Qazaqstan tereń óńdeý salasyn aýqymdy jańǵyrtýǵa kiristi
ASTANA. KAZINFORM — Quny 4 mlrd dollar bolatyn alty ınvestıtsııalyq joba, jańa óndiristik qýattar jáne 3,6 mlrd dollarlyq óńdelgen ónim eksporty.
Qazaqstan agroónerkásip keshenin damytýdyń jańa modelin qalyptastyryp keledi. Bul modelde ekonomıkalyq ósimniń basty kózi shıkizat emes, qosylǵan quny joǵary ónim óndirý bolmaq.
Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn óńdeý kólemin ulǵaıtyp, ishki naryqta ǵana emes, halyqaralyq óndiristik tizbekterde de suranysqa ıe ónimder shyǵarýǵa basymdyq berip otyr. Negizgi nazar astyqty tereń óńdeýge, maı-tońmaı, et jáne sút ónerkásibin damytýǵa, kásiporyndardy jańǵyrtýǵa ári daıyn ónim eksportyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Agrarlyq áleýeti qalyptasqan el úshin bul – ónerkásiptik ósimge qol jetkizý ǵana emes, ekonomıkalyq tıimdilikti arttyrýdyń da mańyzdy tetigi. Astyq, maıly daqyldar, et pen sútti ondaǵan túrli ónim óndirýge qajetti shıkizat retinde paıdalanýǵa bolady. Olardyń qatarynda taǵamdyq ıngredıentterden bastap ónerkásiptik komponentterge deıin bar. Aýyl sharýashylyǵy ónimi el ishinde neǵurlym tereń óńdelse, qosylǵan qundy arttyrýǵa, ótkizý naryqtaryn keńeıtýge jáne aralas óndiris salalaryn damytýǵa soǵurlym mol múmkindik týady.
Óńdeý ónerkásibin damytý Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıqyndalǵan basym baǵyttardyń qataryna kiredi. «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli tsıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýda bul baǵyttyń mańyzyna aıryqsha nazar aýdarylǵan.
Óńdeý qarqyny artyp keledi: shıkizattyq áleýetten daıyn ónim óndirýge deıin
Sońǵy jyldary Qazaqstanda óńdeýge jiberiletin aýyl sharýashylyǵy shıkizatynyń úlesi artty. 2023-2025 jyldary et, sút, maıly daqyldar, júgeri, kúrish jáne qaraqumyq sııaqty negizgi ónim túrlerin óńdeý kórsetkishi 35%-dan 64%-ǵa deıin ósti. 2026 jyldyń sońyna deıin bul kórsetkishti 70%-ǵa jetkizý mindeti qoıylǵan.
Osy maqsatqa jetý úshin memleket qarjylyq jáne ınvestıtsııalyq qoldaý tetikterin qarastyrǵan. Kásiporyndarǵa jeńildetilgen qarjylandyrý, ınvestıtsııalyq sýbsıdııalar, salyqtyq jeńildikter jáne otandyq shıkizatty satyp alýdy yntalandyrý sharalary qoljetimdi.
2024-2026 jyldary óńdeý kásiporyndarynyń aınalym qarajatyn qarjylandyrýǵa shamamen 230 mlrd teńge baǵyttaldy. Salany damytýdyń taǵy bir tetigi – Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin ózge óńirlerge taratý baǵdarlamasy. Osy baǵdarlama aıasynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýge arnalǵan jalpy quny 42,3 mlrd teńge bolatyn 39 ınvestıtsııalyq joba qarjylandyryldy.
Alaıda óńdeý kólemin ulǵaıtý úshin qarjylyq qoldaýdyń ózi jetkiliksiz. Neǵurlym kúrdeli ári suranysqa ıe ónim shyǵaratyn jańa óndiris oryndaryn iske qosý qajet. Bul rette bolashaǵy zor baǵyttardyń biri – astyqty tereń óńdeý. Qazaqstan aldaǵy jyldary osy saladaǵy óndiristik qýattardy edáýir arttyrýdy kózdep otyr.
4 mlrd dollarlyq alty joba: astyq óńdeý salasynda ne ózgeredi?
Astyq – Qazaqstannyń agroónerkásip keshenindegi negizgi resýrstardyń biri. Alaıda ony ónerkásipte paıdalaný dástúrli azyq-túlik óndirisimen shektelmeıdi. Zamanaýı tehnologııalar astyq shıkizatynan krahmal, glıýten, shárbattar, bıoetanol, amınqyshqyldary jáne mal azyǵyna arnalǵan komponentter óndirýge múmkindik beredi.
