Qazaqstanda ara sharýashylyǵyn qalaı damytýǵa bolady

Zamanaýı tehnologııalardy qoldaný eksportqa jol ashady

Veterınarııa ǵylymdarynyń magıstri, Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti veterınarııa jáne agrotehnologııa ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy Berik Satybaevtyń málim etkenindeı, Qazaqstanda ara sharýashylyǵyn damytýdyń negizgi baǵyttaryna óndiristiń tıimdiligin arttyrý, ónim sapasyn jaqsartý jáne salany keshendi túrde damytý jatady.

Eń aldymen ara otbasylarynyń sanyn kóbeıtip qana qoımaı, olardyń ónimdiligin arttyrý mańyzdy. Bul úshin joǵary ónimdi tuqymdardy paıdalaný, selektsııalyq jumystar júrgizý jáne zamanaýı omarta tehnologııalaryn engizý qajet.

Berik Ǵarıpollaulynyń sózine qaraǵanda, ara ónimderiniń sapasy men túrlerin kóbeıtý mańyzdy baǵyttardyń biri bolyp esepteledi. Qazirgi tańda tek bal emes, sonymen qatar balaýyz, propolıs, perga, ara súti sııaqty ónimderge suranys artyp keledi. Sondyqtan ónimdi ártaraptandyrý arqyly naryq múmkindikterin keńeıtýge bolady.

Ara sharýashylyǵynda kezdesetin aýrýlardyń aldyn alý erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Varroatoz, akarapıdoz sııaqty aýrýlar ara otbasylarynyń álsireýine ákeletindikten, veterınarııalyq-sanıtarııalyq sharalardy kúsheıtip, ekologııalyq qaýipsiz emdeý ádisterin qoldaný qajet.

— Budan bólek, organıkalyq ara sharýashylyǵyn damytý — bolashaǵy zor baǵyttardyń biri. Tabıǵı ári ekologııalyq taza ónimderge suranystyń artýy bul salanyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa múmkindik beredi. Jalpy alǵanda, ǵylymı zertteýlerdi damytý, ınnovatsııalyq tehnologııalardy engizý, bilikti mamandar daıarlaý jáne memlekettik qoldaý sharalaryn kúsheıtý arqyly Qazaqstanda ara sharýashylyǵyn tıimdi ári turaqty damytýǵa bolady, — dep esepteıdi B.Satybaev.

Onyń paıymdaýynsha, bal óndirisin damytýdyń ǵylymı joldary eń aldymen ara sharýashylyǵyn ǵylymı negizde uıymdastyrýmen baılanysty. Bul baǵytta selektsııalyq jumystardyń mańyzy zor, ıaǵnı jergilikti tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgen, ónimdiligi joǵary ara tuqymdaryn irikteý jáne kóbeıtý qajet.

Sondaı-aq aralardy kútip-baǵý tehnologııalaryn jetildirý mańyzdy. Ǵylymı turǵyda negizdelgen azyqtandyrý, maýsymdyq kútim, omarta ornalastyrý sııaqty sharalar bal ónimdiligin arttyrýǵa septesedi. Ásirese, bal jınaý kezeńin tıimdi paıdalaný úshin baldy ósimdikter qoryn (medonos bazasyn) zertteý jáne durys josparlaý qajet. 

Bal óndirisinde aýrýlardyń aldyn alý jáne olarmen kúresý de ǵylymı tásilderdi talap etedi. Varroatoz, akarapıdoz sııaqty aýrýlarǵa qarsy bıologııalyq jáne ekologııalyq qaýipsiz preparattardy qoldaný, sondaı-aq der kezinde dıagnostıka júrgizý — ónim sapasy men kólemin arttyrýdyń mańyzdy sharty.

Zamanaýı tehnologııalardy engizý úlken ról atqarady. Mysaly, omartalardy tsıfrlandyrý, ara otbasylarynyń jaǵdaıyn baqylaý júıelerin qoldaný, baldy óńdeý men saqtaýdyń jańa ádisterin paıdalaný óndiristiń tıimdiligin arttyrady.

