Qazaqstan ýrany kimge tıesili jáne odan qazynaǵa qansha tabys túsedi
ASTANA. KAZINFORM – Álemde atom energetıkasyna suranys artqan saıyn ýranǵa qajettilik te ósip keledi. Qazaqstan osy naryqtaǵy ornyn saqtaý úshin jańa ken oryndaryn izdep, geologııalyq barlaý jumystaryn kúsheıtpek.
Premer-mınıstr Oljas Bektenov atom ónerkásibin damytý máseleleri jóninde keńes ótkizip, jańa ýran kenishterin barlaý jumystaryn kúsheıtýdi tapsyrdy. «Qazatomónerkásip» ulttyq atom kompanııasy da barlaý kólemin keńeıtýdi josparlap otyr. Bul saıasat álemde atom energetıkasyna suranystyń ósýimen tuspa-tus keldi.
Álemge ýran kóbirek qajet
Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń 2025 jylǵy World Nuclear Fuel Report esebine sáıkes, 2025 jyly álemdegi ıadrolyq reaktorlarǵa shamamen 68,9 myń tonna ýran qajet. Negizgi stsenarıı boıynsha 2040 jylǵa qaraı bul kórsetkish 150 myń tonnadan asady. Al atom energetıkasy qarqyndy damıdy degen stsenarııde qajettilik 200 myń tonnadan joǵary bolýy múmkin.
ıAdrolyq energetıkanyń belgilengen qýaty da aıtarlyqtaı ósedi dep boljanyp otyr. Negizgi stsenarıı boıynsha ol 2025 jylǵy 398 GVt-tan 2040 jyly 746 GVt-qa deıin jetýi múmkin.
Ýranǵa degen qajettiliktiń ósýi jańa óndiris oryndary men geologııalyq barlaýǵa ınvestıtsııa salý máselesin de ózekti etip otyr. 2025 jyly álemde shamamen 60 myń tonna ýran óndirildi. Al álemdegi ıadrolyq qýattyń úlesin úsh ese arttyrý saıasaty júzege assa, jyl saıyn shamamen 250 myń tonna ýran qajet bolýy múmkin.
Qazaqstan qansha ýran eksporttady?
Dúnıejúizilik banktiń málimetinshe, Qazaqstan - tabıǵı ýran eksporty boıynsha álemdegi jetekshi elderdiń biri. 2024 jyly el 4,54 mlrd dollarǵa 28 myń tonnadan astam tabıǵı ýran jáne onyń qosyndylaryn eksporttaǵan. Jalpy sońǵy jyldary eksport quny aıtarlyqtaı ósti.
Osylaısha, 2016-2024 jyldary Qazaqstan shamamen 23,4 mlrd dollardyń tabıǵı ýranyn eksporttady.
2024 jyly qazaqstandyq ýrannyń negizgi satyp alýshylary Reseı, Qytaı, AQSh, Frantsııa jáne Kanada boldy. Reseıge 1,81 mlrd dollar, Qytaıǵa 1,76 mlrd, AQSh-qa 313,5 mln, Frantsııaǵa 310,9 mln jáne Kanadaǵa 248,3 mln dollar kóleminde ónim jóneltildi. Al 2025 jyly 21,36 myń tonna tabıǵı ýran ónimin eksporttady. Kedendik statıstıkada onyń quramyndaǵy ýran kólemi 17,3 mln kg, al eksporttyq quny 2,98 mlrd dollar dep kórsetilgen. Qazaqstanda 25,8 myń tonna ýran óndirilgen. Onyń 13,5 myń tonnasy «Qazatomónerkásiptiń» úlesine tıesili.
Jańa barlaýǵa 85 mlrd teńge jumsalady
«Qazatomónerkásip» Qazaqstanda alty perspektıvaly ýran ýchaskesinen turatyn jańa barlaý portfelin túzgen. Jalpy aýmaǵy 1 myń sharshy shaqyrymnan asatyn bul ýchaskelerdegi geologııalyq barlaýǵa 2030 jylǵa deıin 75-85 mlrd teńge ınvestıtsııalaý josparlanǵan.