Qazir Qazaqstanda jyl saıyn shamamen 510 myń tonna astyq tereń óńdeýge jiberiledi. Elde krahmal ónimderin, glıýten men bıoetanol óndiretin úsh mamandandyrylǵan kásiporyn jumys isteıdi. 2025 jyly shamamen 152 myń tonna krahmal ónimi óndirilse, 2026 jyldyń qańtar–tamyz aılarynda bul kórsetkish 97,9 myń tonnany qurady.
Túrkistan, Jambyl, Qostanaı jáne Aqmola oblystarynda, sondaı-aq Astana qalasynda krahmal, glıýten, shárbattar, bıoetanol jáne tereń óńdeý arqyly alynatyn ózge de ónimderdi óndirýge baǵyttalǵan alty joba júzege asyrylýda. Olardyń jalpy quny — 4 mlrd dollar.
Jańa kásiporyndar krahmal, glıýten, shárbattar, bıoetanol, mal azyǵyna arnalǵan komponentter jáne qosylǵan quny joǵary basqa da ónimder shyǵarady. Keıbir jobalar iske asyrýdyń praktıkalyq kezeńine ótip úlgerdi. Atap aıtqanda, «Qazkrahmal» kásiporny paıdalanýǵa berildi, al Fufeng jobasy aıasynda alǵashqy ónim alyndy.
Josparlanǵan óndiristik qýattardyń aýqymy otandyq astyqty tıimdi paıdalaný múmkindikterin edáýir keńeıtedi. Qazaqstan negizinen shıkizat satýmen shektelmeı, tamaq ónerkásibine jáne basqa da salalarǵa qajetti ıngredıentter men komponentter óndirisin ulǵaıta alady.
Degenmen, munda ınvestıtsııa kóleminiń ózi ǵana sheshýshi ról atqarmaıdy. Jańa óndiristik keshenderdiń tıimdi jumys isteýi úshin turaqty shıkizat jetkizilimi, senimdi energııamen jabdyqtaý, sý resýrstaryna qoljetimdilik, kólik ınfraqurylymy jáne ótkizý naryqtary qajet. Óndiristik jeliler tolyq júktelmese nemese ónimniń ózindik quny básekege qabiletti bolmasa, iri jobalardyń ózi kútilgen ekonomıkalyq nátıje bermeýi múmkin.
Maı, et jáne sút ónerkásibi: ósimge óńdeý arqyly qol jetkizý
Salany damytý astyq óndirisimen ǵana shektelmeıdi. Qazaqstanda jalpy jyldyq qýaty 4,5 mln tonnadan asatyn shıkizatty óńdeýge qaýqarly maı-tońmaı ónerkásibiniń shamamen 90 kásiporny jumys isteıdi. Elde ósirilgen kúnbaǵystyń 90%-dan astamy ishki naryqta óńdeledi.
Endigi mindet – ónim túrlerin kóbeıtip, tereń óńdeý arqyly alynatyn taýarlar óndirisin ulǵaıtý. Ósimdik maıymen qatar, mamandandyrylǵan maılar, taǵamdyq ıngredıentter jáne otandyq kásiporyndar men sheteldik tutynýshylar suranysqa ıe basqa da komponentter óndirý mańyzdy.
Et jáne sút ónerkásibinde shamamen 210 et óńdeý jáne 180 sút óńdeý kásiporny jumys isteıdi. Olar shujyq ónimderin, et konservilerin, jartylaı fabrıkattardy, qyshqyl sút ónimderin jáne basqa da daıyn taýarlardy shyǵarady. 2025 jyly et konservileriniń óndirisi 48,3%-ǵa ósti.
Sonymen qatar jún men jemis-kókónis ónimderin óńdeýde, sondaı-aq qurama jem óndirýde qosymsha múmkindikter bar. Bul baǵyttardy damytý aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn tıimdirek paıdalanýǵa jáne qazaqstandyq ónimderdiń túr-túrin kóbeıtýge jol ashady.
Fermerler úshin bul – ónim ótkizýdiń qosymsha arnalary men shıkizatqa degen suranystyń turaqtanýyna múmkindik. Óńirler úshin — ınvestıtsııa, jańa jumys oryndary jáne ilespe ınfraqurylymnyń damýy. Alaıda túpkilikti nátıje búkil óndiristik tizbektiń qanshalyqty úılesimdi jumys isteıtinine baılanysty. ıAǵnı aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri, óńdeý kásiporyndary, tasymaldaýshylar men saýda kompanııalary ózara tıimdi baılanys ornatýy qajet.
