Qazaqstan jasandy ıntellektini qaı baǵytta damytqany jón – Dúnıejúzilik bank sarapshysymen suhbat
ASTANA. KAZINFORM – Jasandy ıntellekt keleshekte ómirimizdi qalaı ózgertedi? Onyń bizge berer paıdasy qandaı? Osy jáne basqa da mańyzdy saýaldardyń jaýabyn Digital Bridge 2025 forýmy alańyndaǵy «Jibek Joly» arnasynyń mobıldi stýdııasynda Stenford ýnıversıtetiniń professory, Dúnıejúzilik banktiń Halyqaralyq saraptamalyq keńesiniń tóraǵasy Pol Kımnen surap kórdik.
– Byltyr elimizge saparlap kelgen edińiz. Sol kezde «Qazaqstan – ınnovatsııany damytyp, ekonomıkany órkendetýde álemge úlgi bola alatyn el» dep aıtqanyńyz bar. Qazirdiń ózinde Qazaqstan sondaı úlgi kórsete alyp jatyr ma?
– Sońǵy 24 jyl boıy Stenford ýnıversıtetiniń Joǵary bilim berý mektebinde tehnıkalyq dırektor ári dekannyń orynbasary qyzmetin atqaryp kelemin. Osy jyldar ishinde Ortalyq Azııadaǵy áriptesterimmen tyǵyz baılanys ornatyp, sol arqyly Qazaqstan týraly talaı estip, bildim. Keıin meni osynda shaqyrdy. Ótken jyldyń qarasha aıynda Almaty men Astanaǵa tabanym tıip, sol sapar barysynda eldegi jańashyldyqty, ınnovatsııalyq ózgeristerge degen umtylysty anyq kórdim.
Qazaqstan jastarynyń tyń ıdeıalarǵa degen qushtarlyǵy kóńil súısintedi. Olardyń ınnovatsııalyq ári transformatsııalyq bastamalar jasaýǵa qulshynysy zor. Sol sebepti osynda kelip, óz tájirıbemmen bólisý men úshin mártebe. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbekpen birlesip jumys isteýge nıettimiz. Ásirese, aldaǵy 6 jylda júzdegen myń stýdentti jasandy ıntellekt pen kásipkerlik negizderine úıretýge baǵyttalǵan AI-Sana jobasyna erekshe mán berip otyrmyz.
Elderińizde osyndaı forýmdar men túrli talqylaýlardyń ótkizilip jatqany quptarlyq. Ýaqytty da, baǵytty da durys tańdap jatyrsyzdar. Shynymdy aıtsam, mundaı bastamalardy basqa elderden kórmedim. Sondyqtan Qazaqstan qazirgi tańda úlken serpilis jasap jatyr dep aıtýǵa ábden bolady.
Búgin Alem.ai-daǵy paneldik pikirtalasqa qatystym. Álemniń túkpir-túkpirinen sarapshylar kelip, óz pikirin ortaǵa saldy. Barlyǵy Prezıdenttiń bastamalaryn qoldaıtynyn aıtyp, memlekettik organdar da belsendi atsalysyp jatyr. Bul – eldegi túbegeıli ózgerister úshin keremet múmkindik. Qazirdiń ózinde kóp jumys atqarylyp jatyr degen oıdamyn. Endi sol qarqyndy joǵaltpaı, qysqa ýaqyt ishinde naqty nátıjelerge qol jetkizemiz dep senemin.
– Joǵary bilim júıesi jasandy ıntellekt dáýirine qalaı beıimdelýi kerek?
– Dástúrli joǵary bilim berýde basty nazar aqparatty túsinýge, este saqtaýǵa jáne máselelerdi jyldam sheshýge aýdarylyp keldi. Biraq ol kúnder kelmeske ketti. Men BG jáne AG degen jańa termınder engizdim. BG – jasandy ıntellekt dáýirine deıingi ýaqyt, al AG – jasandy ıntellekt dáýirinen keıingi ýaqyt. Bul bilim salasyn túbegeıli ózgertetin betburys kezeń.
