Qazaqstan júzege asyrǵan ózgerister maqtanýǵa turarlyq - Chernogorııa Prezıdenti

Mártebeli meıman eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtý, týrızm, logıstıka, energetıka jáne tsıfrlandyrý salalaryndaǵy yntymaqtastyqtyń keleshegi jaıly oı bólisti.

Suhbat barysynda ıAkov Mılatovıch Orta dáliz arqyly kólik qatynasyn damytýdyń mańyzyna toqtaldy. Sondaı-aq ol Chernogorııanyń Ortalyq Azııadaǵy dıplomatııalyq yqpalyn keńeıtýge nıetti ekenin aıtyp, Qazaqstandy aımaqtaǵy irgeli seriktes, senimdi dos dep baǵalady.

— Bıyl Qazaqstan men Chernogorııa arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynasqa 20 jyl tolyp otyr. Bul saparyńyzdyń tarıhı máni zor, sebebi Chernogorııa Prezıdenti bizdiń elge tuńǵysh ret arnaıy kelip tur. Saparyńyzdyń basty maqsaty men ekijaqty yntymaqtastyqqa bereri ne ?

— Bul – rasynda da tarıhı sapar. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń shaqyrýymen kelip otyrmyn. Byltyr Nıý-Iorktegi BUU Bas Assambleıasy aıasynda jolyqqanda, Prezıdent myrza Qazaqstanǵa kelýge usynys jasaǵan edi. Bıyl sol bastamany júzege asyrýdyń sáti tústi.

Bul jyl Chernogorııa úshin de aıryqsha. Táýelsizdigimizdi qaıta jarııalaǵanymyzǵa jáne Qazaqstanmen dıplomatııalyq baılanys ornatqanymyzǵa 20 jyl tolyp jatyr. Osy sapar eki el arasyndaǵy dostyq pen seriktestiktiń eń joǵary saıası deńgeıge kóterilgenin aıshyqtaı túsedi.

Bul sapar saıası dıalogymyzdy jańa bıikke kóterdi. Sonymen qatar, dostyq qarym-qatynasymyzdy mazmundy istermen tolyqtyrýdy kózdeıdi. Keshe Prezıdent Toqaevpen kezdeskende aıtqanymdaı, men bul jerge dos retinde, dos elge keldim.

Eń aldymen, ekonomıkalyq yqpaldastyqqa tyń serpin bergimiz keledi. Sol maqsatpen Chernogorııadan otyzǵa jýyq túrli sala ókilinen quralǵan iri bıznes-delegatsııamen keldim. Keshe olar qazaqstandyq áriptesterimen bıznes-forýmda kezdesip, ekijaqty iskerlik baılanysty damytý joldaryn talqylady.

Sondaı-aq «Air Astana» ulttyq áýe kompanııasymen ushyp kelgenimdi aıta ketkim keledi. Ol Chernogorııany Astanamen de, Almatymen de baılanystyryp tur. Bes jarym saǵattyq jol saparym óte sátti boldy. Bes jyldan beri jumys istep turǵan bul áýe baǵyty eki eldiń arasyn jaqyndata tústi. Qazaqstandyq týrıster Chernogorııaǵa jıi kele bastady. Vızasyz rejımniń arqasynda óz azamattarymyz da Qazaqstanǵa aǵylyp kelip jatyr. Halyqtarymyz arasyndaǵy osyndaı dostyq baılanysty aldaǵy ýaqytta da nyǵaıta beremiz.

— Byltyr BUU Bas Assambleıasy aıasynda Prezıdent Toqaevpen bolǵan kezdesýińizdi tilge tıek ettińiz. Sol joly Siz Chernogorııanyń Ortalyq Azııa elderimen, onyń ishinde Qazaqstanmen beıbitshilik, ózara senim jáne kópjaqty yntymaqtastyq syndy ortaq qundylyqtardy bólisetinin erekshe atap óttińiz. Halyqaralyq jáne kópjaqty yqpaldastyq aıasynda búgingi kún tártibinde qandaı máseleler tur?

— Eń áýeli, keshe biz ekijaqty úsh kelisimge qol qoıǵanymyzdy atap ótkim keledi. Bul qujattar saýda-ónerkásip palatalary, ulttyq týrıstik uıymdar jáne memlekettik teleradıokompanııalar arasyndaǵy yntymaqtastyqty retteıdi.

Munymen qosa, úkimetterimiz birqatar jańa qujat ázirlep jatyr. Sonyń biri — ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq kelisim. Ol eki el arasynda Ekonomıkalyq keńes qurýǵa quqyqtyq negiz qalaıdy. Sondaı-aq tsıfrlandyrý salasyndaǵy mınıstrlikter arasynda seriktestik ornatpaqpyz. Bul rette Chernogorııa Qazaqstannyń ozyq tájirıbesinen úıreneri mol dep bilemin.

