. Osyǵan baılanysty «Beıneý – Bozoı – Shymkent» gaz qubyrynyń ekinshi jelisin salý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Onyń maqsaty – mańyzdy gaz jetkizý baǵytynyń ótkizý qabiletin arttyryp, eldiń gazben qamtamasyz etý turaqtylyǵyn kúsheıtý.

Óńirler arasyndaǵy alshaqtyq

Infraqurylymnyń keńeıýine qaramastan, gazdandyrý el aýmaǵynda birkelki júrgen joq. Búginde Qazaqstannyń gaz kartasyndaǵy basty aıyrmashylyq – óńirler arasyndaǵy qamtý deńgeıiniń alshaqtyǵy.

Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstandaǵy gazdandyrý deńgeıi 64,2 paıyzǵa jetti. Tabıǵı gazǵa 13,1 mıllıon adam qol jetkizdi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, bul kórsetkishti 2035 jylǵa qaraı 80 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr.

Gazdandyrýdyń eń joǵary deńgeıi gaz óndiretin batys óńirlerde qalyptasqan. Ulttyq gaz operatory QazaqGaz-dyń málimetinshe, Atyraý, Batys Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystarynda halyqty gazben qamtý kórsetkishi 100 paıyzǵa jýyq.

Batystan bólek, Almaty men Shymkent qalalarynda, sondaı-aq Aqtóbe, Jambyl, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynda da kórsetkish joǵary. Jetisý oblysynda gazdandyrý sońǵy jyldary qarqyndy júrip, 67,9 paıyzǵa jetti.

Al eldiń soltústigi men shyǵysynda jaǵdaı ózgeshe. QazaqGaz Aimaq málimetinshe, Aqmola oblysynda gazdandyrý 15,3 paıyz, Qaraǵandyda – 5,8 paıyz, Ulytaýda – 4,3 paıyz, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 3,3 paıyz deńgeıinde. Abaı, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda tabıǵı gazben gazdandyrý ázirge joq.

Alaıda munda mańyzdy erekshelik bar. Óńirdiń nemese eldi mekenniń gaz jelilerimen qamtylýy turǵyndardyń barlyǵy gazdy is júzinde paıdalanyp otyr degendi bildirmeıdi. Statıstıka, eń aldymen, halyqtyń gaz ınfraqurylymyna qoljetimdiligin kórsetedi.

ıAǵnı gaz qubyryn eldi mekenge deıin jetkizý men ár úıdi jelige qosý eki bólek kezeń. Keıbir turǵyndar qosylý jumystary men qajetti jabdyqtardyń qunyna baılanysty gazǵa ótýdi keıinge qaldyrady nemese oǵan qajettilikti kórmeıdi.

Mundaı aıyrmashylyqty Astana mysalynan da baıqaýǵa bolady. QazaqGaz Aimaq derekterinde elordadaǵy gazdandyrý kórsetkishi 17,7 paıyz dep kórsetilgen. Al qalalyq energetıka basqarmasynyń dereginshe, jeke turǵyn úı sektoryndaǵy 22 myń úıdiń shamamen 20 myńy gazǵa qosylýǵa múmkindik alǵan. Osyǵan baılanysty qalanyń jalpy gazdandyrylý deńgeıi shamamen 95 paıyz dep baǵalanady.

Bul eki kórsetkish bir-birine qaıshy emes. Olar gazdandyrýdyń ártúrli kezeńderin sıpattaıdy. Birinshisi – halyqtyń gaz ınfraqurylymyna qoljetimdiligin, ekinshisi – naqty qosylǵan úıler men tutynýshylardy kórsetedi.

Gaz jelisi keńeıip, suranys ósýde

Gazdandyrýdyń aýqymyn tek jalpy paıyzdyq kórsetkishpen baǵalaý jetkiliksiz. Onyń naqty qarqyny gaz taratý jelileriniń uzyndyǵy men jańa tutynýshylar sanynyń ósýinen de kórinedi.

Máselen, sońǵy eki jyldyń ózinde QazaqGaz Aimaq kompanııasynyń qaramaǵyndaǵy gaz taratý jelileriniń uzyndyǵy 70,8 myń shaqyrymnan 77,3 myń shaqyrymǵa deıin ulǵaıdy. Al tutynýshylar sany 2024 jyldyń basyndaǵy 2,515 mıllıonnan 2026 jylǵy 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha 2,672 mıllıonǵa jetti.

Bul ósim jańa eldi mekender men abonentterdi jelige qosý jumystarynyń jalǵasyp jatqanyn kórsetedi.

– Jyl saıyn biz 100-den astam eldi meken men keminde 100 myń abonentti gaz jelisine qosamyz. Jyl saıyn gazǵa qosylýǵa shamamen 120 myń tehnıkalyq shart beremiz. Onyń 85 paıyzy Egov platformasy arqyly onlaın rásimdeledi. Bıyl 135 eldi mekendi gaz jelisine qosý josparlanǵan. Onyń 44-i qazirdiń ózinde qosyldy, – deıdi QazaqGaz Aimaq bas dırektorynyń óndiris jónindegi orynbasary Ýálıhan Qymbatov.

