10 jyldan keıin egin alqaptarynda ne ósedi: selektsıonerler bolashaq bıdaıyn daıyndap jatyr
ASTANA.KAZINFORM – Jahandyq klımattyń ózgerýi ǵalymdardy jańa bıdaı surpyn óndirýge májbúrlep otyr. Osy oraıda Kazinform tilshisi Qarabalyq aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stantsııasynyń selektsıonerleri qalaı jumys isteıtinin anyqtap kórdi.
Zerthanadan alqapqa deıingi jol
Jańa suryp jasaý úshin ǵalymdar aldymen genetıkalyq materıaldy zerttep, býdandastyrýǵa atalyq jáne analyq jupty tańdaıdy. Jumysqa burynnan egilip kele jatqan suryptar da, keleshegi zor selektsııalyq ónim túrleri de tartylýy múmkin.
Odan keıin 9-10 jylǵa sozylatyn irikteý kezeńi bastalady. Osy ýaqyt boıy mamandar ósimdikterdi baqylap, ondaǵan, tipti júzdegen úlgini salystyrady. Ónimdiligin, qurǵaqshylyqqa, aýrýlar men zııankesterge tózimdiligin tekseredi. Munda bir ret sátti ónim berý jetkiliksiz, keleshegi zor túr birneshe jyl qatarynan mol ónim berýi tıis.
— Jańa suryp jasaý kúrdeli ári qajyrly eńbekti qajet etetin protsess. Ideıadan bastap fermerlerdiń alqabyna shyǵýǵa deıin 12-den 15 jylǵa deıin ýaqyt ketedi, — deıdi Qarabalyq aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stantsııasynyń mamandary.
Suryptyń sıpattamalary turaqtalǵan kezde, ony Memlekettik surypsynaqqa beredi. Onda jańa túrdi Qazaqstannyń ártúrli óńirlerinde egip, tekserip kóredi.
Biraq budan keıin de jumys aıaqtalmaıdy. Qajetti mólsherde tuqym alý kerek. Ondaǵan tonnaǵa deıin kóbeıtý taǵy úsh-bes jyldy alýy múmkin.
Suryptyń klımattyq syn-qaterge shydamdylyǵy alǵa shyqty
Qazirgi zaman talaptary ónimniń bolashaqta eń aýyr jaǵdaılarǵa da tótep bere alýyn talap etedi. Buryn selektsıonerler negizinen ónimdilik pen dán sapasyna basymdyq berse, búginde ósimdiktiń aýa raıy stresterinen aman shyǵý qabiletine kóbirek kóńil bóledi.
Basty syn-qaterlerdiń biri — ylǵal tapshylyǵy men joǵary temperatýra. Zamanaýı suryp uzaqqa sozylatyn ystyqqa (+35 gradýstan joǵary) tótep bere otyryp, negizgi qasıetterin joǵaltpaýy tıis.
Sondyqtan selektsııada ósimdiktiń qurǵaqshylyqqa shydamdylyǵy men klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgishtigine barǵan saıyn kóbirek den qoıylyp otyr.
Stantsııada jańa suryptardyń tutas qatary jasalyp ta qoıǵan. Jumsaq jazdyq bıdaı arasynda — «Kýdesnıtsa», «Hazret», «Іnjý», «Toqash» jáne «Lamıs», qatty bıdaılar arasynda — «Asanǵalı 20» jáne «Ahmet 150» suryptary bar. Basqa daqyldar boıynsha da jańa suryptar ázirlengen: arpadan — «Eskendir» men «Qaırat», jasymyqtan — «Hanshaıym».
Tuqymdar da emtıhannan ótedi
Tuqymdar da «emtıhan» tapsyrady. Elıtalyq tuqymdarmen bólek jumys júrgiziledi.
Kóbine úderis jeke masaqtardan bastalady. Selektsıonerler qolmen eń saý jáne surypqa saı ósimdikterdi tańdap alady. Sodan keıin olardyń tuqymyn «tizbektelgen masaq» qaǵıdasy boıynsha egedi, ár qatardy bólek baqylaıdy.