Úshinshi baǵyt — ádilet mınıstrlikteriniń ózara is-qımyly. Bul bastamalardyń bári quqyqtyq bazany jetildirip, qarym-qatynasymyzǵa tyń serpin beredi.

Biz halyqaralyq júıe aıasynda da tyǵyz yqpaldasyp kelemiz. Ózińiz aıtqandaı, eki memleket te BUU-ny halyqaralyq tártiptiń altyn qazyǵy dep tanıdy.

Dıplomatııalyq ókildikterimiz arqyly memleketter arasynda beıbitshilik pen yntymaqtastyqty dáıekti túrde nasıhattap kelemiz. Geosaıası ahýal kúrdeli myna zamanda Qazaqstan men Chernogorııanyń ustanymy óte úndes.

Sondyqtan pikirles elder retinde baılanysymyzdy bekemdeı túsý — strategııalyq mańyzdy mindet.

Sonymen qatar, Chernogorııa Eýropalyq odaqqa múshelikke ótý úderisiniń sońǵy kezeńinde tur. Úmitker on eldiń ishindegi daıyndyǵy eń joǵary memleket — biz.

Jaqynda Chernogorııada Eýroodaq kóshbasshylaryn qabyldadym, barshamyz 2028 jylǵa qaraı Chernogorııa odaqtyń kelesi múshesi atanady degen senimdemiz. Eýropalyq odaqqa múshelik Qazaqstanmen yntymaqtastyqtyń jańa alańyn ashady. Eýroodaq — Qazaqstannyń negizgi ekonomıkalyq seriktesteriniń biri.

Osy oraıda, Chernogorııa Eýroodaqqa qosylǵannan keıin, Eýropa men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasty burynǵydan da bıik deńgeıge kóterýge úles qosamyz dep josparlap otyrmyz.

— Siz ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń quqyqtyq negiziniń mańyzdylyǵyn atap óttińiz. Osy oraıda tsıfrlandyrýmen qatar, logıstıka men energetıka salalaryna da nazar aýdardyńyz. Sizdiń paıymdaýyńyzsha, eki eldiń ekonomıkalyq qarym-qatynasyn tereńdetýge qaı salalardyń áleýeti mol?

— Eń aldymen, týrızmdi aıryqsha atap ótkim keledi. Bul — Chernogorııa ekonomıkasynyń negizgi tiregi. Biz Qazaqstan azamattary úshin elimizdiń tartymdylyǵyn arttyryp, olardyń Chernogorııanyń tabıǵaty men sulýlyǵyna qanyq bolýyna barynsha qolaıly jaǵdaı jasaýdy kózdeımiz. Osy maqsatta búgin bizben birge Chernogorııanyń qonaqúı jáne týrıstik bıznes ókilderi arnaıy kelip otyr.

— Ekinshi baǵyt — logıstıka. Qazaqstannyń geografııalyq jaǵdaıy men Chernogorııanyń Eýropanyń kólik dálizderindegi orny strategııalyq turǵydan asa mańyzdy. Bul — ásirese Azııa men Eýropany jalǵaıtyn Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý isinde ózekti. Biz bul máseleni de jan-jaqty talqyladyq. Eýropalyq odaq atalǵan baǵytty damytýǵa qomaqty qarjy quıyp jatyr. Adrıatıka teńiziniń jaǵalaýynda ornalasqan Chernogorııa Eýropaǵa aparatyn mańyzdy qaqpa bola alady. Demek, bul — Qazaqstan men Chernogorııa ózara yqpaldastyqty aıtarlyqtaı kúsheıte alatyn baǵyt.

— Úshinshi sala — energetıka. Chernogorııa Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy mańyzdy elektr energetıkalyq torap qyzmetin atqarady. Balqan túbegi men Batys Eýropa arasyndaǵy elektr energııasy tasymalynyń basym bóligi bizdiń el arqyly ótedi. Energetıka salasyndaǵy Qazaqstannyń orny erekshe ekenin eskersek, bul baǵyttaǵy seriktestikti tereńdetýge múmkindigimiz mol.

Sonymen qatar, qurylys salasynyń keleshegi zor. Chernogorııa qazirgi tańda avtojoldar men jedel tasjoldardy, sondaı-aq mýnıtsıpaldy ınfraqurylymdy salýǵa baǵyttalǵan aýqymdy ınvestıtsııalyq kezeńge qadam basyp keledi. Qazaqstandyq kompanııalar osyndaı jobalarǵa belsendi atsalysa alady dep bilemin.