Onyń aıtýynsha, gazdandyrý jumystary Túrkistan oblysynda belsendi júrgizilip jatyr. Jetisý oblysynda «Taldyqorǵan – Úsharal» magıstraldyq gaz qubyry iske qosylǵannan keıin bul baǵyttaǵy jumys ta jandandy. Alty aýdanǵa gazǵa qosylý múmkindigi berildi, al perspektıvalyq josparǵa 84 eldi meken engizilgen. Bıyldyń ózinde toǵyz eldi meken gazǵa qosylǵan, olardyń barlyǵy Kerbulaq aýdanynda ornalasqan.

Gazdandyrý Aqtóbe jáne Jambyl oblystarynda, Qyzylorda men Qaraǵandyda, sondaı-aq Qostanaı oblysynyń Áýlıekól jáne Fedorov aýdandarynda da joǵary qarqynmen júrgizilýde.

Bul úderiske elorda mańyndaǵy eldi mekender de qosylyp jatyr. Aqmola oblysynyń Tselınograd aýdanynda Qarajar men Qaraótkeldi gazdandyrý jumystary merziminen buryn aıaqtalyp, 24 myńnan astam turǵyn gazǵa qol jetkizdi. Al Qosshy qalasynda ekinshi jáne úshinshi kezekterdiń aıaqtalýy barlyq shaǵynaýdandardaǵy 72 myń turǵynǵa gazǵa qosylýǵa múmkindik berdi.

Osylaısha, gazdandyrýdyń bastapqy kezeńindegi basty mindet magıstraldyq jelilerdi qalyptastyrý bolsa, qazir sol ınfraqurylymnyń múmkindigin paıdalanyp, gazdy naqty eldi mekender men úılerge jetkizýge basymdyq berilip otyr. Alaıda tutynýshylar sany kóbeıgen saıyn gaz júıesine túsetin júkteme de arta túsedi.

Muny gaz tutyný dınamıkasynan anyq baıqaýǵa bolady. 2017 jyly taýarlyq gazdy tutyný 13,7 mlrd tekshe metr bolsa, 2020 jyly 16 mlrd, 2022 jyly 19,3 mlrd tekshe metrge jetti. Al ótken jyly elde 21,6 mlrd tekshe metr gaz tutynyldy. Osylaısha, segiz jyl ishinde tutyný kólemi shamamen 56 paıyzǵa ósti.

Suranystyń ósýine endi tek jańa turmystyq tutynýshylar sanynyń artýy áser etip otyrǵan joq. Energetıka mınıstrligi Gaz ónerkásibi departamentiniń dırektory Asqar Qonaqbaevtyń aıtýynsha, ónerkásip sektory men bıznes tarapynan da gazǵa degen qajettilik artyp keledi.

Astanadaǵy ózgeris sonyń bir mysaly. Turǵyn alaptar gazdandyrylǵannan keıin qala jylý energetıkasy nysandaryn gazǵa kóshirýge kiristi. Eki jyl ishinde JEO-1-degi barlyq 10 qazandyq, JEO-2-niń sý jylytý bóligi, sondaı-aq buǵan deıin dızel otynymen jumys istegen birqatar avtonomdy qazandyq gazǵa aýystyryldy. Budan bólek, 20 mektep, balabaqsha jáne aýrýhana gazǵa kóshirildi.

Gaz jańa ónerkásiptik jáne energetıkalyq jobalarda da qoldanylyp keledi. Sala ókilderiniń aıtýynsha, «Saryarqa» gaz qubyry iske qosylǵannan keıin kásiporyndar, sonyń ishinde metallýrgııalyq óndiris oryndary gaz ınfraqurylymyna qosyla bastady. Al eldiń ońtústiginde energetıkalyq jobalar tarapynan gazǵa suranys artyp otyr.

Soltústik pen shyǵysqa gaz qashan jetedi?

Qazaqstannyń bolashaq gaz kartasynda soltústik pen shyǵys erekshe oryn alady. Sebebi atalǵan óńirlerde gazdandyrý deńgeıi áli tómen, al olardy tabıǵı gazben qamtamasyz etý eldegi kelesi iri ınfraqurylymdyq mindetterdiń birine aınalyp otyr.

Bul másele birneshe jyldan beri kún tártibinde. 2020 jyldyń ózinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn gazben tolyq qamtamasyz etýdi «memlekettik mańyzy bar másele» dep ataǵan edi. Sol kezeńde Qasym-Jomart Toqaev eki negizgi tásildi usyndy. Olar – «Saryarqa» gaz qubyryn ári qaraı jalǵastyrý nemese soltústik óńirlerdi Reseıdiń gaz tasymaldaý júıesine qosý. Úkimet pen ákimdikterge osy nusqalardyń birin tańdaý tapsyryldy.