Agroónerkásip ónimderiniń eksporty 7 mlrd dollarǵa jetti
Óńdeý kóleminiń artýy syrtqy saýda kórsetkishterinen de baıqalady. Qazaqstannyń agrarlyq eksportyndaǵy óńdelgen ónimniń úlesi jyl saıyn ulǵaıyp keledi. 2024 jyly onyń úlesi 52%-ǵa jetip, eksport kólemi 2,66 mlrd dollardy qurady.
2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha óńdelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporty 3,6 mlrd dollarǵa deıin ósip, bir jylda 35,3%-ǵa artty. Onyń agrarlyq eksporttaǵy úlesi 52% deńgeıinde saqtaldy. Al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 70%-ǵa jetkizý mindeti qoıylǵan.
Qazaqstan úshin bul – óndiris barysynda kóbirek tehnologııalyq kezeńderden ótken taýarlar arqyly syrtqy naryqtardaǵy ornyn nyǵaıtýǵa múmkindik. Sonymen qatar óńdeý salasyn damytý jekelegen óndiris baǵyttarynyń ımporttyq ıngredıentter men jartylaı fabrıkattarǵa táýeldiligin tómendetýge yqpal etýi múmkin.
Alaıda óndiris kóleminiń ósýi eksporttyń avtomatty túrde ulǵaıýyna kepildik bermeıdi. Jańa naryqtarǵa shyǵý úshin kásiporyndar ónim sapasynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, qaýipsizdik pen sertıfıkattaý talaptaryna saı bolýy, básekege qabiletti baǵa usynýy jáne taýardy úzdiksiz jetkize alýy kerek. Buǵan qosa, satyp alýshylarmen uzaq merzimdi kelisimsharttar jasasý jáne eksporttyq baǵyttardy ártaraptandyrý mańyzdy.
Sondyqtan óndiristik qýattardy arttyrýmen qatar, qazaqstandyq ónimderdi shetelde ilgeriletýge jáne turaqty suranys qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jumystardy da kúsheıtý qajet.
2030 jylǵa qaraı agrarlyq óndiristiń qurylymy kúrdelene túsedi
Aldaǵy jyldary Qazaqstan bir-birimen tyǵyz baılanysty birneshe mindetti sheshýi kerek. 2026 jyldyń sońyna deıin aýyl sharýashylyǵy shıkizatynyń negizgi túrlerin óńdeý úlesin arttyrý josparlanǵan. 2029 jylǵa deıin jyl saıyn shamamen 5,8 mln tonna shıkizatty tereń óńdeıtin óndiristik qýattar qurylýǵa tıis. Al 2030 jylǵa qaraı agrarlyq eksporttaǵy óńdelgen ónimniń úlesin 70%-ǵa jetkizý kózdelip otyr.
Bul mejelerge jetý úshin jańa óndiris oryndaryn iske qosýmen shektelýge bolmaıdy. Olardy turaqty shıkizatpen qamtamasyz etý, ınfraqurylymdy damytý, qoldanystaǵy kásiporyndardy jańǵyrtý jáne ótkizý naryqtaryn keńeıtý qajet.
Tereń óńdeý Qazaqstanǵa óziniń aýyl sharýashylyǵy áleýetin tıimdi paıdalanýǵa jáne qosylǵan quny joǵary ónim óndirisin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Degenmen, naqty nátıje ınvestıtsııalyq jobalardyń qanshalyqty júzege asatynyna, kásiporyndardyń básekege qabilettiligine jáne turaqty suranystyń bolýyna baılanysty.
Osylaısha, óńdeý ónerkásibin damytý Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýdyń mańyzdy baǵyttarynyń birine aınalyp keledi. Astyqty tereń óńdeýge arnalǵan alty iri joba, qoldanystaǵy óndiristerdiń keńeıýi jáne eksport kóleminiń artýy agrarlyq sektorda daıyn ónim úlesin ulǵaıtýǵa negiz qalaıdy.
Al bul ózgeristerdiń ekonomıkalyq tıimdiligi qanshalyqty joǵary bolatynyn naqty óndiris kólemi, jańa qýattardyń júktelý deńgeıi jáne qazaqstandyq kásiporyndardyń ishki ári halyqaralyq naryqtarda básekege qabiletti bolýy aıqyndaıdy.