Oǵan qosa baldyń sapasyn ǵylymı turǵyda baqylaý, onyń quramyn zertteý jáne standarttaý máseleleri de mańyzdy. Bul ishki jáne syrtqy naryqta básekege qabiletti ónim óndirýge múmkindik beredi.

Jalpy, bal óndirisin damytý selektsııa, tehnologııa, veterınarııa, ekologııa jáne ınnovatsııa baǵyttaryn biriktiretin keshendi ǵylymı tásilderge negizdelýi tıis.

Ǵalymnyń oıynsha, jańa tehnologııalardy qoldaný bal óniminiń sapasyn arttyrýda jáne ony eksportqa shyǵarýda mańyzdy ról atqarady. Eń aldymen omartalarda tsıfrlyq baqylaý júıelerin engizý arqyly ara otbasylarynyń jaǵdaıyn (temperatýra, ylǵaldylyq, belsendilik) turaqty qadaǵalaýǵa bolady. Bul aralardyń kúıin der kezinde baqylap, ónimdilikti arttyrýǵa yqpal etedi.

Sol sekildi baldy alý, óńdeý jáne saqtaý kezeńderinde zamanaýı jabdyqtardy paıdalaný ónim sapasyn saqtaýǵa kómektesedi. Gıgıenalyq talaptarǵa saı avtomattandyrylǵan bal syǵý, súzý jáne qaptaý tehnologııalary ónimniń tazalyǵyn qamtamasyz etip, onyń tabıǵı qasıetterin buzbaı saqtaıdy.

Ónim sapasyn arttyrýda zerthanalyq baqylaýdyń máni zor. Baldyń quramyn (ylǵaldylyq, qant mólsheri, qospalar) turaqty tekserip otyrý arqyly halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ónim óndirýge bolady. Bul eksportqa shyǵý úshin negizgi talaptardyń biri bolyp tabylady.

Ónimdi durys qaptaý jáne tańbalaýǵa nazar aýdarmaı bolmaıdy. Zamanaýı qaptama materıaldaryn qoldaný, ónim týraly tolyq aqparat berý (shyǵý tegi, quramy, sertıfıkattary) tutynýshylar senimin arttyrady jáne shetel naryǵynda básekege qabilettilikti kúsheıtedi.

Organıkalyq jáne ekologııalyq taza ónim óndirý tehnologııalaryn engizý eksporttyq áleýetti arttyrady. Halyqaralyq sertıfıkattar alý arqyly Qazaqstan balynyń sheteldik naryqtarǵa shyǵýyna jol ashylady.

Aralardyń aýrýyn boldyrmaý úshin ne isteý kerek?

Ǵalymnyń pikirinshe, aralardyń aýrýyn boldyrmaý úshin eń aldymen omartalarda veterınarııalyq-sanıtarııalyq talaptardy qatań saqtaý qajet. Uıalardyń tazalyǵyn qamtamasyz etý, qural-jabdyqtardy júıeli túrde dezınfektsııalaý jáne aralarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý aýrýlardyń aldyn alýdyń negizgi sharalary bolyp tabylady.

Taǵy bir jaıt, ara otbasylaryn durys kútip-baǵý mańyzdy. Ýaqtyly jáne jetkilikti azyqpen qamtamasyz etý, álsiz otbasylardy kúsheıtý, maýsymdyq kútimdi durys júrgizý aralardyń ımmýnıtetin arttyrady. Kúshti ara otbasy aýrýlarǵa tózimdi keledi.

Aýrýlardyń aldyn alýda turaqty baqylaý men dıagnostıka úlken ról atqarady. Aralardy júıeli túrde tekserip, varroatoz, akarapıdoz sııaqty aýrýlardyń alǵashqy belgilerin erte anyqtaý qajet. Erte anyqtalǵan jaǵdaıda olardy tıimdi emdeýge bolady.

Profılaktıkalyq sharalar retinde ekologııalyq qaýipsiz preparattardy qoldaný usynylady. Hımııalyq zattardy shamadan tys paıdalanbaý kerek, sebebi bul bal sapasyna keri áser etýi múmkin.