Atalǵan baǵyttardyń barlyǵy Chernogorııa men Qazaqstan arasyndaǵy iskerlik baılanystardy órkendetip, túptep kelgende, eki el azamattarynyń ıgiligine qyzmet etedi.

— Kólik jáne logıstıka salasyndaǵy ózara baılanysqa toqtalsaq, Chernogorııa, Balqan aımaǵy jáne jalpy Eýropa úshin Qazaqstanmen yntymaqtastyqtyń qandaı múmkindikteri bar?

— Kartaǵa kóz júgirtseńiz, Chernogorııanyń geografııalyq ornalasýy Azııa men Eýropa arasyndaǵy saýda baǵyttaryn toǵystyrýda mańyzdy ról atqara alatyny aıqyn ańǵarylady.

Júkter Kaspıı óńiri men Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty arqyly Eýropaǵa bet alǵanda, Chernogorııa eýropalyq naryqqa kiretin negizgi toraptardyń biri bola alady. Bizde Adrıatıka teńiziniń jaǵalaýynda ornalasqan iri «Bar» teńiz porty bar. Ol negizinen memleket menshiginde jáne seriktestik úshin mol áleýetke ıe. Dál osy tusta men Qazaqstan men Chernogorııa arasyndaǵy tikeleı iskerlik yqpaldastyqtyń naqty múmkindikterin kórip otyrmyn.

— Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy ázirge kóńil kónshitpeıdi, ıaǵnı áleýetimizdi tolyq ashyp otyrǵan joqpyz. Saýda men ekonomıkalyq baılanysty jandandyrý úshin qandaı qadamdar jasalýy kerek?

— Oıyńyzben tolyq kelisemin, qazirgi kórsetkishter áli de tómen deńgeıde. Jaqynda ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıylmaq. Bul qujat eki el arasynda Ekonomıkalyq komıssııa qurýǵa zańdyq negiz qalaıdy. Komıssııa quramyna úkimet ókilderi enip, saýda men ekonomıkalyq seriktestikti keńeıtýdiń naqty joldaryn aıqyndaıtyn bolady.

Naqty mysal keltireıin. Men ózimmen birge Chernogorııanyń iri sharap kásiporyndarynyń biriniń ókilderin ala keldim. Bul — memlekettik kompanııa, elimizdiń eń tanymal brendteriniń biri ári Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy sharap óndirýshi kóshbasshylardyń biri.

Olardyń ónimi Qazaqstanda áli keńinen tanymal emes, biraq bizdiń sharaptardyń sizderdiń naryqtaǵy áleýeti orasan zor. Bul — elderimiz arasyndaǵy seriktestiktiń múmkindikterin aıǵaqtaıtyn bir ǵana mysal.

— Taýar aınalymyn aldaǵy jyldary ulǵaıtý boıynsha naqty mejeńiz bar ma?

— Ázirge naqty sandardy atap ótkim kelmeıdi. Degenmen, keshe Prezıdent Toqaevpen talqylaǵan bir máselege toqtalǵym keledi. Eki jyl buryn Qazaqstan astanamyz Podgorıtsada Bas konsýldyǵyn ashty. Muny óte mańyzdy qadam dep sanaımyn.

— Chernogorııa Ortalyq Azııadaǵy dıplomatııalyq yqpalyn kúsheıtýi qajet, muny Qazaqstannan bastaǵanymyz jón. Bul qadam búkil óńirmen belsendi yqpaldasýymyzǵa jol ashady.

Ortalyq Azııa — halqy 100 mıllıonǵa jýyqtaıtyn, qarqyndy damyp kele jatqan óńir. Onyń kóptegen baǵyty Chernogorııa úshin óte tartymdy. Dıplomatııalyq ókildikterimizdi keńeıtý ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa serpin bereri sózsiz.

Chernogorııa — dıplomatııalyq jelisi salystyrmaly túrde shekteýli, shaǵyn memleket. Álemde 40-qa jýyq elshiligimiz bolǵanymen, ókinishke qaraı, Ortalyq Azııada ázirge bireýi de joq. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrýymyz qajet.

— Týrızm — ekijaqty qarym-qatynasymyzdyń mańyzdy salasy. Eki el arasynda tikeleı áýe qatynasy men vızasyz rejım ornatylǵan. Halyqtarymyzdy jaqyndastyrý jáne Qazaqstan men Chernogorııanyń týrıstik áleýetin odan ári dáripteý úshin taǵy ne isteýge bolady?

