Qazaqstanda «Aýyl amanaty» jobasy qalaı júzege asyrylyp jatyr
ORAL. KAZINFORM — Aýyldaǵy kásipkerlikti qoldaý jáne elimizde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda 2023 jyldan bastap «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy qolǵa alynǵany belgili. Bul baǵdarlama Qazaqstanda qazirgi kezde qalaı júzege asyrylyp jatyr? Osy oraıda Kazinform tilshisi jobanyń oryndalý barysyn saralap kórdi.
Baǵdarlamadaǵy ózgerister qandaı?
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy arqyly qarjy buryn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi arqyly bólinip keldi. Keıin bul qyzmet tetigi Ulttyq ekonomıka mınıstrligine aýysty.
Bul máselege baılanysty Kazinform tilshisi QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligine arnaıy saýal joldaǵan edi.
Vedomstvodan kelgen jaýapqa qaraǵanda, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2025 jylǵy 7 sáýirdegi № 212 qaýlysyna sáıkes mınıstrlikke aýyldyq eldi mekender men shaǵyn qalalarda mıkrokredıt berý jáne lızıng qaǵıdalaryn ázirleý jáne bekitý fýnktsııasy berildi.
Osyǵan sáıkes, mınıstrlik Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary — Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2025 jylǵy 16 maýsymdaǵy № 53 buıryǵymen «Aýyldyq eldi mekender men shaǵyn qalalarda mıkrokredıt berý jáne lızıng qaǵıdalaryn bekitý týraly» jańa qaǵıdalardy ázirledi. Qaǵıdalar 2025 jylǵy 1 shildeden bastap qoldanysqa engizildi.
Jobany júzege asyrý boıynsha birqatar jańa tásil ázirlenip, engizildi. Negizgi jańashyldyqtyń biri — jobany tıimdi iske asyrý jáne mamandandyrýdy aıqyndaý maqsatynda jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip skrınıng júrgizilip, bólinetin nesıelerdiń baǵyttary naqtylandy.
Sonymen qatar mal sharýashylyǵy salasyna beriletin qarajattyń úlesin jalpy kólemniń 40 paıyzynan asyrmaý jáne qaıta óńdeý salasyna keminde 20 paıyz qarajat bólý jónindegi qarjylandyrý lımıtteri engizildi. Budan bólek, jobany iske asyrý kezinde bıýrokratııalyq rásimderdi qysqartý boıynsha tıisti sharalar qabyldandy.
Joba aýyl halqynyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jáne bıýdjettik shaǵyn nesıeler (mıkrokredıtter) usyný arqyly júzege asyrylady. Jobanyń maqsaty — el turǵyndaryn agrobızneske tartý jáne aýyldyq jerler men shaǵyn qalalarda kásipkerlikti qoldaý.
Qaǵıdaǵa sáıkes, aýyl sharýashylyǵyna jatpaıtyn jobalardy qospaǵanda, aýyldyq eldi mekender men shaǵyn qalalarda shaǵyn nesıe berý jáne lızıngtiń basym baǵyttary skrınıng negizinde aıqyndalady.
Aýyl sharýashylyǵy, tutyný kooperatıvterine jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýge basym qoldaý kórsetiledi.
Mınıstrliktiń málimetinshe, 2023 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes aýyl halqynyń tabysyn arttyrý maqsatynda jobany iske asyrý bastaldy.
2023-2025 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 166 mlrd teńge bólindi. Nátıjesinde búginge deıin 154,3 mlrd teńge somasyna 20,6 myń shaǵyn nesıe berildi, bul 23,8 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik berdi. Sonyń ishinde 2023-2025 jyldary Batys Qazaqstan oblysyna 14,4 mlrd teńge bólinip, 13,4 mlrd teńgeden astam somaǵa 1,6 myńǵa jýyq shaǵyn nesıe berildi, 2,2 myńnan astam jańa jumys orny quryldy.
Bul rette bıýdjettik nesıelerdi berýdiń negizgi sharttaryna sáıkes bıýdjettik nesıeni ıgerý kezeńi 12 aı ekenin jáne kredıtordyń shotynan bıýdjettik nesıeler aýdarylǵan sátten bastap esepteletinin eskerý qajet.
2026 jyly jobany iske asyrýǵa bıýdjettik shaǵyn nesıeler men lızıng berý úshin 100 mlrd teńge josparlanǵan, onyń ishinde Batys Qazaqstan oblysy boıynsha — 4,7 mlrd teńge.