Sondaı-aq omartalardy durys ornalastyrý mańyzdy. Aralardy taza, ekologııalyq jaǵynan qolaıly aımaqtarǵa qoıý, aýrý taralǵan omartalarmen baılanysyn shekteý ınfektsııalardyń taralý qaýpin azaıtady.

Ara aýrýlarynyń aldyn alý keshendi túrde júrgizilýi tıis: durys kútim, sanıtarııalyq tártip, turaqty baqylaý jáne qaýipsiz emdeý ádisterin qoldaný arqyly ǵana jaqsy nátıjege qol jetkizýge bolady.

Qazaqstan óńirlerindegi aıyrmashylyqtar qandaı?

Berik Satybaev Qazaqstanda ara sharýashylyǵy tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa baılanysty óńirler boıynsha aıtarlyqtaı erekshelenetinine ekpin túsirdi.

— Eldiń ońtústik jáne ońtústik-shyǵys aımaqtarynda (Almaty, Jambyl oblystary) baldy ósimdikterdiń túrlik quramy baı, maýsym uzaq bolǵandyqtan, bal ónimdiligi joǵary keledi. Shyǵys Qazaqstanda da taý-orman beldeýlerine baılanysty ara sharýashylyǵy jaqsy damyǵan, tabıǵı bal sapasy joǵary bolyp esepteledi. Al soltústik jáne ortalyq óńirlerde klımattyń qatańdyǵy men qys mezgiliniń uzaqtyǵy aralardy qystatýǵa qosymsha daıyndyqty talap etedi. Bul aımaqtarda bal jınaý maýsymy qysqa bolǵanymen, keıbir aýyl sharýashylyǵy daqyldary (kúnbaǵys, raps) jaqsy bal beredi, — deıdi ol.

Batys Qazaqstan oblysyna keletin bolsaq, bul óńirdiń ózindik erekshelikteri bar. Klımattyń qurǵaq ári kontınenttik, ıaǵnı jazda ystyq, qysta sýyq bolýy ara sharýashylyǵyna belgili bir qıyndyqtar týǵyzady. Baldy ósimdikter qory keıbir jerlerde shekteýli bolǵandyqtan, aralardy tıimdi ornalastyrý jáne kóshpeli omarta (kochevka) ádisin qoldaný mańyzdy.

Batys Qazaqstanda kúnbaǵys, jońyshqa sııaqty daqyldar negizgi bal kózi bolyp tabylady. Alaıda keı jyldary qurǵaqshylyq áserinen nektar bólinýi tómendep, ónim kólemi azaıýy múmkin.

Óńirde ara aýrýlary, sonyń ishinde varroatoz jáne akarapıdoz sııaqty máseleler de kezdesedi. Sondyqtan veterınarııalyq baqylaýdy kúsheıtý, profılaktıkalyq sharalardy júıeli júrgizý qajet.

Batys Qazaqstan oblysynda ara sharýashylyǵyn damytý úshin tabıǵı jaǵdaılarǵa beıimdelgen tehnologııalardy qoldaný, jemshóp bazasyn (medonos ósimdikterdi) keńeıtý jáne kóshpeli omarta ádisterin tıimdi paıdalaný mańyzdy bolyp esepteledi.

Qystan aman shyqqan aralar eginshilikke de tıimdi áser etedi

B.Satybaev aralardyń qystan sátti shyǵýy olardyń bıologııalyq erekshelikterine jáne omartadaǵy durys uıymdastyrylǵan jaǵdaılarǵa baılanysty ekendigin tilge tıek etti. Qys mezgilinde aralar belsendi ushpaıdy, uıa ishinde tyǵyz «klýb» quryp, bir-birine jylý berip tirshilik etedi. Osy kezde olar jazda jınaǵan bal qorymen qorektenip, energııa alady.

Qystap shyǵý úshin eń basty shart — omartada jetkilikti ári sapaly azyq qorynyń bolýy. Bal jetispese nemese sapasyz bolsa, aralar álsirep, qyrylyp qalýy múmkin. Sondyqtan kúzde ár ara otbasyna jetkilikti mólsherde bal qaldyrý óte mańyzdy.

