Qazaqstan ıod qory jónindegi zerthanalardyń aımaqtyq jelisiniń kóshin bastap otyr
ASTANA. 15 maýsym. QazAqparat - Búgin Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi BUU-nyń Qazaqstandaǵy Balalar qory ókildigimen jáne Qazaq taǵam akademııasymen birlese otyryp, tuzdy biregeı ıodtaýǵa (TBI) qol jetkizgen memleket retinde Qazaqstandy sertıfıkatsııalaý jáne ıod qory boıynsha zerthanalardyń aımaqtyq jelisin ınaýgýratsııalaý qorytyndysy boıynsha Almatyda konferentsııa ótkizdi.
Atalǵan is-sharaǵa QR Úkimeti, halyqaralyq uıymdardyń (CDC, ıÝNISEF), Qazaq taǵam akademııasy ókilderi, sondaı-aq, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa jáne TMD-nyń (OShE/TMD) 15 elinde ornalasqan ıod zerthanalarynyń qyzmetkerleri qatysty. Bul aımaqtyq jelige Qazaqstan basshylyq etedi.
Qazaq taǵam akademııasynyń ıod zerthanasy ıod qory jónindegi zerthanalardyń halyqaralyq jelisin Úılestirý komıtetiniń músheleriniń sheshimimen OShE/TMD óńirinde aımaqtyq qor zerthanasy bolyp tańdaldy. Bul strategııalyq sheshim Qazaq taǵam akademııasynyń qalyptasqan bedeli, jumys tájirıbesi men oryndalatyn taldaýlardyń sapasyn syrttan qamtamasyz etý jónindegi Baǵdarlamaǵa tabysty túrde qatysýdyń negizinde qabyldandy.
OShE/TMD keńistiginde aımaqtyq jelini qurýdyń maqsaty - tuzdy biregeı tásilmen ıodtaý arqyly ıod tapshylyǵy aýrýlaryn (ITA) turaqty joıý nátıjelerine monıtorıng jasaýdy kúsheıtý. Aımaqtyq jeli osy óńirdegi halyqtyń ıodpen qamtamasyz etilýin baǵalaıtyn bolady. Sondaı-aq, halyqtyń ıodpen qamtamasyz etilýin baǵalaý jónindegi zerthanalar róli ıod tapshylyǵymen týyndaıtyn aýrýlardy turaqty joıýǵa qoljetkizý úshin asa mańyzdy bolyp tabylady.
Qazaqstan ıod tapshylyǵynyń endemııasy ortasha elder qataryna jatady. Alaıda, ıod tapshylyǵynyń jeńil túri baıqalatyn aımaqtardyń ózinde ITA halyqtyń aqyl-oı jáne fızıkalyq kúıine orasan zor zalal keltiredi dep esepteledi. Arnaıy zertteýler kórsetkendeı, osyndaı aımaqtarda ómir súretin ár balanyń aqyl-oı deńgeıi (IQ) 10-15 pýnktke tómen bolǵan. Óıtkeni ıod uryqtyń damýy kezinde qajetti bolyp tabylady, ıod jetispeýshiligin sezinetin anadan týylǵan nárestelerdiń boıyndaǵy ózgerister qaıtymsyz bolýy múmkin. Iod jetispeýshiligi kezdesetin aımaqtarda ómir súretin júkti áıelderde túsik tastaý, óli týý nemese merziminen buryn bosaný yqtımaldyǵy kúrt artady. Tiri qalǵan nárestelerdiń boıynda ITA-nyń keıbir nemese barlyq belgileri tabylýy múmkin, onyń ishinde ósý men damýdyń buzylýy, aqyl-oı jetispeýshiligi nemese kretınızm.
OShE/TMD aımaǵyndaǵy ıÝNISEF ókili Vılma Taıler hanym óziniń sálemdesý sózinde bylaı dep atap ótti: «Men ıod tapshylyǵynan týyndaıtyn buzylystardyń sanyn azaıtý maqsatynda tuzdy jappaı ıodtaýǵa qol jetkizgen memleket retinde Qazaqstannyń eńbegin qýanyshpen atap ótkim keledi. Tuzdy jappaı ıodtaý sharasy Qazaqstandaǵy eki mıllıonǵa jýyq balanyń aqyl-oı múmkindigi men densaýlyq jaǵdaıyn arttyrýǵa kómektesti.
Bul aıqyn jetistik Qazaqstannyń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Qazaq taǵam akademııasy jáne tuz óndirýshileriniń birlese otyryp, halyqaralyq uıymdardyń qoldaý kórsetýimen ótkizgen birqatar sharalarynyń arqasynda múmkin boldy. Osy mekemelerdiń jumysy salaaralyq áriptestikti nyǵaıtyp, Almaty deklaratsııasyna sáıkes halyqtyń densaýlyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa qajetti shart retinde barlyq sektorlardyń kúshin úılestirýdiń mańyzdylyǵyn ereksheledi».
2007 jylǵy zertteýler Qazaqstandaǵy úı sharýashylyqtarynyń jalpy sanynyń 92 paıyzy sapaly ıodtalǵan tuzdy tutynatynyn kórsetip, Qazaqstan tuzdy jappaı ıodtaǵan memleket mártebesine qol jetkizdi. Tuzdy jappaı ıodtaýdy qamtamasyz etken jaǵdaıda ǵana halyq arasynda ıod tapshylyǵyn tamyrymen joıý múmkin dep esepteledi.
Joǵaryda atalǵannyń barlyǵy Qazaqstannyń «jasyryn ashtyqty» joıý jáne ult densaýlyǵyn jaqsartý sekildi birshama mańyzdy máselelerdi sheshýde edáýir ilgerilep otyrǵandyǵyn kórsetedi. Úkimet, tuz óndirýshileri, úkimettik emes sektor jáne halyqaralyq uıymdardyń tyǵyz áriptestigi sheńberinde joǵaryda atalǵan baǵdarlamalardy oryndaý, sondaı-aq, qabyldanǵan zańnamalyq aktilerdi júzege asyrý halyqtyń densaýlyq jaǵdaıyn edáýir jaqsartyp, ana, bala jáne náreste arasyndaǵy aýrý-syrqat pen ólim-jitimdi, sondaı-aq, júrek-qantamyrlarynan bolatyn ólim-jitimdi tómendetpek.