Sodan beri gazdandyrýdyń birneshe stsenarııi qarastyryldy. Qazir eki baǵyt ta kún tártibinde tur. Gazdandyrýdyń bas shemasynda «Saryarqany» ekinshi jáne úshinshi kezeńder arqyly Kókshetaý men Petropavlǵa deıin uzartý kózdelgen. Joba tolyq qýatqa birtindep shyǵýy tıis: táýligine 25 mln tekshe metr nemese jylyna 10 mlrd tekshe metr. Bul kórsetkishke 2030 jylǵa qaraı jetý josparlanǵan.

Balama baǵyt retinde byltyr Qazaqstan Úkimeti men «Gazprom» JAQ «Esil – Astana» gaz qubyryn salý jobasyn iske asyrý jónindegi memorandýmǵa qol qoıdy. Joba soltústik óńirlerdi Reseıdiń gaz tasymaldaý júıesimen baılanystyrýdy kózdeıdi.

Alaıda baǵyttardyń belgilenýi jobalardyń birden iske qosylatynyn bildirmeıdi. Qazir eki joba boıynsha da tehnıkalyq parametrler men qarjylyq qunyn aıqyndaıtyn qujattar ázirlenip jatyr. Energetıka mınıstrligi Gaz ónerkásibi departamentiniń dırektory Asqar Qonaqbaevtyń aıtýynsha, naqty quny jobalaý jumystary aıaqtalǵannan keıin belgili bolady.

Bul rette jańa gaz qubyrlaryn salý múmkindigi ekonomıkalyq tıimdilikpen de ólshenedi. Qonaqbaevtyń túsindirýinshe, birinshi kezekte qoldanystaǵy ınfraqurylymǵa jaqyn ornalasqan ári jańa tutynýshylardy qosý áleýeti joǵary eldi mekender qarastyrylady. ıAǵnı gazdandyrýdyń kelesi kezeńinde trassanyń uzyndyǵynan buryn onyń ekonomıkalyq qaıtarymy mańyzdy bolady.

Biraq ınfraqurylym máselesimen qatar gazdyń ózin jetkilikti kólemde qamtamasyz etý mindeti de tur. Soltústik pen shyǵys negizgi gaz óndiretin óńirlerden alys ornalasqan, al eldegi ishki tutyný jyl saıyn ósip keledi. Sondyqtan bul óńirlerdi gazdandyrý jańa magıstraldar salýmen shektelmeıdi. Ósip kele jatqan suranysty óteý úshin taýarlyq gazdyń resýrstyq bazasyn keńeıtip, gaz óndirý jáne shıki gazdy óńdeý kólemin arttyrý qajet.

Aldaǵy mindet qandaı?

Gaz tutyný kólemi ósip, jańa óńirler gazdandyrylǵan saıyn memleket aldynda taǵy bir mindet paıda bolady. Ol – qoldanystaǵy ınfraqurylymdy jańartý. Sebebi gaz júıesin keńeıtý jańa jeliler salýmen ǵana emes, jumys istep turǵan jelilerdiń senimdiligin saqtaýmen de qatar júrýi kerek.

Asqar Qonaqbaevtyń baǵalaýynsha, elimizdegi gaz qubyrlarynyń tozý deńgeıi shamamen 33 paıyzdy quraıdy. Modernızatsııalaý jumystary bekitilgen ınvestıtsııalyq baǵdarlamalar aıasynda memleket pen ulttyq gaz operatorlarynyń kúshimen júzege asyrylady.

Jańartý jumystary eski gaz qubyrlaryn, sonyń ishinde bolat qubyrlardy polıetılen qubyrlaryna aýystyrýdy, gaz retteıtin jabdyqtardy jańǵyrtýdy, jańa ýchaskeler salýdy jáne qoldanystaǵy jelilerdiń ótkizý qabiletin arttyrýdy qamtıdy.

Bul – táýelsizdik jyldarynda qalyptasqan gaz ınfraqurylymyn jańa talaptarǵa beıimdeýdiń jalǵasy. Osy kezeńde batystaǵy gaz ken oryndary eldiń ońtústigimen jáne ortalyǵymen baılanystyrylyp, jańa magıstraldar salyndy, taratý jelisi keńeıdi. Nátıjesinde 13 mıllıonnan astam adam tabıǵı gazǵa qol jetkizdi.

Alaıda gazdandyrýdyń kelesi kezeńi aýqymy jaǵynan da, kúrdeliligi jaǵynan da ózgeshe bolady. Qalǵan gazdandyrylmaǵan aýmaqtardyń edáýir bóligi negizgi gaz kózderinen alys ornalasqan. Buǵan qosa suranys tek jańa turmystyq tutynýshylar esebinen emes, ónerkásip, bıznes jáne energetıka salalarynyń qajettiligine baılanysty artyp keledi.

Sondyqtan aldaǵy mindet birneshe baǵytty qatar qamtıdy. Qazaqstan úshin gazdandyrýdyń jańa kezeńi búkil gaz júıesiniń ınfraqurylymy men resýrstyq bazasyn qatar kúsheıtýdi qamtıdy.

Eske salaıyq, sońǵy 6 jylda taǵy 4 mln qazaqstandyq gazǵa qol jetkizdi.