Qazaqstanda ana men balany qoldaý qalaı júzege asyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM — Ana men balany qoldaý — qoǵam bolashaǵyna áser etetin mańyzdy baǵyt. Qazaqstanda salaǵa erekshe kóńil bólinip, túrli sharalar júzege asyrylýda. Halyqaralyq áıelder kúni qarsańynda Kazinform tilshisi negizgi qoldaý tetikterine sholý jasady.
Otbasy ınstıtýtyn qoldaý — basty baǵyt
Elimizde 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasynyń júzege asýy turaqty baqylaýda. Qujat otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa jáne halyqtyń áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Onyń ishinde ana men balany qoldaý basty orynǵa qoıylǵan.
Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyn retteý jáne baqylaý komıteti departamentiniń basshysy Asqar Aımaǵanbetovtiń aıtýynsha, balaly otbasylarǵa arnalǵan memlekettik qoldaý sharalary týý kórsetkishin arttyrýǵa, sondaı-aq áleýmettik táýekel týyndaǵan jaǵdaıda qorǵaýǵa baǵyttalǵan.
— Máselen, bala kútimine baılanysty tabystan aıyrylý nemese asyraýshysynan aıyrylý sııaqty jaǵdaılarda memleket qoldaý kórsetedi, — dedi spıker.
Dekrettik demalys pen áleýmettik tólemder
Bıyldan bastap dekrettik demalysqa shyǵý tártibi men áleýmettik tólemderge qatysty birqatar ózgeris kúshine endi. Memleket qoldaý tetikterin qaıta qarap, járdemaqy kólemin arttyryp, tólemderdi esepteý tártibin naqtylady.
— Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes áıelderge jalpy 126 kúntizbelik kún demalys qarastyrylǵan. Onyń 70 kúni bosanýǵa deıin, al 56 kúni bosanǵannan keıingi kezeńge beriledi, — deıdi Asqar Aımaǵanbetov.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń dereginshe, ótken jyly bala týǵan kezdegi birjolǵy járdemaqyny 338 myń adam alǵan. Bul maqsatqa 61,1 mlrd teńge jumsalǵan.
Memlekettik qoldaý júıesi birjolǵy járdemaqymen ǵana shektelmeıdi. Jumys isteıtin áıelderge júktilik pen bosanýǵa (nemese jańa týǵan balany asyrap alýǵa) baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan birjolǵy áleýmettik tólem taǵaıyndalady. Onyń mólsheri eńbekke jaramsyzdyq paraǵy berilgenge deıingi sońǵy 12 aıdaǵy ortasha aılyq tabysqa jáne dekrettik demalys kúnderiniń sanyna baılanysty esepteledi.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov tólemdi esepteý tártibin mysalmen túsindirdi.
— Áıeldiń sońǵy 12 aıdaǵy ortasha aılyq jalaqysy 300 myń teńge boldy delik. Ony koeffıtsıentke kóbeıtemiz. 300 000 × 4,2 = 1 260 000 teńge shyǵady. Odan 10 paıyz shegeriledi. Nátıjesinde shamamen 1 134 000 teńge dekrettik tólem tólenedi. Bul somaǵa mindetti áleýmettik aýdarymdar ýaqytynda jasalǵan bolýy kerek. Buǵan qosa beriletin birjolǵy járdemaqy bar.
Jalpy, dekrettik demalys merzimi — 126 kún. Eger bosaný aýyr ótip, medıtsınalyq kórsetkishterge baılanysty demalys 140 kúnge deıin uzartylsa nemese egiz, úshem dúnıege kelse, tólem qaıta qaralady, — dedi ekonomıst.
Sonymen qatar jumys isteıtin áıelderge Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin aı saıynǵy áleýmettik tólem beriledi. Ol bala týǵan kúnnen bastap taǵaıyndalyp, anasynyń áleýmettik aýdarymdaryna qaraı esepteledi.
Dekrettik demalystan keıin jumysqa oralǵan analarǵa eńbek zańnamasy boıynsha birqatar jeńildik qarastyrylǵan. Máselen, balasy bar analar qysqartylǵan jumys kúnine jáne aqyly úzilisterge quqyly.