Oǵan qosa uıadaǵy temperatýra men ylǵaldylyqty saqtaý qajet. Aralar ózderi jylý shyǵara alǵanymen, omarta durys oqshaýlanbaǵan jaǵdaıda sýyqtan nemese ylǵaldyń artýynan zııan shegedi. Ásirese, artyq ylǵal qaýipti, óıtkeni ol aýrýlardyń damýyna ákelýi múmkin.

Kúshti, saý otbasy qysty jeńil ótkizedi, al álsiz aralar kóbine shyǵynǵa ushyraıdy. Sondyqtan qysqa deıin álsiz otbasylardy biriktirý usynylady.

Taǵy bir mańyzdy faktor — aýrýlardyń bolmaýy. Eger aralar varroatoz nemese basqa aýrýlarmen zaqymdanǵan bolsa, olardyń qystan aman shyǵýy qıyndaıdy. Sol sebepti kúzde mindetti túrde profılaktıkalyq óńdeý júrgiziledi.

Aralardyń qystan aman shyǵýy — durys azyq qory, qolaıly mıkroklımat, kúshti ara otbasy jáne aýrýlardyń aldyn alý sharalarynyń durys uıymdastyrylýyna tikeleı baılanysty.

— Aralardyń egin sharýashylyǵynyń ónimdiligine tikeleı áser etetinin aıtpaı ketýge bolmas, sebebi olar ósimdikterdi tozańdandyrý protsesinde negizgi ról atqarady. Mysaly, kúnbaǵys, baý-baqsha daqyldary, alma, shabdaly sııaqty jemis-jıdek aǵashtary jáne kókónis daqyldary aralardyń tozańdandyrýy arqyly ónim kólemin jáne sapasyn arttyrady, — deıdi B.Satybaev.

Aralarsyz kóptegen daqyldardyń jemisi az, sapasy tómen bolýy múmkin. Ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, tozańdandyrýǵa arany qosqanda keı daqyldardyń ónimdiligi 30-80 paıyzǵa kóbeıedi. Bul tek sandyq kórsetkish qana emes, ónimniń dámi, túsi jáne saqtaý merzimine áser etedi.

Aralardyń belsendiligi jergilikti ekojúıege úshin tıimdi. Olar tek bal jınamaıdy, sonymen birge aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń turaqty jáne sapaly ónim berýine múmkindik jasaıdy. Sondyqtan ara sharýashylyǵyn damytý tek bal óndirisi úshin ǵana emes, jalpy aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrý úshin de mańyzdy.

Qoryta aıtqanda, aralardyń tozańdandyrý qyzmeti — egin sharýashylyǵynyń ónimdiligin arttyrýdaǵy negizgi faktorlardyń biri jáne bul baǵytta ǵylymı negizdelgen ádisterdi qoldaný úlken nátıje beredi.

Omartalardy irilendirý jáne bal sapasy

Taǵy bir mańyzdy másele, usaq omartalardyń kóp paıda túsirmeıtini belgili. Óıtkeni ekonomıkalyq tıimdiligi tómen bolady, sondyqtan olardy irilendirý — ónimdilikti arttyrýdyń mańyzdy joldarynyń biri. Іri omartalarda ara otbasylary sany kóp, sondyqtan bal jınaý kólemi ulǵaıady. Oǵan qosa iri otbasylar aýrýlarǵa tózimdi keledi jáne qysta aman qalý múmkindigi joǵary. Alaıda omartalardy irilendirý tek ara sanyn kóbeıtý emes, ony durys basqarý men kútimmen úılesýi kerek. Mysaly, otbasylardy biriktirý, qosymsha balaýyz jáne azyqpen qamtamasyz etý arqyly ǵana ónimdilikti turaqty arttyrýǵa bolady.

