Qazaqstan sý sharýashylyǵyn qalaı jańǵyrtyp jatyr

Tapshylyqtan tıimdi basqarýǵa deıin

Sońǵy jyldary klımattyń ózgerýi, muzdyqtardyń azaıýy, transshekaralyq ózenderge táýeldilik pen aýyl sharýashylyǵyndaǵy sýǵa suranystyń artýy Qazaqstan úshin sý qaýipsizdigin ulttyq deńgeıdegi máselege aınaldyrdy. Sarapshylardyń boljamynsha, qazirgi úrdis saqtalsa, 2030 jylǵa qaraı eldegi sý tapshylyǵy 15 mlrd tekshe metrge deıin jetýi múmkin.

Osy syn-qaterlerdi eskere otyryp, memleket sý sharýashylyǵy salasyn keshendi jańǵyrtýǵa kiristi. Sońǵy jyldary salada zańnamalyq, ınfraqurylymdyq jáne tehnologııalyq baǵyttaǵy aýqymdy reformalar qolǵa alyndy. Jańa Sý kodeksi qabyldanyp, ırrıgatsııalyq ınfraqurylym jańartylyp jatyr. Tsıfrlyq basqarý júıeleri engizilip, sý únemdeý tehnologııalary keńeıtilýde. Sonymen qatar kadr daıarlaý men halyqaralyq tájirıbeni engizýge basymdyq berilip otyr.

Degenmen sý qaýipsizdigi ishki reformalarmen shektelmeıdi. Elimizdegi sý resýrstarynyń basty ereksheliginiń biri – olardyń edáýir bóligi el aýmaǵynan tys jerde qalyptasady. Búginde sý qorynyń 55,7 paıyzy ǵana respýblıka ishinde túzilse, qalǵan 44,3 paıyzy Qytaı, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Reseıden keletin transshekaralyq ózender arqyly keledi.

Osy erekshelik sý resýrstaryn basqarý júıesine tikeleı áser etedi. Qazaqstanda sý resýrstary segiz basseındik qaǵıdat boıynsha basqarylady. Alaıda olardyń sýmen qamtamasyz etilý deńgeıi ártúrli. Ertis pen Balqash–Alakól basseınderi sýǵa baı bolsa, Nura–Sarysý basseıninde sý qory shekteýli. Al ońtústik jáne batys óńirler kórshi memleketterden keletin sý kólemine tikeleı táýeldi.

Qazaq Expert Club sarapshysy Qýanysh Ózbekovtiń aıtýynsha, Qazaqstan transshekaralyq ózenderdiń tómengi aǵysynda ornalasqandyqtan, kórshi memlekettermen tıimdi sý saıasatyn júrgizý strategııalyq mańyzǵa ıe.

– Elimizdegi ózen aǵynynyń shamamen jartysy respýblıka aýmaǵynan tys jerde qalyptasady. Sondyqtan kórshi eldermen uzaq merzimdi ári ózara tıimdi sý saıasatyn qalyptastyrý – ýaqyt talaby, – deıdi sarapshy.

Transshekaralyq táýeldilikpen qatar sý qoryna klımattyń ózgerýi de barǵan saıyn kóbirek áser etip otyr. Ǵalymdardyń málimetinshe, Tıan-Shan taý júıesindegi muzdyqtardyń kólemi sońǵy onjyldyqtarda aıtarlyqtaı azaıǵan. Bul aldaǵy ýaqytta ózenderdiń tabıǵı qorektenýine yqpal etýi múmkin.

Osyǵan baılanysty jaýapty vedomstvo negizgi táýekelderdiń qatarynda jahandyq jylynýdy, muzdyqtardyń degradatsııasyn, transshekaralyq ózenderdiń joǵarǵy aǵysyndaǵy sý tutynýdyń artýyn jáne ekonomıkanyń sýǵa táýeldiligin ataıdy.