Eger áıel dekrettik demalystan belgilengen merzimnen buryn jumysqa shyqsa jáne balasy áli bir jarym jasqa tolmasa, ol tolyq emes jumys kúni tártibinde eńbek ete alady. Mundaı múmkindik Eńbek kodeksinde qarastyrylǵan.
Al jumys istemeıtin áıelderge bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin memlekettik járdemaqy tólenedi. Onyń mólsheri otbasyndaǵy bala sanyna baılanysty belgilenedi.
Kópbalaly analarǵa qandaı qoldaý bar?
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyldyń qańtar aıynda memlekettik járdemaqylarmen orta eseppen 875,2 myń adam qamtylyp, 56,5 mlrd teńge tólengen. Onyń ishinde 627,4 myń kópbalaly otbasyǵa 49,2 mlrd teńge járdemaqy berilse, marapattalǵan analarǵa arnalǵan tólemderdi 247,8 myń adam alyp, oǵan 7,3 mlrd teńge jumsalǵan.
Bıyldan bastap járdemaqy kólemi ulǵaıtyldy.
— Járdemaqy mólsheri otbasydaǵy balalardyń sanyna jáne marapat mártebesine baılanysty belgilenedi. Máselen, tórt balaǵa — 69 200 teńge, bes balaǵa — 86 500 teńge, al jeti balaǵa — 121 100 teńge tólenedi, — dedi Asqar Aımaǵanbetov.
Sonymen qatar «Altyn alqa», «Kúmis alqa» jáne «Ana dańqy» ordenderimen marapattalǵan analarǵa arnaıy járdemaqy qarastyrylǵan. Onyń mólsheri 27 680–32 005 teńge aralyǵynda belgilengen.
— Bul sharalar otbasynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, kópbalaly analardy qoldaýǵa baǵyttalǵan, — dep tolyqtyrdy departament basshysy.
Qarjy sarapshysy Baýyrjan Ysqaqovtyń aıtýynsha, áleýmettik jobalar men memlekettik qoldaý sharalary kez kelgen eldiń ekonomıkasyna belgili bir deńgeıde salmaq túsiredi. Degenmen mundaı qoldaýdyń jalǵasýy «memleket halyq úshin» formýlasynyń naqty júzege asyp jatqanyn kórsetedi.
— 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan úsh jyldyq bıýdjettiń shamamen 40 paıyzy áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan. Munyń barlyǵy Prezıdenttiń saılaýaldy bergen ýádesine saı bolyp jatqan zańdy úrdis, — dedi spıker.
Bolashaqqa baǵyttalǵan ınvestıtsııa
Qazaqstan halqynyń sany 20,4 mıllıonnan asty. Ótken jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda elde 161,2 myń náreste dúnıege kelgen. Mundaı demografııalyq kórsetkish ana men balaǵa baǵyttalǵan áleýmettik saıasattyń mańyzyn arttyra túspek.
Sondyqtan elimizde balalardyń bolashaǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan uzaqmerzimdi bastamalar júzege asyp jatyr. Sonyń biri — 2022 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda jarııalaǵan «Ulttyq qor — balalarǵa» jobasy. Onyń máni — Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestıtsııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń 18 jasqa tolǵanǵa deıingi shottaryna merziminen buryn alý quqyǵynsyz aýdarý.
— Bastama árbir balanyń bolashaǵy úshin qarjylyq baza qurýǵa baǵyttalǵan. Ol áleýmettik teńdik qalyptastyrady. Eń bastysy, bastama ulttyq baılyqty urpaqqa bólý mehanızmimen erekshelenedi, — dedi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.
Joba aıasynda ár balaǵa jınalatyn qarajat kólemi de belgili bir deńgeıde boljanyp otyr.
— Bala shotyna 18 jasqa deıin kem degende 3000 dollar jınalady dep oılaımyn. Ol balanyń qajettiligin óteýge úlken kómek bolady. Sonymen qatar shotta ary qaraı da aqsha jınaı berýge bolady, ıaǵnı jalpy baǵyt durys. Keleshekte dollardyń baǵasy qalaı ózgereri belgisiz, biraq qymbattasa, jınaq tabysy da artatyny anyq, — dedi qarjyger.
