Qazaqstanda balalardy qorǵaý baǵytynda qandaı bastamalar júzege asyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde 7 mıllıonǵa jýyq bala bar. Olardyń quqyǵy men múddesin qorǵaý úshin memleket qandaı qoldaý kórsetip otyr? Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúnine oraı Kazinform tilshisi osy baǵyttaǵy jumystarǵa taldaý jasady.
Halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan baǵdarlama
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, elimizde halyq sany – 20 mıllıon 547 myń. 2025 jylǵy aqparatqa sáıkes, 17 jasqa deıingi balalar sany 6,9 mıllıonnan asady.
Osy aýqymdy demografııalyq kórsetkishter balalar saıasatyn jańa deńgeıge kóterý qajettigin aıqyndap otyr. Osyǵan baılanysty Qazaqstanda balalardy qorǵaý men qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasat jańa kezeńge qadam basty. 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» ulttyq baǵdarlamasynyń qabyldanýy halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanyp otyr. BUU Bas hatshysynyń balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq máseleleri jónindegi arnaıy ókiliniń keńsesi qujattyń mańyzyn erekshe atap ótedi.
– Bul – árbir balanyń ál-aýqatyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan naqty mindettemeniń dáleli, – delingen BUU Bas hatshysy arnaıy ókiliniń keńsesi taratqan habarlamada.
Halyqaralyq uıymdardyń oń baǵasy munymen shektelmeıdi. Buǵan deıin UNICEF-tiń Qazaqstandaǵy ókildigi de baǵdarlamany keshendi strategııa retinde joǵary baǵalaǵan.
Baǵdarlamanyń mazmuny balalar saıasatynyń tórt negizgi baǵytyn – bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qoldaý jáne qaýipsizdikti bir júıege biriktiredi. Ásirese erekshe qajettiligi bar balalar men áleýmettik osal otbasylardan shyqqan balalar úshin teń qoljetimdilikke basymdyq berilgen.
Qaýipsizdik – basty basymdyq
Balalardy qorǵaý júıesin kúsheıtý memlekettik saıasattyń negizgi tirekteriniń biri retinde qalyptasqan. Sońǵy jyldary balalar quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan 10 negizgi zań qabyldandy.
Oqý-aǵartý mınıstrligi usynǵan málimetke sáıkes, qaýipsizdik baǵyty boıynsha 10 ındıkator men 158 is-shara qarastyrylǵan. Olardy iske asyrýǵa jalpy 1,3 trıllıon teńge bólingen.
Infraqurylymdyq jáne ınstıtýtsıonaldyq sharalar da qatar damyp keledi. Búginde elde 20 psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy jumys isteıdi. Barlyq mektepterde qaýipsizdik sabaqtary engizilgen, al «111» baılanys ortalyǵy táýlik boıy kómek kórsetedi. Aldaǵy kezeńde pedagog-psıholog saǵatyn engizý jáne zorlyq-zombylyqtan zardap shekken balalarǵa arnalǵan 40 arnaıy kabınet ashý josparlanǵan.
Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary ıÝlııa Ovechkınanyń aıtýynsha, bul baǵyt kópdeńgeıli tásildi talap etedi.
– Baǵyt balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, balalar arasyndaǵy jáne balalarǵa qatysty quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý sııaqty mańyzdy máselelerdi qamtıdy. Sonymen qatar tsıfrlyq qaýipsizdikti kúsheıtý de qarastyrylǵan. Ózderińiz bilesizder, bul qazir ózekti másele, – dedi ıÝlııa Ovechkına.
Teń múmkindik pen ınklıýzıvti orta
Balalarǵa sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý – memlekettik saıasattyń negizgi baǵyttarynyń biri. Bul rette áleýmettik qoldaý sharalary naqty kepildiktermen bekitilgen.
Búginde bastaýysh synyp oqýshylary tegin ystyq tamaqpen qamtylǵan, al 1–11 synyp oqýshylary tegin oqýlyq alady. Sonymen qatar jalpyǵa birdeı bilim berý qory arqyly áleýmettik osal otbasylardyń balalaryna 25 mıllıard teńge kóleminde kómek kórsetilgen.