Al sý resýrstarynyń negizgi tutynýshysy – aýyl sharýashylyǵy. Sýdyń shamamen 60 paıyzy osy salaǵa jumsalady. Mamandardyń aıtýynsha, másele tek sý kóleminde emes, ony qanshalyqty tıimdi paıdalana bilýde. Tozǵan sýarý júıeleri men ashyq kanaldardaǵy shyǵyn saldarynan sýdyń edáýir bóligi egistikke jetkenshe ysyrap bolýy múmkin. Sondyqtan búgingi negizgi mindet – qolda bar sý resýrsyn barynsha tıimdi basqaryp, árbir tekshe metrdiń tıimdi paıdalanylýyn qamtamasyz etý.

Rekordtyq ınvestıtsııa: qandaı jobalar júzege asyp jatyr?

Sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytyndaǵy reformalardyń nátıjesi eń aldymen salaǵa bólingen qarjy kóleminen baıqalady. Sońǵy eki jylda sý sharýashylyǵyna tartylǵan ınvestıtsııa rekordtyq deńgeıge jetip, ınfraqurylym jumystary aıtarlyqtaı qarqyn aldy.

Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstri Nurjan Nurjigitov málimdegendeı, tek 2025 jyldyń ózinde sý sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna shamamen 400 mlrd teńge ınvestıtsııa tartylǵan. Bul josparlanǵan kórsetkishten 22 paıyzǵa joǵary.

– Sońǵy eki jylda salaǵa salynǵan ınvestıtsııa kólemi 676,7 mlrd teńgeni qurady. Bul aldyńǵy úsh jyldaǵy kórsetkishten de joǵary. Qarjynyń negizgi bóligi ırrıgatsııalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa baǵyttaldy. Osy kezeńde shamamen 1500 shaqyrym sýarý kanaly betonmen qaptalyp, kanaldardy mehanıkalandyrylǵan tazartý kólemi birneshe ese artty, – degen bolatyn mınıstr.

Tartylǵan ınvestıtsııanyń basym bóligi naqty ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa jumsalyp jatyr. Sonyń nátıjesinde sýarý júıelerin jańartý jumystary kezeń-kezeńimen jalǵasýda. Ótken jyly 700 shaqyrym sýarý kanaly qaıta jańǵyrtylsa, bıyl taǵy 986 shaqyrym kanal kúrdeli jóndeýden ótti. Sonymen qatar tórt sý qoımasy jańartylyp, taǵy tórt sý qoımasyn rekonstrýktsııalaý jáne úsh jańa sý qoımasyn salý josparlanǵan.

Infraqurylymdy damytý zańnamalyq reformalarmen qatar júrgizilýde. Osy baǵyttaǵy negizgi qujat – jańa Sý kodeksi. Onda alǵash ret «sý qaýipsizdigi» uǵymy zańnamalyq deńgeıde bekitilgen. 

Degenmen sarapshylardyń aıtýynsha, máseleni tek jańa kanaldar men sý qoımalaryn salý arqyly sheshý múmkin emes. Sý tapshylyǵy kúsheıip otyrǵan jaǵdaıda basty nazar sýdyń naqty esebin júrgizýge jáne tsıfrlyq tehnologııalardy keńinen engizýge aýdarylýy tıis.

Tsıfrlyq sheshimderdiń róli

Bul rette Qazaqstan sý sharýashylyǵyn tsıfrlandyrýǵa basymdyq berip otyr. Eger buryn bul baǵyttaǵy jumystar negizinen sý tutynýdy esepke alýmen shektelse, búginde gıdrotehnıkalyq qurylystardy avtomatty basqarý, gıdrojapqyshtardy qashyqtan retteý jáne sýdy naqty ýaqyt rejıminde bólý júıeleri kezeń-kezeńimen engizilýde. Bul sý shyǵynyn azaıtyp qana qoımaı, sýarý júıeleriniń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Mınıstrliktiń málimetinshe, osy baǵyttaǵy iri jobalardyń biri – Qazaqstannyń ońtústigindegi ırrıgatsııalyq jáne drenajdyq júıelerdi jańǵyrtý jobasynyń ekinshi kezeńi. Qazir joba aıaqtalýǵa jaqyn. Ol iske qosylǵannan keıin sý jetkizý júıesiniń senimdiligi artyp, sý ysyraby aıtarlyqtaı qysqarady dep kútilýde.