— Tikeleı áýe qatynasy tyǵyz yntymaqtastyqqa tamasha negiz qalaıdy. Men bul jobany 2021 jyly Ekonomıkalyq damý mınıstri qyzmetin atqaryp, týrızm salasyna jetekshilik etken kezimnen qoldap kelemin.

Reısterdiń ashylýy Chernogorııa úshin mańyzdy naryqqa jol ashty. Sońǵy jyldary elimizge keletin qazaqstandyqtar sanynyń artqanyn baıqap otyrmyz. Olardyń basym bóligi alǵashqy sapardan keıin qaıta oralady.

Týrızm salasyndaǵy áriptesterim qazaqstandyq qonaqtar týraly únemi jyly pikir bildiredi. Olar elimizde uzaǵyraq aıaldap, týrıstik ekonomıkamyzǵa qomaqty úles qosady. Qazaqstan — elimizdiń týrızm ındýstrııasyndaǵy basym baǵyttardyń biri. Sondyqtan Ulttyq týrıstik uıymymyzdyń ókilderi delegatsııamnyń quramynda kelip otyr.

Búgingi turaqsyz álemde Chernogorııa qaýipsiz, beıbit ári qonaqjaı meken bolyp qala beredi. Týrızm men qonaqjaılylyq — ekonomıkamyz ben mádenıetimizdiń negizgi dińgegi.

Chernogorııada bolǵan árbir qazaqstandyq buǵan jeke kóz jetkizgenine senimdimin. Chernogorııa Prezıdenti retinde aıtarym: Qazaqstan azamattary — elimizde árkez tórden oryn alatyn qadirli qonaqtar. Osy sapar barysynda birneshe márte qaıtalaǵanymdaı, men bul jaqqa dos retinde, dos memleketke keldim. Biz qazaqstandyq dostarymyzdy dál osylaı qarsy alamyz.

— Bul — Qazaqstan men Astanaǵa jasaǵan alǵashqy resmı saparyńyz. Elimiz týraly qandaı ásermen qaıtasyz?

— Sapar aldynda da sizderdiń elderińiz týraly oıym óte jaqsy edi. Shetelde oqyp júrgende eń jaqyn dostarymnyń arasynda qazaqstandyq stýdentter boldy. Sol dostyqtyń arqasynda halqyńyzǵa tán qasıettermen burynnan tanyspyn.

Bul saparym sol túısigimdi odan saıyn nyǵaıta tústi. Mundaǵy erekshe qonaqjaılylyqty, jany jaısań jandardy, sońǵy otyz jylda orasan jetistikke jetken eldi kórip tánti boldym.

Astana — osy ilgerileýdiń aıqyn aıǵaǵy. Jańa qala bolsa da, damý qarqyny tańǵaldyrady. Qazaqstannyń az ýaqyt ishinde jasaǵan jańǵyrýy maqtanyshqa turarlyq.

Sonymen qatar, Qazaqstan halyqaralyq arenada bedeldi ári ózindik orny bar memleket retinde qalyptasty. Bul da — moıyndaýǵa laıyq zor tabys.

Degenmen, kez kelgen qarym-qatynastyń eń mańyzdy tiregi — adamdar arasyndaǵy baılanys. Chernogorııa halqynyń atynan aıta alamyn: eki el arasynda shynaıy dostyq pen ózara iltıpat bar. Іrgetasymyz osylaı berik bolǵanda, saıasatkerlerdiń jumysy da jeńildeı túsedi.

— Bul sapar úmitińizdi aqtady ma?

— Sózsiz. Mazmundy ári nátıjeli kezdesýlerge toly sapar boldy. Prezıdent Toqaevpen, Parlament tóraǵasymen, Premer-mınıstrmen jáne Úkimet múshelerimen júzdestim.

Sondaı-aq ýnıversıtetterińizdiń birinde dáris oqyp, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń jumysymen tanystym. Qazaqstannyń jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq damý salasyndaǵy jetistikteri kóńil qýantady.

Bul — Qazaqstan aıtarlyqtaı ilgerilegen, al Chernogorııa úshin tájirıbe almasýǵa qolaıly baǵyttar. Elderimizdiń aýmaǵy men geografııalyq orny ártúrli bolsa da, damýǵa, jańǵyrýǵa jáne ınnovatsııaǵa degen umtylysymyz ortaq. Chernogorııanyń Qazaqstannan úıreneri kóp, sondaı-aq aldaǵy ýaqytta tyǵyz yqpaldasatyn tustarymyz jeterlik.

Osynyń bárin eskersek, sapar úmitimdi tolyq aqtady. Bul kezdesýler eki el arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa berik irgetas qalady dep nyq senimmen aıta alamyn.