Bilim berý salasyndaǵy qoldaý ınklıýzıvti saıasatpen qatar damyp otyr. Ótken jyly elimizde alǵash ret ınklıýzııa jónindegi dúnıejúzilik kongress ótip, oǵan 50-den astam eldiń sarapshylary qatysty.
– Erekshe bilim berý qajettiligi bar balalardy qoldaý júıesi keńeıip keledi. Psıhologııalyq-medıtsınalyq-pedagogıkalyq konsýltatsııalar jelisi damýda, túzetý kabınetteri men aýtızm ortalyqtary ashylyp jatyr. Buǵan qosa arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý kórsetetin uıymdardyń qyzmetin lıtsenzııalaý tetigi engizilmek, – delingen Oqý-aǵartý mınıstrliginiń jaýabynda.
Infraqurylym da jańaryp jatyr. «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda 217 jańa mektep salynǵan. Al 677 balabaqshanyń ashylýy 65 myń bala úshin mektepke deıingi bilimge qoljetimdilikti keńeıtti.
3,2 mıllıon balany qamtıtyn jazǵy demalys
Balalardyń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý nazardan tys qalǵan joq. Bıyl 3,2 mıllıonnan astam bala jazǵy demalys jáne saýyqtyrý sharalarymen qamtylady.
Osy maqsatta 1 sáýirden bastap balalar lagerlerine lıtsenzııalaý júıesi engizildi. Májilis depýtaty Nurgúl Taý júıeniń mánin túsindirip ótti.
– Balalardy saýna ǵımaratyna ornalastyrý, edenge jatqyzý, oryn tapshylyǵy, sanıtarlyq talaptardyń saqtalmaýy – munyń bári júıedegi baqylaýdyń álsizdigin kórsetti. Men ózim de lagerlerdi aralap, jaǵdaıymen tanystym. Lıtsenzııalaý – bıznesti jabý úshin emes, naryqty tazartý úshin qajet qadam, – dedi depýtat.
Jańa talaptarǵa sáıkes, lagerlerge lıtsenzııa 5 jylǵa beriledi. Mindetti sharttardyń qatarynda jeke ǵımarat nemese uzaq merzimdi jaldaý, beınebaqylaý, medıtsınalyq pýnkt, kúzet jáne bilikti pedagog mamandardyń bolýy bar.
Bıyl 500 myń osal sanattaǵy bala memleket esebinen demalady, 50 myń bala «Qazaqstan halqyna» qory arqyly joldama alady. El boıynsha 10 myń mektep janyndaǵy lager men 512 shatyrly qalashyq jumys isteıdi.
Balalar medıtsınasyn qoldaý
Balalar densaýlyǵyn qorǵaýǵa bólinetin qarjy aıtarlyqtaı artqan. Bul kórsetkish 264 mıllıard teńgeden 575,4 mıllıard teńgege deıin, ıaǵnı eki ese ósti. Qarjylandyrýdyń artýy qyzmet sapasyn jaqsartýǵa tikeleı yqpal etip otyr. Atap aıtqanda, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstan – Ortalyq Azııada balalarǵa týǵan sátinen bastap kardıohırýrgııalyq kómek kórsetetin jalǵyz memleket.
– Zamanaýı tehnologııalar men neonataldyq reanımatsııa nátıjesinde dene salmaǵy tómen týǵan nárestelerdiń ómir súrý kórsetkishi tórt ese artty. Bıyldan bastap estý qabileti buzylǵan balalarǵa estý apparattary jergilikti bıýdjet esebinen beriledi. Jyl saıyn shamamen bes myń bala onkogematologııalyq em alady, – delingen DSM aqparatynda.
