Qazaqstanda derbes derekterdiń «qara naryǵy» bar ma: «sýperadmınıstratorlar» zııany
ASTANA. KAZINFORM – Keıingi jyldary Qazaqstanda derbes derekterdiń taralýynan týyndaǵan daý-damaı jıilep ketti. Mundaı zańsyzdyqtardyń aýqymy barǵan saıyn ulǵaıyp keledi. Mysaly, 2025 jyly ınternette qazaqtandyqtardyń derbes derekterin qamtıtyn 16 mıllıonǵa jýyq jazbanyń bazasy jarııalandy. Al 2024 jyly Zaimer.kz mıkrokredıt uıymynyń 2 mıllıonnan astam klıent derekteri jarııa bolǵan edi. Sirena-Travel júıesiniń buzylýy saldarynan júzdegen myń jolaýshynyń deregi ınternetke shyǵyp ketken. Stýdentterdiń medıtsınalyq derekteri taralyp, sońy daýǵa ulasqany da el esinde. Bul keısterdiń bári jekelegen oqıǵalardyń tizbeginen góri júıelik problemaǵa kóbirek uqsaıdy. Osydan baryp «bálkim elde derbes derekterdiń qara naryǵy bar shyǵar» degen kúmán týyndaıdy.
Bir jylda 98 qylmys
Quqyqtyq statıstıkada derbes derektermen baılanysty jasalǵan qylmystar men zańsyzdyqtardyń jalpy sany týraly málimet bar. Al sot júıesiniń portalynda dál osy baǵytta qaralǵan isterdiń qujatyn kórý múmkin emes. Sondyqtan atyshýly keısterdiń aqyry qalaı aıaqtalyp jatqanyn qadaǵalaý qıyn.
2025 jyly Qylmystyq kodekstiń 147-baby (jeke ómirge qol suqpaý jáne derbes derekterdi qorǵaý zańnamasyn buzý — red.) boıynsha 98 qylmys tirkelip, 25 is sotqa joldanǵan, 25 tulǵaǵa aıyp taǵylǵan. Jábirlenýshiler arasynda 68 áıel jáne kámeletke tolmaǵan 10 turǵyn bar. Materıaldyq zalal kólemi — shamamen 738 myń teńge. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar deńgeıinde 38 is tirkelip, 66 adamǵa aıyppul salynǵan, jalpy zalal — 27,9 mıllıon teńgege jýyq.
Bul derekterge qarap derbes derekterdiń «qara naryǵy bar» nemese «joq» dep aıtý qıyn. Óıtkeni bárin qosqannyń ózinde elde bir jyldyń ishinde tirkelgen barsha qylmys pen ákimshilik istiń 0,1 paıyzyna da jetpeıdi.
Alaıda keıbir jekelegen oqıǵalardyń sıpaty «qara naryq» belgilerinen habar beredi. 2025 jyly Іshki ister mınıstrligi men Ulttyq qaýipsizdik komıteti Telegram arqyly derbes derekterdi satýmen aınalysqan iri qylmystyq topty ustaǵanyn habarlady. Operatsııa barysynda 140-tan astam adam qamalǵan. Bul is áli sotta qaralmaǵandyqtan naqty detaldaryn ashý múmkin emes. Biraq syrtqy sıpatyna qarap, derekterdi satýǵa túrli salanyń ondaǵan ókili atsalysqanyn kórýge bolady. Al bul «qara naryqtyń» belgisine qatty uqsaıdy.
Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrliginiń mamandary saýalymyzǵa bergen jaýapta Qazaqstanda derbes derekterdiń qara naryǵy «bar» nemese «joq» dep naqty aıtpaǵan. Tek derekter taraǵan jaǵdaıda ınternet-resýrstardy buǵattaý úshin Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine suraý joldaıtynyn habarlaǵan. Derekterdiń qaı saladan jıi taraıtyny, qandaı platformalarda satylatyny, qara naryqtyń naqty aýqymy týraly naqty aqparat bermedi.
Shyn máninde, Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi — memlekettiń derbes derekterdi qorǵaý saıasatyn qalyptastyryp, zań buzý faktilerine áreket etetin negizgi organnyń biri. Vedomstvo ókilderi qara naryqtyń aýqymy, arnalary týraly málimet usynbady. Bul baǵytta ashyq statıstıkanyń jetkiliksizdigi qoǵamǵa qaýiptiń naqty deńgeıin baǵalaýdy qıyndatady.
«Keshendi, kóleńkeli naryq bar»
Bul taqyryp tóńiregindegi qosymsha málimetti Tsıfrlyq damý jáne aqparattandyrý salasyndaǵy ortalyqtan aldyq. Bul jeke menshik kompanııa memleketpen aradaǵy kelisimshart aıasynda Qazaqstandaǵy derbes derekterdiń aınalymyn baqylap, monıtorıng júrgizetin Nomad Guard jobasyn iske qosqan.