Baǵdarlama resmı túrde 2024 jyldyń 1 qańtarynda iske qosyldy. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, bıyl joba aıasynda 18 jasqa tolmaǵan ár balanyń shotyna 130,71 AQSh dollary aýdaryldy. Ol 2025 jylǵy ınvestıtsııalyq tabys negizinde eseptelip, 2026 jyldyń 1 aqpanyna deıin BJZQ-ǵa tústi.
Baǵdarlamanyń úsh jyldyq jıyntyq somasy bir balaǵa shamamen 360 dollardan (181 myń teńgeden astam) asty. Ony 2008-2025 jyldar aralyǵynda týǵan jáne 2025 jyldyń 31 jeltoqsanynda 18 jasqa tolmaǵan Qazaqstan azamattary aldy.
«Keleshek» júıesiniń mańyzy nede?
Balalardyń bolashaǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan bastamalardyń taǵy biri — «Keleshek» júıesi. Baǵdarlamaǵa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly qol qoıǵan. Joba balasynyń Qazaqstanda nemese shetelde bilim alýyna aldyn ala qarjy jınaǵysy keletin ata-analarǵa arnalǵan.
Qarjy sarapshylarynyń aıtýynsha, baǵdarlama aıasynda arnaıy esepshot ashylyp, oǵan qarjy birneshe kózden túsedi.
— «Keleshek» esepshotyna ata-ananyń bir jylda quıatyn qarjysy 24 AEK-ten (shamamen 95 myń teńge) tómen bolmaý kerek. ıAǵnı aıyna keminde 8 myń teńge salyp otyrýǵa bolady. Shotqa qarjyny birden aýdarýǵa da múmkindik bar. Sonymen qatar esepshottaǵy qarajatqa jyl saıyn 5% (áleýmettik osal toptarǵa 7%) memlekettik syıaqy esepteledi. Budan bólek, bankter men saqtandyrý kompanııalarynyń ınvestıtsııalyq tabysy da qosylady. Júıe arqyly jınalǵan qarjyny keıin «Ulttyq qor — balalarǵa» baǵdarlamasymen túsken qarajatpen biriktirýge bolady. Bul — baǵdarlamanyń tıimdi tusy, — deıdi ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov.
Baǵdarlama sharttaryna sáıkes, memlekettiń 235 myń teńge kólemindegi bilim kapıtaly tek 5 jasqa tolǵan balalardyń esepshottaryna aýdarylady. Eger bala 5 jasqa tolmaǵan bolsa, ol bes jasqa kelgen kezde beriledi. Al 5 jastan asqan balalar úshin mundaı bastapqy tólem qarastyrylmaıdy.
Sonymen qatar esepshotqa turaqty túrde qarjy salyp otyrý mańyzdy. Eger ata-ana «Keleshek» júıesi arqyly esepshot ashqanymen, keıin oǵan qarajat aýdarmasa, memleket bergen 60 AEK kólemindegi bastapqy kapıtal bıýdjetke qaıtarylady.
Baǵdarlama balalardyń bolashaǵyn josparlaýǵa da qosymsha múmkindik beredi. Bala mektep bitirgennen keıin jınaqtalǵan qarajatty joǵary oqý ornyna tóleýge paıdalanýǵa bolady. Eger talapker grantqa tússe, qarajatty basqa balanyń esepshotyna aýdarýǵa, qosymsha bilim alýǵa, turǵyn úı satyp alý nemese jóndeýge jumsaýǵa, sondaı-aq jınaqty ári qaraı kóbeıtýge múmkindik bar. Osylaısha, júıe ata-analarǵa balalardyń bilim alýyn ǵana emes, olardyń bolashaqtaǵy negizgi qajettilikterin aldyn ala josparlaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Jalpy, mundaı bastamalar memlekettik saıasattyń mańyzdy bóligi. Bul qaǵıdalar jańa Konstıtýtsııa jobasynda da aıqyn kórinis tapqan. Qujat Qazaqstannyń áleýmettik memleket retindegi baǵytyn odan ári nyǵaıtýǵa baǵyttalady.
Sondyqtan áleýmettik kepildikter tek qaǵaz júzinde qalyp qoımaı, naqty baǵdarlamalar men sheshimder arqyly júzege asýy tıis. Ana men balany qoldaý, bilimge ınvestıtsııa salý jáne jas urpaqtyń bolashaǵyn qamtamasyz etýge arnalǵan jobalar — áleýmettik memlekettiń is júzindegi kórinisi.