Júıeni jańǵyrtý jumystary da qatar júrgizilýde. Sońǵy jyldary elimizde balalarǵa medıtsınalyq kómektiń jańa modeli engizilip, emhanalarda 366 pedıatrııalyq bólimshe ashylǵan. Olardyń quramyna pedıatr kabınetteri, egý kabınetteri, mektep medıtsınasy qyzmeti jáne erte aralasý ortalyqtary kiredi. Balanyń damýynda erekshelik anyqtalǵan jaǵdaıda, mýltıdıstsıplınarlyq mamandar toby keshendi qoldaý kórsetedi. Qazirgi tańda alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek uıymdarynyń bazasynda 336 ortalyq jumys isteıdi. Bir jyl ishinde ortalyqtarda 72 myńnan astam balaǵa keńes berilip, nátıjesinde damý aýytqýlaryn erte anyqtaý kórsetkishi 21,5 paıyzǵa artqan.
Degenmen mamandar profılaktıkalyq tekserý júıesinde áli de birqatar túıtkil bar ekenin alǵa tartady. Kórý qabiletiniń tómendeýi, omyrtqa qısaıýy, estý buzylystary, mıopııa men semizdik – mektep oqýshylary arasynda jıi kezdesetin negizgi máselelerdiń qatarynda. Osyǵan baılanysty jaýapty vedomstvo aldaǵy oqý jylynan bastap profılaktıkalyq tekserýlerdi tsıfrlandyrýdy qolǵa almaq.
Respýblıkalyq alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek ortalyǵynyń sarapshysy Turgangúl Bıshoraevanyń aıtýynsha, ózgeris kezeń-kezeńimen júzege asady.
– Eń aldymen profılaktıkalyq tekserýler jekeleı formatqa kóshirilip, qupııalyq saqtalady. Tsıfrlandyrý adam faktoryn azaıtyp, oqýshylardyń densaýlyǵyn elektrondy túrde baqylaýǵa múmkindik beredi jáne aýrýdy erte kezeńde anyqtaýǵa kómektesedi, – dedi sarapshy.
Jańa júıe aıasynda mektepterge tsıfrlyq elektrokardıograftar, elektrondy boı ólshegishter, otoskoptar jáne telemedıtsınalyq keshender ornatý josparlanyp otyr.
Urpaq bolashaǵyna ınvestıtsııa
Balalarǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaýdyń naqty tetikteriniń biri – «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy. Bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júzege asyp jatqan joba. Onyń aıasynda Qazaqstannyń ár balasynyń jınaqtaýshy shotyna qarjy aýdarylady, ol qarajatty bolashaqta bilimge nemese baspana satyp alýǵa jumsaýǵa bolady. Bıyl ár balaǵa 130,71 AQSh dollarynan eseptelgen. Jalpy 3 jyl ishinde 370,56 AQSh dollary berilgen.
– 2026 jyly 6 mln 918 myń adam qatysty, onyń ishinde 356 613 adam 18 jasqa tolady, – dedi Qarjy vıtse-mınıstri Dáýren Temirbekov respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esebin tanystyrý kezinde.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqovtyń aıtýynsha, atalǵan bastama ulttyq baılyqty urpaqqa ádil bólýge baǵyttalǵan tetik bolyp otyr.
– Ol árbir balanyń bolashaǵy úshin qarjylyq baza qurýǵa baǵyttalǵan. Áleýmettik teńdik qalyptastyrady. Eń bastysy, ulttyq baılyqty urpaqqa bólý mehanızmimen erekshelenedi. Bala shotyna 18 jasqa deıin kem degende 3000 dollar jınalady dep oılaımyn. Ol – balanyń qajettiligin óteýge úlken kómek. Sonymen qatar shotta ary qaraı da aqsha jınaı berýge bolady, ıaǵnı jalpy baǵyt durys. Keleshekte dollardyń baǵasy qalaı ózgereri belgisiz, biraq qymbattasa, jınaq tabysy da artady, – deıdi ekonomıst.
Osylaısha, memleket usynǵan balalarǵa arnalǵan keshendi saıasat bir ǵana baǵytpen shektelmeıdi. Balalardy qorǵaý, sapaly bilim men medıtsınalyq qyzmetke teń qoljetimdilik berý, qaýipsiz orta qalyptastyrý jáne bolashaqqa qarjylyq negiz jasaý – barlyǵy ózara sabaqtas, bir-birin tolyqtyratyn júıege aınalyp otyr.