BG kezeńi aıaqtaldy, sondyqtan stýdentterdi eski ádistemeler boıynsha oqytýdyń qajeti joq dep sanaımyn. AG – bul jasandy ıntellektini paıdalaný arqyly jańa deńgeıge jetý. ıAǵnı stýdentter tek máselelerdi sheship qana qoımaı, olardy aldyn ala anyqtap, eń bastysy buryn eshkim qoımaǵan kreatıvti suraqtardy qoıa bilýi kerek. Álemniń túkpir-túkpirindegi stýdentterdiń JI-di qoldanyp, buryn múlde bolmaǵan ıdeıalardy oılap tapqanyn óz kózimmen kórdim.
Mysal retinde vaıb kodıng uǵymyn alýǵa bolady. Dástúrli baǵdarlamalaý artta qalyp barady, al vibe coding stýdentterge prototıpterdi jyldam ázirlep, startaptardy iske qosýǵa múmkindik beredi. Buryn buǵan birneshe aı ketetin bolsa, qazir birneshe kún ǵana-aq jumsalady.
Al AI-Sana Qazaqstandaǵy ınnovatsııalardyń qozǵaýshy kúshine aınalmaq. Biz jastardyń jasandy ıntellekt kómegimen tájirıbe jasap, máselelerdi sheship, kásipkerlikke qadam basqanyn kórgimiz keledi. Kásipkerlik bilim berý júıesiniń barlyq satysynda, eń jas býynnan bastap oqytylýy qajet degen oıdamyn. Osylaısha jastar ýnıversıtetke kelgende jyldam sheshimder usynyp, jańalyq ashyp, startap jasaı alady. Mundaı ekojúıe Qazaqstandy múlde jańa deńgeıge shyǵarady.
– JI-startaptardy sátti iske asyrý úshin ne isteý kerek?
– Biz jasandy ıntellektige negizdelgen startaptar nemese kompanııalar týraly aıtqanda, eldiń kóbi olar mindetti túrde tehnıkalyq turǵyda ınnovatsııalyq bolýy kerek dep oılaıdy. Bir jaǵynan bul durys ta shyǵar. Biraq halyqtyń naqty qajettilikteri men qıyndyqtary eskerilýi qajet. Jastardyń osyny tereńirek uǵynǵany mańyzdy. Óıtkeni dál osy faktorlar tabystyń naǵyz kilti.
Adamgershilik qundylyqtar men empatııany umytsaq, kez kelgen JI-joba syrttaı ınnovatsııalyq bolyp kóringenimen, ol jurttyń naqty suranystaryna sáıkes kelmeýi múmkin. Sondyqtan basty nazardy adamǵa aýdarý qajet. Eldi tolǵandyrǵan shynaıy máseleler qandaı? Olardyń basty qıyndyqtary ne? JI arqyly buny qalaı durys sheshýge bolady? Stýdentterge árkez osyny túsindirýge tyrysamyn. Sonda ǵana olar oılap tapqan JI-startaptar shynymen tıimdi bolmaq.
– Qazaqstan jasandy ıntellektke negizdelgen bilim salasyn damytýǵa arnalǵan ulttyq strategııany iske qosty. Bul baǵytqa qandaı baǵa beresiz?
– Jalpy qandaı isti bastasaq ta, onyń belgili bir táýekelderi bolady. Biraq búgindegi basty qatelik - eshteńe jasamaý nemese ózgeristerge daıyn bolmaý. ıAǵnı, evolıýtsııaǵa qarsylyq. Al qaýip-qateri az baǵyt – jasandy ıntellektini búkil bilim berý ekojúıesine engizý.
Bul stýdentterdiń qabiletterin, talanttaryn, qyzyǵýshylyqtaryn tereń túsinip, olardy anyqtap, damytýǵa jaǵdaı jasaıdy. Dástúrli, JI-ge deıingi (BG) kezeńde bilim berý bir konveıer sekildi edi. Barlyq stýdent birdeı bilim alyp, birdeı nátıjege jetýi tıis bolatyn. Bul ábden eskirgen tásil.