— Qaǵıda aıasynda shaǵyn nesıeler Qazaqstan Respýblıkasynyń bıýdjet zańnamasyna sáıkes jergilikti atqarýshy organ aıqyndaıtyn senim bildirilgen ókil (agent) arqyly beriledi. Sonymen qatar qaǵıdaǵa sáıkes jergilikti atqarýshy organ senim bildirilgen ókil (agent) arqyly memlekettik qoldaý sharalaryn kórsetýge arnalǵan tsıfrlyq júıesin paıdalana otyryp, shaǵyn nesıe qarajatynyń jáne lızıng nysanasynyń maqsatyna saı paıdalanylýyn monıtorıngteýdi júzege asyrady. Osy rette shaǵyn nesıe nemese lızıng berý ne berýden bas tartý týraly sheshim qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes jergilikti atqarýshy organ aıqyndaıtyn senim bildirilgen ókil (agent) arqyly qabyldanady, — delingen mınıstrlik jaýabynda.
Batys Qazaqstanda qarajat qalaı ıgerilip jatyr?
«Aqjaiyq» áleýmettik-kásipkerlik korporatsııasy» AQ basqarma tóraǵasy Erjan Dosmaqovtyń málim etkenindeı, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda 2025 jyly oblysqa úsh transhpen túsken 5,5 mlrd teńgeniń 4,8 mlrd teńgesi ıgerilip, 350 nesıe (254-i jeke kásipker, 96-sy aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvine) berildi. Osyǵan oraı 734 jańa jumys ornyn ashý josparlanyp otyr.
— Oblys ákiminiń tóraǵalyǵymen 19 maýsymda ótkizilgen keńestiń hattamasy boıynsha atalǵan qarajatty 1 qyrkúıekke deıin 100 paıyz ıgerý týraly tapsyrma berilgen edi. Soǵan sáıkes 6,4 mlrd teńgege nemese 114 paıyzǵa ótinishter tússe, sonyń 5,3 mlrd teńgesi (96 paıyzy) maquldandy. Sonymen qatar bıylǵa óńirge qaralǵan 4,7 mlrd teńgeniń 2,17 mlrd teńgesi túsip, ony da ıgerý úshin jumystar bastaý qajettiligi týyndap otyr, — deıdi Erjan Dosmaqov.
Korporatsııa málimetine qaraǵanda, 2025 jyly túsken qarajattyń 87 paıyzy ár aýdanǵa nesıe baǵyttary boıynsha lımıttermen bólindi. Osy oraıda qarajatty ıgerýde Jánibek (138 paıyz), Báıterek (118 paıyz), Qaratóbe (169 paıyz) jáne Terekti (113 paıyz) aýdandary belsendilik kórsetip otyrsa, Bórli (34 paıyz) jáne Kaztalov (46 paıyz) aýdandarynda 50 paıyzǵa jetpeı otyr.
Erekshe mán beretin jaıt, qaǵıdaǵa sáıkes mal sharýashylyǵyna bólinetin qarajat 40 paıyzdan aspaýy kerek. Osyndaı shekteýge qaramastan, aýdandardan kelip túsken ótinishterdiń basym bóligi mal sharýashylyǵyna tıesili bolyp keledi. Kúni búginge deıin 12 aýdannyń ishinen jeteýi (Jánibek, Báıterek, Qaratóbe, Syrym, Tasqala, Terekti jáne Shyńǵyrlaý) osy salaǵa bólingen lımıtterin tolyqtaı ıgerip nemese asyp ketip otyr.
Qaıta óńdeý salasy boıynsha 20 paıyzdan kem emes mólsherde shaǵyn nesıe berý kózdelgen. Osy rette jeti aýdan (Aqjaıyq, Bókeı ordasy, Kaztalov, Syrym, Terekti, Bórli jáne Shyńǵyrlaý) qarastyrylǵan lımıtterin 50 paıyzdan tómen ıgerse, al Jańaqalada bul baǵytta múldem nesıe berilmegen.
— Baǵdarlama boıynsha beriletin nesıe aýdandarǵa jumys kózin ashý, óndiristi damytý, halyqtyń tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan aýdandar óz erekshelikterine baılanysty qarjyny ońtaıly baǵyttarǵa saı ıgerýdi qolǵa alýy kerek. Atap aıtqanda, árbir aýylda óndeý, óndirý tsehtaryn ashý, qus, balyq jáne ósimdik sharýashylyǵyn damytýǵa basa nazar aýdarǵan jón. Muny uıymdastyrý úshin aýyldyq okrýgter ákimderi, jergilikti jobalyq keńse músheleri, qoǵamdastyq ókilderi men belsendiler birlese otyryp isteýi qajet, — dep qosty Erjan Dosmaqov.
BQO aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Rústem Zulqashev qazirgi tańda «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda bólingen qarajatty ıgerý baǵytynda kúsh salynyp jatqanyn jetkizdi.
