Qazaqstanda 85 jyldan beri bolmaǵan jylymyq tirkeldi
ASTANA. KAZINFORM – 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda ozondy buzatyn zattardy tutyný kórsetkishi 0-ge tústi. Bul týraly 2025 jylǵy qorshaǵan ortanyń jaı-kúıi jáne tabıǵı resýrstardy paıdalaný týraly ulttyq baıandamada aıtylǵan.
Sondaı-aq, ulttyq baıandamada Qazaqstan aýmaǵynyń basqa elderge qaraǵanda jyldamyraq jylyp jatqany atap kórsetilgen. «Qazgıdromet» derekterine sáıkes, 1976-2025 jyldary eldegi aýa temperatýrasy ár on jyl saıyn orta eseppen 0,4°C-qa kóterilgen. Al 2025 jyldyń ortasha jyldyq temperatýrasy klımattyq normadan 2,96°C joǵary boldy. Baıandamada bul jyl 1941 jyldan bergi jyly jyl dep kórsetilgen.
Bul jerde másele bir jyldaǵy ystyqtyń kúsheıýinde ǵana emes. Temperatýra ondaǵan jyl boıy birtindep ósip keledi. 2025 jyl sol uzaq merzimdi ózgeristiń eń aıqyn kóringen kezeńi boldy. Jyldyń jekelegen kezeńderinde jylyný odan da qatty sezildi. Mysaly, 2025 jylǵy kóktemde Qazaqstan boıynsha temperatýra klımattyq normadan 4,12°C joǵary boldy. Aqmola oblysynda kóktemgi aýytqý 5,03°C, Qostanaı oblysynda 5°C, Qyzylorda oblysynda 5,26°C jetti. Mundaı ózgeris kóktemniń erterek kelýimen ǵana shektelmeıdi. Jylýdyń kúsheıýi topyraqtaǵy ylǵaldyń tezirek joǵalýyna, ósimdikterdiń erte qýrap, órt qaýpiniń joǵarylaýyna áser etken.
2025 jyly óńirler arasyndaǵy jaýyn-shashyn kórsetkishteriniń aıyrmashylyǵy óte úlken boldy. Respýblıka boıynsha jyldyq jaýyn-shashyn 296 mm, ıaǵnı normanyń 93%-yna jetti. Sonyń ishinde Jambyl oblysynda jaýyn-shashyn normanyń nebári 45%-yn, Túrkistan oblysynda 55%-yn, Ulytaýda 71%-yn oryndady. Al Soltústik Qazaqstanda kerisinshe norma 125%, Pavlodarda 131%, Shyǵys Qazaqstanda 118% oryndaldy. Sonda bir óńirde ylǵal artyq tússe, ekinshi jerde qatty tapshylyq baıqalǵan.
Ekologtar 2025 jyly 40 meteostantsııada ylǵal jaǵdaıy óte qurǵaq jyldardyń qataryna kirgenin, al 10 stantsııada jaýyn-shashynnyń eń tómengi rekordtyq kórsetkishterin tirkegen. Al soltústik pen shyǵysta keıbir stantsııalarda kerisinshe jaýyn-shashyn sońǵy jyldardaǵy eń ylǵaldy deńgeılerdiń qataryna engen.
2025 jyly Qazaqstannyń orman qorynda 618 órt tirkeldi. Bul 2024 jylǵy 294 órtpen salystyrǵanda 2,1 ese kóp. Órt sharpyǵan aýmaq ta ulǵaıǵan: 2024 jylǵy 44 990 gektardan 2025 jyly 63 346 gektarǵa jetip, 41% ósti. Al keltirilgen zalal 534,2 mln teńge bolyp, bir jylda 5,2 ese artty. Baıandamada aýmaǵy 25 gektardan asatyn 81 iri órt tirkelgeni kórsetilgen. Onyń 33-i Jambyl oblysynda, 9-y Aqtóbe oblysynda, 5-eýi Atyraý oblysynda, 4-eýi Qyzylorda oblysynda bolǵan. Órtter ulttyq parkter men erekshe qorǵalatyn aýmaqtardy da qamtyǵan.
Qar men burshaq anomalııasy eselep artyp keledi
2025 jyly Qazaqstan aýmaǵynda 135 qolaısyz gıdrometeorologııalyq qubylys tirkeldi. Bul 2024 jylmen salystyrǵanda 55 jaǵdaıǵa az. Eń jıi baıqalǵan qubylystar qatarynda qatty jel, nóser jańbyr, qatty boran, qalyń qar, tuman jáne burshaq bar.
Qubylystardyń jyl ishindegi taralýy da birkelki bolmaǵan. 2025 jyly olardyń eń kóp sany qańtarda – 17 jaǵdaı, al eń azy qyrkúıek pen qazanda – 4 jaǵdaıdan tirkeldi.