Tsıfrlyq sheshimderdi engizýge memlekettik qurylymdarmen qatar otandyq ınjenerler de atsalysyp jatyr. Solardyń biri – sýarý arnalaryna arnalǵan avtomattandyrylǵan sý rettegish qaqpalar. Júıe fermerdiń naqty suranysyna qaraı sýdy avtomatty túrde rettep, ýltradybystyq shyǵynólshegishter arqyly onyń kólemin úzdiksiz baqylap otyrady.

Q. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń tıýtory Qýanysh Zikirbaıdyń aıtýynsha, mundaı tehnologııalar sýdyń ár lıtriniń qozǵalysyn baqylaýǵa múmkindik beredi.

– Sý tapshylyǵy kúsheıip kele jatqan jaǵdaıda sýdy dál esepteý men tıimdi bólý erekshe mańyzdy. Avtomattandyrylǵan júıeler osy mindetti oryndaýǵa múmkindik beredi, – deıdi ol.

Qazir memleket sý resýrstaryn basqarýdyń biryńǵaı ıntellektýaldy júıesin qalyptastyrýǵa kirisken. Bul sý qoryn basqarýdy ulttyq deńgeıde úılestirýge múmkindik beredi.

Osy maqsatta Sý resýrstarynyń aqparattyq ortalyǵy Germanııada ázirlengen Talsim baǵdarlamasyn Qazaqstan jaǵdaıyna beıimdeýde. Qazir júıe elimizdegi eń iri 8 ózen boıynsha aýa raıy, jaýyn-shashyn, qar qory, ózen aǵyny jáne sý qoımalaryndaǵy málimetterdi biriktirip, sý kólemine qatysty boljam jasaıdy.

Ortalyqtyń basqarýshy dırektory Nurlan Abaevtyń aıtýynsha, atalǵan model sý qoımalaryna keletin sý kólemin aldyn ala eseptep, tótenshe jaǵdaılarǵa erterek daıyndalýǵa múmkindik beredi.

– Eger sý kólemi kóp bolsa, tasqynnyń aldyn alý sharalary qabyldanady. Al sý az bolatyn jaǵdaıda qajetti qor aldyn ala jınalady. Sonymen qatar júıe kórshi memleketterdiń aýmaǵyndaǵy jaǵdaıdy da eskerip, transshekaralyq ózender arqyly keletin sýdy tıimdi josparlaýǵa múmkindik beredi, – deıdi ol.

Bul ásirese Qazaqstan úshin asa mańyzdy. Óıtkeni eldegi sý qorynyń jartysyna jýyǵy kórshi memleketterden keletin transshekaralyq ózenderge táýeldi ekenin aıttyq.

DeepBas – sý qaýipsizdigin boljaýdyń jańa kezeńi

Salany tsıfrlandyrýdyń kelesi kezeńi – jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý. Eger búgingi kúni negizgi nazar sý resýrstaryn esepke alý men basqarýdy avtomattandyrýǵa aýdarylsa, endigi mindet – sý júıesiniń jumysyn aldyn ala boljaı alatyn ıntellektýaldy model qalyptastyrý.

Osy maqsatta elimizde DeepBas (Deep Basin Spatiotemporal AI) jobasyn iske asyrý usynylyp otyr. Onyń negizgi maqsaty – sý resýrstarynyń ulttyq tsıfrlyq úlgisin jasaý. Mundaı júıe ózenderdegi, sý qoımalaryndaǵy jáne kanaldardaǵy jaǵdaıdy naqty ýaqyt rejıminde baqylap qana qoımaı, yqtımal qaýipterdi aldyn ala modeldeýge múmkindik beredi. Máselen, ol qýańshylyq kezinde qaı óńirde sý tapshylyǵy týyndaýy múmkin ekenin nemese kóktemgi tasqyn kezinde qaı sý qoımasynyń qaýip aımaǵynda turǵanyn aldyn ala anyqtaı alady.

Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaevtyń pikirinshe, mundaı júıeni engizý jekelegen protsesterdi tsıfrlandyrýdan áldeqaıda aýqymdy mindet.

– Sý qozǵalysy, klımattyq ózgerister, jerústi jáne jerasty sýlary jónindegi barlyq aqparat biryńǵaı ıntellektýaldy júıede jumys isteýi tıis. Sonda ǵana ǵylymı negizdelgen ári tıimdi sheshim qabyldaýǵa bolady, – deıdi akademık.