— Aýdandar arasynda qarjy ıgerý deńgeıiniń ár túrli bolýy eń áýeli halyq sanyna sáıkes ár aýdanǵa belgilengen qarjy lımıtine baılanysty. Alda turǵan Báıterek, Qaratóbe, Jánibek, Terektiden basqa aýdandarǵa lımıtterin oryndaý boıynsha tapsyrmalar berilip, soǵan sáıkes jumystar atqarylyp jatyr. Batys Qazaqstan oblysy mal sharýashylyǵyna, ásirese, et baǵytyndaǵy iri qara jáne qoı sharýashylyǵyna mamandanǵan óńir bolǵandyqtan, kelip túsetin ótinimderdiń basym bóligi osy salaǵa tıesili. Al qoldanystaǵy qaǵıdaǵa sáıkes bólingen qarajattyń 40 paıyzy — mal sharýashylyǵyna, 20 paıyzy — aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýge, qalǵan 40 paıyzy basqa kásipkerlik baǵyttaryna jumsalýǵa tıis, — deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, baǵdarlama aıasynda aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri men shaǵyn kásipkerlikti damytý, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý, óńdeý jáne qaıta óńdeý, sútti baǵyttaǵy iri qara, ósimdik, qus, bal jáne balyq sharýashylyǵyn ilgeriletý kózdelgen. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvteri arqyly qoı sharýashylyǵy, et baǵytyndaǵy iri qara malyn bordaqylaý jobalary qarjylandyrylady. Bul baǵyttar oblystyq jobalyq keńsemen kelisilip, bekitilgen.
Soǵan qaramastan, turǵyndardyń negizgi suranysy et baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵy jobalary bolyp otyr. Al qaıta óńdeý jáne basqa kásipkerlik baǵyttary boıynsha ótinimderdiń az bolýy belgilengen qarjy lımıtterin tolyq ıgerýge belgili bir deńgeıde áser etedi.
Osyǵan baılanysty oblystyń ońtústik aýdandarynda et baǵytyndaǵy iri qara jáne qoı sharýashylyǵyn damytýǵa basymdyq beriledi. Bul rette keminde 25 jeke qosalqy sharýashylyqty biriktiretin, jumys istep turǵan aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvi arqyly qarjylandyrý kózdelgen. Kooperatıvterge qoıylatyn talaptar, óndiristik tsıkl, ónimdi ótkizý shemasy jasaqtaldy.
Sonymen qatar osy aýdandarda sútti mal sharýashylyǵyn damytýǵa nıetti adamdar bolǵan jaǵdaıda aýdandyq jobalyq keńseniń maquldaýymen olardyń jobalaryn qarjylandyrýǵa múmkindik beriledi. Al oblys ortalyǵyna jaqyn ornalasqan aýdandarda sútti mal sharýashylyǵyn damytýǵa basymdyq berilip, óńir turǵyndaryn sút jáne sút ónimderimen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jobalardy iske asyrý usynylady.
Basqarma málimetinshe, qazirgi ýaqytta baǵdarlamany iske asyrý barysynda aıtarlyqtaı kedergiler joq dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Degenmen qoldanystaǵy qarjylandyrý tetikterin jetildirý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvteri úshin lızıngtiń eń joǵary mólsherin 8 myń AEK-ten 20 myń AEK-ke deıin ulǵaıtý jóninde Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligine usynys joldandy. Bul kooperatıvterdiń odan ári damýyna septigin tıgizetini sózsiz.
Kooperatıvter ne úshin qajet?
BQO aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Rústem Zulqashevtiń naqtylaýynsha, óńirde kooperatıvterdiń qyzmeti negizinen aýyl sharýashylyǵy salasynda shoǵyrlanǵan. Statıstıkalyq málimetterge sáıkes, oblysta 406 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi tirkelip, onyń 291-i naqty jumys istep tur.
Jumys istep turǵan kooperatıvterdiń basym bóligi mal sharýashylyǵy baǵytynda qyzmet atqarady. Atap aıtqanda, 208-i — etti mal sharýashylyǵy, 40 kooperatıv — sút óndirisi, 14-i — ósimdik, úsheýi — baý-baqsha, ekeýi — balyq, bireýi — qus, taǵy bireýi ara sharýashylyǵy baǵytynda jumys isteıdi. Al 20 kooperatıv aralas qyzmet kórsetse, ekeýi servıstik qyzmet kórsetýge mamandanǵan.
Búginde aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń quramynda 4 550 múshe bar. Onyń ishinde 18 zańdy tulǵa, 238 sharýa jáne fermer qojalyǵy men jeke kásipker, sondaı-aq 4 294 jeke tulǵa tirkelgen.