Uzaq merzimdi dınamıkada, kerisinshe, keıbir qaýipti qubylystardyń jıilegeni baıqalady. 2009-2025 jyldardy 1992-2007 jyldarmen salystyrǵanda, qatty qar men qatty jelden bolǵan qubylystar sany 1,5 ese, burshaq 1,4 ese, al qatty jańbyr 22% artqan. Bul rette qatty tuman jaǵdaılary 2%, qatty boran 27% azaıǵan.
2025 jyly Qazaqstanda jel jyldamdyǵy sekýndyna 30 metr jáne odan joǵary bolatyn 78 qatty jel tirkeldi. Onyń jartysynan astamy Jetisý oblysyna tıesili – munda 50 jaǵdaı bolǵan. Odan keıin Almaty oblysynda – 10, Jambyl oblysynda – 7, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 6 jaǵdaı tirkeldi. Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qyzylorda oblystary men Abaı oblysynda mundaı jaǵdaılar 1-2 retten bolǵan.
Qatty jeldiń eń uzaq úzdiksiz soǵýy Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Chkalov meteostantsııasynda 20 saǵat 56 mınýtqa sozylǵan. Al jeldiń eń joǵary jyldamdyǵy Jetisý oblysyndaǵy Dostyq avtomatty meteostantsııasynda 40,1 m/s deńgeıinde tirkeldi.
2025 jyly Qazaqstanda tirkelgen 135 qaýipti gıdrometeorologııalyq qubylystyń 78-i, ıaǵnı 58%-ǵa jýyǵy qatty jelge tıesili. Ekinshi orynda qatty jańbyr – 20 jaǵdaı (14,8%), odan keıin qatty tuman – 14 jaǵdaı (10,4%) jáne qatty boran – 12 jaǵdaı (8,9%). Osy tórt qubylystyń ózi jyl boıy tirkelgen jaǵdaılardyń 92%-yn quraǵan. Qalǵan 8%-ǵa jýyǵy burshaq, qatty qar, kóktaıǵaq jáne basqa da qubylystardyń úlesinde.
Bıyl Astanada ótken óńirlik ekologııalyq sammıtte 2007 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Re Kvon Chýń klımattyq syn-qater ekonomıkanyń jańa draıverine aınalatynyn aıtqan bolatyn. - Al uzaq merzimde ekologııa men klımat salasy ekonomıkalyq ósimniń jańa draıverine aınala alady. Munyń aıqyn mysaly — Qytaı: memleket qoldaýynyń arqasynda ol klımattyq tehnologııalar boıynsha álemdik kóshbasshyǵa aınaldy. Al Ortalyq Azııa elderi úshin birlesken áreket asa mańyzdy. Jeke-jeke qımyldaý jetkiliksiz, óńirlik yntymaqtastyq qajet. Sonymen qatar memlekettik saıasattyń ózi jetkiliksiz. Jasyl ekonomıkany damytý úshin bıznes pen qoǵam belsendi qatysýy kerek. Negizgi ról — tutynýshylarda: eger olar ekologııalyq taza ónimderdi tańdasa, naryq ta soǵan beıimdeledi. Osyǵan baılanysty «bári ózińnen bastalady» qaǵıdasy mańyzdy. Ár adam syrttaı baqylaýshy bolmaı, jaýapkershilikti bólisýi tıis. Ekologııalyq taza ónim qymbatyraq bolsa da, sanaly túrde sony tańdaýǵa daıyn bolý qajet, - degen bolatyn ǵalym.
Sırek kezdesetin janýarlar sany artqan
2025 jyly Qazaqstanda kıik sanynyń ósýi jalǵasty. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń dereginshe, jyl qorytyndysynda eldegi kıik sany 3,908 mln basqa jetti. Onyńishinde Oral popýlıatsııasy – 2,3 mln, Betpaqdala popýlıatsııasy – 1,6 mln, Ústirt popýlıatsııasy – 78 myńbas bolǵan. Basqa da sırek kezdesetin janýarlar popýlıatsııasynda aıtarlyqtaı kórsetkish qalyptasqan. 2025 jylǵy esep boıynsha qulan sany – 4 702, qaraquıryq – 16 122, toǵaı buǵysy – 1 240, taý arqary – 21 586, qar barysy – 189 boldy.
2025 jyly Qazaqstanda 53,5 mln gektar aýyl sharýashylyǵy jeri zerttelgen. Sonyń ishinde qatty degradatsııaǵa ushyraǵan jer kólemi 2,754 mln gektar bolǵan. Bul zerttelgen aýmaqtyń shamamen 5,1%-y degen sóz. Qatty degradatsııalanǵan jerdiń negizgi bóligi jeldiń áserinen tozǵan. Jeldiń kesirinen qunarly qabaty arshylǵan topyraq kólemi 1,827 mln gektar, ıaǵnı osy sanattaǵy jerdiń 66%-yna teń. Tuzdanǵan jer kólemi – 857,5 myń gektar (31%), al sý erozııasyna ushyraǵan jer – 69,7 myń gektar (2,5%).