Mınıstrliktiń josparyna sáıkes, osy baǵyttaǵy jumystar kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp, sý resýrstaryn basqarýdyń tolyqqandy tsıfrlyq ekojúıesi qalyptasady. Bul sý sharýashylyǵyn basqarýdaǵy sheshimderdi jedel qabyldaýǵa, sý tapshylyǵy men tabıǵı qaýipterdi dál boljaýǵa jáne sý qaýipsizdigin jańa deńgeıge kóterýge múmkindik bermek.

Sýdy únemdeý – basty mindet

Tsıfrlandyrý men ınfraqurylymdy jańǵyrtýdyń túpki maqsaty – qolda bar sý resýrstaryn barynsha tıimdi paıdalaný. Bul ásirese aýyl sharýashylyǵy úshin mańyzdy. Óıtkeni Qazaqstanda alynatyn sýdyń shamamen 60 paıyzy dál osy salaǵa tıesili. Sondyqtan sý tapshylyǵy jaǵdaıynda sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen engizý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń birine aınalyp otyr.

Mınıstrliktiń málimetinshe, bul baǵyttaǵy jumystar alǵashqy nátıje bere bastady. Ótken jyly sý únemdeý tehnologııalaryn engizýdiń arqasynda 874 mln tekshe metr sý únemdeldi. Sońǵy jyldary mundaı tehnologııalardy engizý qarqyny da birneshe ese artty. Eger buryn olar jylyna orta eseppen 30 myń gektar jerge engizilse, búginde bul kórsetkish 150 myń gektarǵa deıin jetken.

Nátıjesinde egistik alqaptarynyń kólemi turaqty túrde ulǵaıyp keledi. Ótken jyldyń qorytyndysynda olardyń jalpy aýmaǵy 543,5 myń gektardy qurady. Al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 1,3 mln gektarǵa deıin jetkizý josparlanyp otyr.

Degenmen mamandardyń pikirinshe, tehnologııalardy engizýmen qatar, sýarý ınfraqurylymyn jańartý da sheshýshi ról atqarady. Sarapshylar memleket sý únemdeý tehnologııalaryn engizýdi ekonomıkalyq turǵydan yntalandyrýǵa kóshýi qajet dep sanaıdy. Bul fermerlerdi zamanaýı sheshimderdi keńinen qoldanýǵa yntalandyryp qana qoımaı, bıýdjet qarajatynyń tıimdi ári maqsatty jumsalýyna múmkindik beredi.

Kadr daıarlaý qalaı júzege asyp jatyr?

Salanyń tabysty bolýy eń aldymen ony júzege asyratyn bilikti mamandarǵa baılanysty. Sondyqtan kadrlyq áleýetti nyǵaıtý memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyttarynyń birine aınaldy. Osy maqsatta mamandardy daıarlaýǵa bólinetin memlekettik qoldaý artyp keledi. Aldaǵy oqý jylynda sý sharýashylyǵy mamandyqtaryna 1000 memlekettik grant bólingen. Qazir elimizdiń joǵary oqý oryndarynda osy baǵyttar boıynsha 2629 stýdent bilim alyp jatyr.

Alaıda basty mindet tek jańa mamandardy daıarlaý emes, olardy salada turaqty eńbek etýge yntalandyrý. Mınıstr aıtqandaı, bul baǵytta bilim berý uıymdarymen tyǵyz baılanys ornatylǵan.

– Osy maqsatta mınıstrlik joǵary oqý oryndary jáne kolledjdermen memorandýmdar jasasyp, stýdentterdiń óndiristik tájirıbesin «Qazsýshardyń» fılıaldarynda, Sý resýrstarynyń aqparattyq-taldaý ortalyǵynda, Ulttyq gıdrogeologııalyq qyzmette jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda uıymdastyryp keledi, – dedi Nurjan Nurjigitov.

Kadr tapshylyǵyn sheshý úshin bilim berý júıesin jetildirýmen qatar, sala mamandarynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa da basymdyq berilip keledi. Sońǵy eki jylda «Qazsýshar» kásiporny qyzmetkerleriniń jalaqysy kezeń-kezeńimen ulǵaıyp, ortasha aılyq shamamen 300 myń teńgege jetti. Tómengi býyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysy eki esege jýyq artty. Sonymen qatar buryn maýsymdyq negizde jumys istegen 425 qyzmetker turaqty jumysqa qabyldanǵan.