Endi bastysy, árbir stýdenttiń jeke qabiletin, talantyn jáne qyzyǵýshylyǵyn aıqyndap, soǵan qaraı beıimdeý. Olarǵa temirqazyqtaı jol siltep, qoldap otyrý qajet. Sonda ǵana jastar óz múmkindikterin tolyq pash ete alady. Jalpy «oqytý» uǵymy BG-ge tán. Al AG kezeńinde bul uǵymdy tálimgerlikpen almastyrý qajet.
– Endi ekonomıka jaıly sóz qozǵasaq. Dúnıejúzilik bank jasandy ıntellektiniń damýdaǵy rólin ekonomıkalyq turǵyda qalaı baǵalap otyr? Qazaqstan ózine qandaı tájirıbe ala alady?
– Men búkil Dúnıejúzilik banktiń emes, tek óz tájirıbemdi aıta alamyn. Dúnıejúzilik banktiń ereksheligi – onyń álemdegi kóptegen elmen jumys isteıtindiginde. Olar túrli sátsiz jáne tabysty jobalardy kórip, tájirıbe jınaqtaıdy. Dúnıejúzilik banktiń edutech salasyndaǵy halyqaralyq sarapshylyq keńesiniń tóraǵasy retinde baıqaǵanym, burynǵy edutech-sheshimder kóbine bilimniń tómengi deńgeıine baǵyttalǵan edi. Al jańa edutech stýdentterdiń múmkindikterin keńeıtip, joǵary deńgeıli bilimge, ıaǵnı jańa dúnıelerdi jasaýǵa, qoldanýǵa jáne baǵalaýǵa baǵyttalýy tıis.
Bul men úshin eń keremet tájirıbe. Dúnıejúzilik bankpen jumys barysynda ár el men aımaq úshin ózine laıyqty kontekst qurýdyń mańyzyn túsindim. Ár memleket óz tájirıbesimen bólisedi, al Dúnıejúzilik bank pen Azııa damý banki sııaqty uıymdar osy tájirıbeni jınaqtap, tıimdi tájirıbelerdi qaıta-qaıta qatelik jasamaý úshin usynyp otyrady. Buryn osyndaı tájirıbe almasý bolmaǵan kezde kóp resýrstar bosqa ketetin.
Jasandy ıntellektiniń arqasynda biz tabystyń túrli deńgeıin aıqyndaı alamyz. Onyń kúshi – bilim berýde, adamı kapıtaldy damytýda jáne basqarýda. Bul tájirıbeler arnaıy baıandamalarda jarııalanyp, elder arasynda keńinen taralady. Qazirgi zamanda úzdik tájirıbelerdi elemeı qoıýǵa bolmaıdy. Kerisinshe, olardy jan-jaqqa engizý arqyly barlyǵyna qoljetimdi qylamyz. Bul – álemdi barshaǵa ınklıýzıvti ári ádiletti etýdiń kilti.
– Siz tájirıbe almasýdyń mańyzdylyǵyn aıttyńyz. Al qas-qaǵymda ózgerip jatqan tehnologııa men jasandy ıntellekt dáýirinde qalaı básekege qabiletti bolýǵa bolady?
– Básekege qabiletti bolý – eń aldymen eshkimge eliktemeı, shynaıy bolý degen sóz. Qazaqstan – ózindik mádenıeti, tarıhy jáne adamı kapıtaly bar el. Sondyqtan Qazaqstan óziniń biregeıligin saqtap qalýy kerek.
Basqalardyń jetken jetistigin qaıtalaýǵa tyrysýdyń qajeti joq. Odan nátıje shyqpaıdy. Biraq solarǵa qarap sabaq alýǵa bolady. Degenmen basty nazar – Qazaqstannyń ózindik daralyǵyna, ulttyq ereksheligine aýdarylýy tıis. Osylaısha elderińiz ózgelerden daralanyp, óz tabysy men ınnovatsııalaryn basqa eldermen bólisetin deńgeıge kóteriledi.