Іri omartalarda jańa tehnologııalardy qoldaný tıimdirek: baldy alý, súzý jáne saqtaý protsesteri avtomattandyrylǵan jabdyqtarmen ońaı júrgiziledi. Bul da eńbek shyǵynyn azaıtyp, ónim sapasyn saqtaýǵa múmkindik beredi.

Usaq omartalardy irilendirý arqyly ara sharýashylyǵynyń ónimdiligin arttyrýǵa bolady, biraq bul keshendi kútim, durys azyqtandyrý jáne zamanaýı tehnologııalardy qoldanýmen ǵana nátıjeli bolady.

— Al baldyń sapasyn anyqtaý úshin birneshe negizgi krıterııdi eskerý qajet. Eń aldymen fızıkalyq qasıetteri qaralady. Baldyń túsi onyń túrine baılanysty ózgerip turady, mysaly, gúldi bal ashyq sarydan qoıý qońyrǵa deıin bolýy múmkin, al tús tabıǵı, qospasyz bolýy kerek. Konsıstentsııasy birkelki, tyǵyz, qant krıstaldarymen durys qanyqqan bolýy tıis. Sý mólsheri kóp baldyń tez qyshqyldanatyny málim. Sondaı-aq baldyń dámi men ıisi tabıǵı, jaǵymdy hosh ıisti, qyshqyl nemese bógde ıissiz bolýy qajet, — deıdi maman.

Hımııalyq quram sapany anyqtaýda mańyzdy ról atqarady. Sapaly balda sýdyń mólsheri 18 paıyzdan aspaýy tıis. Baldaǵy qant komponentteri — glıýkoza men frýktoza tabıǵı bolýy qajet. Al sırop nemese basqa táttilendirgish qospalardyń bolýy ónim sapasyn tómendetedi.

Mıkrobıologııalyq kórsetkishter eskeriledi. Balda bakterııalar men sańyraýqulaqtardyń shamadan tys mólsheri bolmaýy kerek, sebebi bul baldyń saqtaý merzimi men qaýipsizdigine áser etedi.

— Baldy halyqaralyq standarttar boıynsha zerthanalyq tekserýden ótkizý arqyly sapasyn rastaýǵa bolady. Munda ylǵaldylyq, qant mólsheri, antıbıotıkterdiń joqtyǵy tekseriledi. Organoleptıkalyq ádis te qoldanylady: tájirıbeli sarapshylar baldyń túsin, dámin, ıisin jáne qurylymyn baǵalaıdy. Osylaısha, baldyń sapasyn anyqtaý keshendi túrde júrgiziledi. Fızıkalyq, hımııalyq, mıkrobıologııalyq jáne organoleptıkalyq kórsetkishterdi birge baǵalaý arqyly ónimniń sapasy men qaýipsizdigine kóz jetkizýge bolady, — dep túıindedi sózin B.Satybaev.

Omartashylardy oqytý kerek

Tájirıbeli omartashy, Oral qalasyndaǵy kooperatıv basshysy Sergeı Krıvobokov Qazaqstanda aralardyń ólip jatqanyn jetkizdi. Onyń málimdeýinshe, Qazaqstan omartashylary ulttyq odaǵy ótken jyldyń jeltoqsanynda saýalnama júrgizgen kezde aralardyń 50-den 100 paıyzǵa deıini qystaqqa deıin qyrylyp qalǵan.

— Álemde ara ekojúıeniń ındıktatory bolyp esepteledi. Qazaqstanda kerisinshe shyǵynǵa ushyraýda. Munyń sebebi pestıtsıdtermen, gerbıtsıdtermen ýlaýda jatyr. Kóktemde shybyn-shirkeıge jaýapsyz jappaı ýlaý jumystaryn júrgizý de zııan. Bul problemany jyl saıyn aıtyp kelemiz. Preparattar joq, arany durys qystatyp shyǵarý baǵytynda omartashylar oqytylmaıdy. Aralardyń neden ólip jatqany zerttelmeıdi. Omartalar rentabeldiligin joǵaltýda. Eger biz aralardan aıyrylsaq, onda mal sharýashylyǵyn qalaı damytpaqshymyz. Óıtkeni aralardyń azyqtyq daqyldardy tozańdandyryp, ónimdi molaıtýǵa septigin tıgizetini belgili. Sondyqtan Qazaqstanda ara sharýashylyǵyn saqtaýdyń baǵdarlamasyn jasaý kerek, — dedi S. Krıvobokov.