2025 jylǵy derekke súıensek, JORC standarty boıynsha mıneraldyq qory 531 myń tonna ýran bolyp otyr. Jańa perspektıvaly ýchaskelerdi qosa eseptesek, mıneraldyq baza 954 myń tonnaǵa baǵalanyp otyr.
Ýran kenishteriniń qanshasy Qazaqstanǵa tıesili?
Qazaqstandaǵy ýran óndirisiniń negizgi bóligi «Qazatomónerkásip» arqyly júzege asady. Kompanııanyń qatysý úlesi ár kenishte árqalaı.
2025 jylǵy óndiris kólemi boıynsha Qazaqstandaǵy 14 negizgi taý-ken aktıviniń jıyntyq óndirisi 25 839 tonna boldy. Sonyń ishinde «Qazatomónerkásiptiń» úlesine esepteletin óndiris - 13 519 tonna, ıaǵnı jalpy óndiristiń 52,3%-y.
Kenishterdegi úlester mynadaı:
Osy tizimdegi eki aktıv qana (Kanzhugan/Sauran jáne RU-6) «Qazatomónerkásipke» tolyq tıesili.
Al iri kenishterdiń birqatarynda sheteldik kompanııalardyń úlesi bar. Mysaly, Inkai jobasynda «Qazatomónerkásiptiń» úlesi - 60%, kanadalyq Cameco-nyń úlesi - 40%. KATCO-da qazaqstandyq kompanııa 49%, frantsııalyq Orano 51% úleske ıe. Karatau jáne Akbastau jobalarynda úles 50/50 bolyp bólinedi. SMCC-de «Qazatomónerkásiptiń» úlesi - 30%, Uranium One-nyń úlesi - 70%. Bul jerde Reseıdiń «Rosatomy Uranium One toby arqyly úsh negizgi aktıvke birlesip ıelik etip otyrǵanyn aıryqsha ataý kerek. Onyń Karatau jáne Akbastau kenishterindegi úlesi 50%-dan, al Southern Mining and Chemical Company (SMCC) kásipornyndaǵy úlesi 70%-dan turady. «Qazatomónerkásiptiń» bul jobalardaǵy úlesi tıisinshe 50%, 50% jáne 30%.
Birlesken kásiporyndar qansha tabys tapty?
2025 jyly «Qazatomónerkásiptiń» úlesi bar qaýymdasqan kásiporyndardyń jalpy kirisi 743,5 mlrd teńge boldy.
Olardyń ishinde:
Taza paıda – 360,9 mlrd teńge. Onyń ishinde «Qazatomónerkásipke» esepteletin paıda úlesi shamamen 170 mlrd teńge boldy.
Kompanııa osy kásiporyndardan 112,7 mlrd teńge dıvıdend aldy.
Al birlesken kásiporyndar boıynsha «Qazatomónerkásiptiń» 2025 jylǵy paıdadaǵy úlesi - 29,2 mlrd teńge, alynǵan dıvıdendter 20,5 mlrd teńge boldy.
Mysaly, Semizbay-U kásipornynyń 51%-y «Qazatomónerkásipke», 49%-y qytaılyq CGN-ge tıesili. 2025 jyly kompanııanyń kirisi - 81,1 mlrd teńge, taza paıdasy 35,8 mlrd teńge boldy. «Qazatomónerkásiptiń» osy kásiporyndaǵy paıdadan alǵan úlesi 23,4 mlrd teńgege jetti.
Memleketke túsken tólem
2025 jyly «Qazatomónerkásip» toby men onyń ýran óndiretin kásiporyndary memleketke 444,1 mlrd teńge tólem jasady.
Onyń ishinde korporatıvtik tabys salyǵy – 277,5 mlrd teńge, paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy – 150,5 mlrd teńge, ınfraqurylymdy damytýǵa tólem – 3,8 mlrd teńge, basqa tólemder – 12,3 mlrd teńge.
Jekelegen kásiporyndardyń memleketke tólegen somasy da aıtarlyqtaı boldy. 2025 jyly Karatau – 98,9 mlrd teńge, Inkai – 83,6 mlrd teńge, Turanium – 51,3 mlrd teńge, Akbastau – 47,1 mlrd teńge, Ortalyk – 40,1 mlrd teńge, Budenovskoye – 31,3 mlrd teńge tóledi.