Joba jetekshisi Rýslan Turǵuldınovtyń aıtýynsha, Qazaqstanda derbes derekterdiń keshendi, kóleńkeli naryǵy bar. Biraq ony bir ortalyqtan basqarylatyn, tutas júıe dep aıtýǵa kelmeıdi. Basqasha aıtsaq, derekterdi satatyn bir «bas keńse» nemese server joq — bári óz betimen áreket etetin satýshylar men arnalar arqyly taralady. Kóleńkeli naryqta derekter bir ret qana satylyp qoımaı, ártúrli arnada qaıta-qaıta satylady. Kóbinese alaıaqtar osy derekter arqyly nysanaǵa alǵan adamdaryn aldaý úshin mazasyn alyp, akkaýnttaryn buzady.
Sondaı-aq, ol kóleńkeli naryqta adamnyń jeke basyn sıpattaıtyn aty-jón, telefon nómiri, mekenjaı, týǵan jeri, týǵan kúni sııaqty málimetterge suranys bárinen de joǵary ekenin aıtady. Al bank rekvızıtteri nemese tolyq esepshot málimetteri kóleńkeli naryqta sırek kezdesetin kórinedi. Kerisinshe bank rekvızıtterin senimge kirý arqyly qurbannyń ózinen alý tásili keń taraǵan.
— Jarııa nemese jartylaı jarııa segmentte jekelegen azamattardyń derekterin ıesiniń ruqsatynsyz shyǵaryp berýdi, derbes derekterdiń jıyntyǵyn usynatyn arnalar, messendjer chattar men bottar jıi kezdesedi. Odan bólek mamandandyrylǵan jabyq forýmdar men marketpleıster bar. Oǵan tek forým músheleriniń shaqyrýy arqyly ǵana kirýge bolady. Derekterdi bazadan izdeý qyzmetine jazylý qyzmeti de jıi kezdesedi. Ondaı resýrsqa jazylǵan adam kerek kezinde derekter bazasynda bar málimetti ońaı alyp shyǵa alady.
Mundaı arnalardyń naqty sanyn aıtý múmkin emes. Óıtkeni tez joıylyp, basqa atpen qaıta ashylyp turady, mekenin jıi aýystyrady. Jalpy álem boıynsha bir ýaqytta ondaǵan servıs pen platforma jumys istep turýy múmkin. Onyń bir bóligi tipti qarapaıym qoldanýshylar men baqylaýshylarǵa kórinbeıdi de (ІT mamandar muny «darknet» dep ataıdy — red.), — deıdi ortalyq mamany.
Rýslan Turǵuldınov zańsyz taratylatyn derbes derekterdiń negizgi tutynýshysy alaıaqtar, solarmen baılanysty túrli call-ortalyqtar ekenin aıtady.
— «Ruqsatsyz áreketter» (zań talaptaryn aınalyp ótý arqyly jasalatyn ruqsat etilmegen áreketter — red.) arqyly kóleńkeli marketıngpen aınalysatyndardan da suranys barshylyq. Olar «ruqsatsyz» jolmen alynǵan derekter arqyly taýardy nemese qyzmetti satady, klıentterdiń tizimin jasaqtaıdy, agressıvti habarlamalar taratady, — deıdi ol.
«Sýperadmınıstratorlardyń» zııany
Mamannyń aıtýyna qaraǵanda, derbes derekterdiń qaıta-qaıta úlken mólsherde taralýyna úsh birdeı faktor qatar sebep bolyp otyr — tehnıkalyq osaldyq, adam faktory jáne kóleńkeli naryqtyń bolýy.
— Sonyń ishinde adam faktory men derekterge qol jetkizý júıesin basqarýdyń kemshilikteri eń osal tusymyz bolyp tur. Kóp jaǵdaıda derekter kúrdeli tásilderdiń kómegimen júıeni buzý arqyly emes, derekterge qol jetkizýge berilgen ruqsatty zańsyz paıdalaný arqyly aınalymǵa shyǵarylady. Sondyqtan derbes derekterdi basqarýǵa jaýapty akkaýnttardy qorǵaýǵa basa mán berý kerek.
Bul jerde men «sýperadmınıstratorlar men býhgalterlerdiń, qol jetkizý quqyǵy aýqymdy mamandar men basshylardyń akkaýnttaryn aıtyp otyrmyn. Kúrdeli hakerlik shabýyldardyń basty nysany — osy adamdar. Ondaı akkaýnttardy qorǵaý úshin uıymdarǵa rastaý-sáıkestendirý protsedýrasynyń qosymsha tetikterin engizý kerek. Ondaı tetiktiń anaǵurlym tıimdi túrleriniń biri — qorǵanys kiltteri. Mundaı kilt ornatylsa, júıege arnaıy ruqsaty bar naqty paıdalanýshynyń atyna tirkelgen jalǵyz qurylǵy arqyly ǵana kirýge bolady, — deıdi Rýslan Turǵuldınov.
Salaǵa jaýapty maman pikiri men naqty keıster Qazaqstanda derbes derekterdiń kóleńkeli naryǵy bar ekenin meńzeıdi. Alaıda onyń aýqymy týraly resmı statıstıka júrgizilmeıdi.