Eger suryp sıpattamalarynan aýytqý nemese aýrý anyqtalsa, materıal jaramsyz dep tanylady. Tekserýden ótken «juptar» biriktirilip, birtindep kóbeıtiledi.
Baqylaý birneshe deńgeıde júredi: alqaptar oqshaýlanady, suryptyq tazartý jumystary júrgiziledi, jınaý aldynda egister aprobatsııadan ótedi. Kombaındar men tuqym lınııalary bir suryptan ekinshi surypqa aýysý kezinde dán kezdeısoq aralasyp ketpes úshin muqııat tazalanady.
Al sońynda bári zerthanaǵa túsedi. Munda óný qabileti, óný qarqyny baǵalanady, fıtosaraptama júrgizilip, suryptyq tazalyq rastalady.
Stantsııanyń derekteri boıynsha, elıtalyq tuqymdardy paıdalaný qalǵan aýyl sharýashylyǵy jumystaryna ketken shyǵyndy ózgertpeı-aq ónimdi 15-20%-ǵa arttyrýǵa múmkindik beredi.
«Qarabalyq» jyl saıyn shamamen 5 myń tonna elıtalyq tuqym óndiredi. Agrarshylar kóbine jazdyq jumsaq bıdaı men arpany satyp alady.
DNQ, drondar jáne jasandy ıntellekt
Búginde selektsıonerdiń jumysynda ondaǵan jyl buryn bıdaı alqabynan góri joǵary tehnologııalyq zerthanada kóbirek qoldanylǵan tehnologııalar jıi kezdesedi.
DNQ zertteýi ósimdikterdiń tózimdiligine jaýap beretin genderdi kórýge jáne býdandastyrý úshin juptardy dálirek tańdaýǵa múmkindik beredi.
Fıtotrondar, jylyjaılar jáne urpaqtardy jedeldetip aýystyrý tehnologııasy bir jylda bir emes, birneshe býyn ósimdik alýǵa múmkindik beredi.
Dalalyq jumys ta umyt qalmaıdy, ol da birtindep tsıfrlandyrylyp jatyr. Ósimdikterdiń jaı-kúıin baǵalaıtyn quraldar, IQ-analızatorlar qoldanylady, al mýltıspektrli kameralary bar drondar kóptegen tájirıbe alqaptaryn tez zertteýge múmkindik beredi.
Jınaqtalǵan úlken derekter massıvin taldaýǵa jasandy ıntellekt te tartylyp jatyr. Algorıtmder zańdylyqtardy izdep, eń perspektıvaly býdandardy tanýǵa kómektesedi.
Jańa tehnologııalardyń arqasynda dástúrli túrde 12-15 jylǵa sozylatyn sort jasaý tsıklin shamamen 8-9 jylǵa deıin qysqartýǵa bolady. Degenmen tehnologııalar adamdy tolyqtaı almastyra almaıdy.
— Eshbir algorıtm, dron nemese fıtotron sortty óz betinshe jasaı almaıdy. Bul quraldardyń barlyǵy dál derekter berip, ýaqytty únemdeıdi. Al sońǵy irikteý, eń bastysy qaı surypty qaldyrý týraly sheshimdi árqashan ǵalym-selektsıoner qabyldaıdy, — dep atap ótti mamandar.
Bes jańa suryp daıyn tur
Qazirgi ýaqytta Qarabalyq ATS-tyń taǵy 5 perspektıvaly surpy synaqtyń sońǵy kezeńinde tur. Olardyń ekeýi dándi daqyldarǵa jatady. Buǵan qosa mamandar maıly zyǵyr, burshaq jáne nuttyń jańa suryptaryn daıyndap jatyr.
Іshki synaqtar aıaqtalǵannan keıin perspektıvaly ázirlemelerdi Memlekettik komıssııaǵa berý josparda tur. Eger olar kelesi tekserý kezeńderinen sátti ótse, birneshe jyldan keıin búgingi shaǵyn tájirıbe úlgileri tonnalap tuqym alatyn, qazaqstandyq sharýashylyqtardyń alqaptarynda egiletin ónimge aınalady.
Aıta keteıik, Qazaqstannyń qaı óńirinde bıyl bıdaı ónimi joǵary bolatynyn jazǵanbyz.