Kooperatıvterdiń ıeliginde barlyǵy 152 639 bas aýyl sharýashylyǵy janýarlary bolsa, sonyń ishinde 71 681 iri qara, 79 624 usaq mal, 1 244 jylqy jáne 30 bas qus ósiriledi.
2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha kooperatıvterde 152,7 tonna et, 105,7 tonna sút, 2 207,6 tonna kartop, 167 tonna bıdaı, 2,1 tonna arpa, 150 tonna baqsha ónimderi, 3 174,8 tonna mal azyqtyq daqyldary jáne 30 tonna bal óndirildi. Bul derekter kooperatıvterdiń óndiristik áleýeti artyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi jyldan-jylǵa ósip kele jatqanyn kórsetedi.
Óńirdegi kooperatıvterdiń damýyna «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy da eleýli serpin berip otyr. Aýyl turǵyndarynyń tabysyn eseleý, jańa jumys oryndaryn ashý maqsatynda kooperatıv múshelerine jeńildetilgen shaǵyn nesıeler men lızıng berilip, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý, mal basyn kóbeıtý, ónim óndirý men óńdeýdi damytý baǵytynda memlekettik qoldaý kórsetilip jatyr.
2023-2026 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama aıasynda oblysta jalpy 4,2 mlrd teńgege 166 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi qarjylandyrylyp, nátıjesinde 830 jańa jumys orny ashyldy. Mysaly, 2023 jyly 49 kooperatıvke 995,4 mln teńge kóleminde shaǵyn nesıe berildi. 2024 jyly 37 kooperatıvke jalpy 933,8 mln teńge bólindi. Onyń ishinde 113,6 mln teńge kólemindegi revolverlik qarajat esebinen 4 kooperatıv, 820,2 mln teńgege 33 kooperatıv qarjylandyryldy.
2025 jyly 2 230 mln teńge qarajat esebinen 80 kooperatıvke shaǵyn nesıe men lızıngtik qarjylandyrý usynyldy. Oǵan qosa, 2024 jyly jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen pılottyq joba aıasynda 6 kooperatıvke jalpy quny 311,3 mln teńge bolatyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men qajetti qural-jabdyqtar lızıng arqyly tabystaldy.
— Jalpy, kooperatıvterdiń qyzmeti aýyl sharýashylyǵy óndirisin ulǵaıtýǵa, aýyl turǵyndarynyń kásipkerlik belsendiligin arttyrýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń yqpal etýde. Memlekettik qoldaý sharalarynyń nátıjesinde kooperatıvterdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıyp, óndiris kólemi men ónim túrleri jyl saıyn artyp keledi, — dep túıindedi sózin Rústem Zulqashev.
Batysqazaqstandyq kásipker Baýyrjan Sabanov eldi mekenderdegi halyqtyń basyn qosý úshin kooperatsııa qajet dep esepteıdi. Onyń ditteýinshe, bul, ásirese, shekaralyq aýdandar úshin óte mańyzdy. Batys Qazaqstan oblysy Reseıdiń bes birdeı óńirimen shektesetindikten, sol aýmaqtar bos qalmaýy kerek, halyqtyń kóshýin toqtatyp, turaqtandyrý baǵytynda sharalar alý qajet.
— Bul rette qarjy men jer bólip jatyr, salyq máselesinde jeńildikter qarastyrylǵany jón. Sýbsıdııa ǵana emes, ofteık-sharttarmen qoldaý kerek, ıaǵnı kooperatıvter shyǵarǵan ónimderdi satyp alatyndaı jaǵdaı jasalsa, olardyń qadamy alǵa basar edi. Kooperatıv tapsyryspen ónim óndirsin. Olarǵa beriletin nesıe kólemi ulǵaısyn. Sonda aýyldaǵy halyq kooperatıvke kiredi. Bul jerde eskeretin jaıt, maldyń jartysy turǵyndardyń ıeliginde. Sondyqtan olardy qoldamasaq, maldyń sapasy tómendeıdi, — dedi Baýyrjan Sabanov.
Qoryta aıtqanda, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń ońtaıly júzege asyrylýy, birinshiden, aýyldaǵy óndiris kózderin kóbeıtedi, ekinshiden, eldi mekender turǵyndarynyń tabysyn arttyryp, sonda turaqtap qalýyna yqpal etedi. Munyń mańyzdylyǵy da sonda.
Eske sala keteıik, budan buryn Batys Qazaqstanda óndiristik kooperatıvterdiń qalaı jumys istep jatqanyn jazǵan edik.