«Bal-Ara» Qazaqstan omartashylary ulttyq odaǵynyń birinshi vıtse-prezıdenti Ǵabıt Nurádil ara sharýashylyǵy úshin 2025 jyldyń eń qolaısyz kezeń bolǵanyn jasyrǵan joq. Birinshiden, ońtústikte segiz aı boıy jańbyr jaýmady, ylǵal bolmady. Gúldiń nár berýi kúnniń shyǵýy men jańbyrdyń tepe-teńdigine baılanysty. Ekinshiden, ár omartashy omartany bal alý úshin paıdalanady. Selektsııalyq jumystar júrgizip, asyl tuqymdy aralar shyǵaryp, ony erte kóktemde taýar retinde omartashylarǵa usynbaıdy.

— Bıyl óte qıyn jyl bolǵaly tur. Óıtkeni aralardyń 80 paıyzy ólip qaldy. Bul Ózbekstannan ákelinetin aralardyń aýrýǵa ushyraýyna baılanysty. Ekinshiden, profılaktıkalyq óńdeý jumystary júrgizilmeıdi. Qazirgi kezde aralardyń 95 paıyzy Ózbekstan, Qyrǵyzstannan ákelinedi. Bul nonsens deýge bolady. Sebebi erte kezde aralardy Ózbekstan Qazaqstannan alyp, ózderinde damytqan edi. Bizdiń elde ara sharýashylyǵyn damytýǵa, selektsııalyq jumystar júrgizýge sýbsıdııa bólinedi, biraq ol kózdegen maqsatyna jetip jatqan joq. Búkil qural-saımandar, kıimder, nektar beretin ósimdikter, bal shaıqaıtyn qondyrǵylar — bári Reseı, Qytaı, Belarýstan ákelinedi, — deıdi Ǵ.Nurádil.

Onyń naqtylaýynsha, ara týraly sóz bolǵanda, kóbinese bal jóninde aıtylady. Shyn mánisinde ara sharýashylyǵynda baldan keıin balaýyz óndiriledi. Balaýyz metallýrgııa, radıotehnıka, avtomobıl, hımııa óndirisinde paıdalanylady. Al aranyń propolısi, ýy medıtsına, veterınarııa, kosmetıkada paıdaǵa asady.

— Endeshe, ara sharýashylyǵyn damytamyz desek, eń aldymen omartashylardy oqytý kerek. Arany asyldandyrý jáne basqa jumystardy jolǵa qoısaq, biz Ózbekstan, Qyrǵyzstannan keletin aralarǵa táýeldilikten arylamyz. Qazirgi tańda omartashylardyń qaýymdastyǵy kóp, respýblıkalyq palatalar bar. Olardyń bári de Úkimetten kómek alǵysy keledi. Berilgen qarjy ıgerilip jatyr, alaıda nátıje joq. Muny qadaǵalap jatqan organ da joq. Ónimdi shet elge shyǵarý jaıyna kelsek, bul baǵytta ilgerileýshilik bar. 2025 jyly 1,5 myń tonna bal eksportqa ketti. Munyń kópshiligi Ózbekstannyń úlesine tıedi, óıtkeni olarda bal óte qymbat. Sondaı-aq Saýd Arabııasy, Birikken Arab ámirlikteri, Oman, Reseı, Qyrǵyzstan alyp jatyr. Endeshe, ara sharýashylyǵyn damytýǵa kúsh salý qajettigi kúmán týdyrmaıdy, — dedi «Bal-Ara» Qazaqstan omartashylary ulttyq odaǵynyń birinshi vıtse-prezıdenti.

Eske sala keteıik, budan buryn Qazaqstanda ara sharýashylyǵy qarqyndy damyp, baldy shetelge shyǵarý 2,5 esege óskenin jazǵan bolatynbyz.