Halyqaralyq yntymaqtastyq

Qazaqstan sý sharýashylyǵyn damytýda halyqaralyq tájirıbege de basymdyq berip otyr. Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi qurylǵan sátten bastap sheteldik seriktestermen yntymaqtastyqty júıeli túrde keńeıtip keledi.

Osy ýaqyt ishinde mınıstrlik 4 halyqaralyq kelisimge jáne 20-dan astam yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Mınıstrlik pen oǵan qarasty uıymdar Frantsııa, Germanııa, Nıderland, Ispanııa, AQSh, Izraıl jáne Qytaı sııaqty elderdiń memlekettik organdarymen, halyqaralyq uıymdarymen, damý agenttikterimen jáne jetekshi kompanııalarymen áriptestik ornatqan.

Yntymaqtastyqty úılestirý maqsatynda 2024 jyldyń qyrkúıeginde Sý sektoryn damytý jónindegi seriktesterdiń úılestirý keńesi quryldy. Keńes sý sharýashylyǵy salasyndaǵy birlesken jobalardy úılestirip, tehnıkalyq, qarjylyq jáne konsýltatıvtik qoldaý kórsetedi. Qazirgi tańda onyń quramyna 47 uıym men qurylym engen. Olardyń qatarynda Ulybrıtanııa, Frantsııa, Shveıtsarııa, Izraıl, Nıderland jáne Vengrııa elderiniń elshileri, Qazaqstandaǵy BUU Damý baǵdarlamasy, Astanadaǵy EQYU baǵdarlamalar ofısi, Eýropalyq Odaq ókildigi, sondaı-aq halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men taǵy basqa iri kompanııalar bar.

Osy áriptestiktiń naqty nátıjeleriniń biri – 2024 jyldyń jeltoqsanynda Frantsııanyń damý agenttigi (AFD) men Frantsııanyń Geologııalyq jáne taý-ken zertteýleri bıýrosymen (BRGM) jasalǵan úshjaqty kelisim. Qujat aıasynda Balqash kóliniń basseınine keshendi zertteý júrgizilip, kóldi saqtaý jónindegi master-jospardy ázirleýge 1,35 mln eýro kóleminde grant bólinedi.

Sonymen qatar Qazaqstan Azııa elderimen de yntymaqtastyqty kúsheıtip keledi. Sonyń ishinde mańyzdy seriktesterdiń biri – Qytaı. Ótken jyly eki el sý resýrstary salasyndaǵy alǵashqy ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Qujat sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, zamanaýı tehnologııalardy engizý, balamaly sý kózderin paıdalaný jáne sala mamandaryn daıarlaý baǵyttaryn qamtıdy.

Bul kelisim qazir naqty jobalar arqyly júzege asyrylyp jatyr. Bıyl qazaqstandyq mamandar Qytaıdyń Chansha qalasynda biliktilikti arttyrý kýrstaryn bastady. Olar tsıfrlyq tehnologııalardy engizý boıynsha tájirıbe jınaqtaýda. Baǵdarlama «Qazsýshar» kásiporny men Power China International Group Limited kompanııasynyń seriktestigi negizinde iske asyrylyp jatyr. Yntymaqtastyq kezeń-kezeńimen keńeıtiledi. Jyl sońyna deıin Qytaıda 200-ge jýyq qazaqstandyq maman bilimin jetildiredi.

Osylaısha, sý sharýashylyǵyn jańǵyrtý tek jańa kanal salý nemese gıdrotehnıkalyq nysandardy jóndeýmen ǵana shektelmeıdi. Infraqurylymdy jańartý, tsıfrlandyrý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, halyqaralyq tájirıbeni ıgerý jáne bilikti mamandar daıarlaý bir-birimen ózara sabaqtas baǵyttar retinde júzege asyrylyp jatyr.

Eske salaıyq, elimizde barlyq kásiporyn sý únemdeýdiń bes jyldyq josparyn ázirleýge mindetteledi.