Qazaqstan shynymen de gaz óńdeýge tym kesh kiristi me
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda sońǵy jyldary gaz óńdeý jáne gaz-hımııa jobalaryna erekshe kóńil bóline bastady. Іlespe gazdy óńdeý baǵasy kóterilip, jańa gaz óńdeý zaýyttary salynyp jatyr, polıpropılen óndirisi iske qosyldy. Atyraý oblysynda quny 7,5 mlrd dollar bolatyn polıetılen jobasy qolǵa alyndy. Alaıda sarapshylardyń kóbi bul jumystardyń bári kem degende 10-15 jyl buryn bastalý kerek edi dep esepteıdi. Búgingi materıalda osy tezıstiń qanshalyqty oryndy ekenine nazar aýdaramyz.
Jańa baǵa modeli
Memleket jyldar boıy munaı kompanııalarynan ilespe gazdyń 1000 tekshe metrin 10 myń teńgeden satyp alatyn. Mundaı baǵamen gaz óndiretin kásiporyn salý kompanııalarǵa tıimsiz boldy. Osyny eskergen memleket ilespe gazdyń óndirisin yntalandyrý úshin 1000 tekshe metrge 90-120 dollar» degen baǵa engizdi. Sonyń nátıjesinde birneshe kompanııa gaz jobalaryn qolǵa aldy. Jylyna 300-500 mln tekshe metr gaz óńdeıtin kásiporyndar salyna bastady.
Energyprom.kz málimetine súıensek, 2025 jyly Qazaqstanda tabıǵı gaz óndirisi rekordtyq 68,1 mlrd tekshe metrge jetti. Onyń 40,6 mlrd tekshe metri munaı óndirý kezinde alynǵan ilespe gaz bolǵan. ıAǵnı elde óndiriletin gazdyń shamamen 60%-y munaımen birge alynatyn gazǵa tıesili.
Ekologııalyq standarttar, halyqtyń ómir súrý sapasyn gazdandyrý arqyly arttyrý jobalary, gazben júretin avtomobılderdiń kóbeıýi – munyń bári gazǵa degen suranysty arttyryp otyr. Sonyń ishinde taýarlyq gazǵa degen suranys ta qarqyndy ósýde. Ońtústik óńirlerde bý-gaz qondyrǵylary salynyp jatyr. Astanany gazdandyrý jobasy sharyqtaý shegine taıady. Jergilikti ındýstrııany arzan gazben qamtamasyz etý jalǵasa berse, tapshylyq ýshyǵa túsýi múmkin.
Bul qaýip statıstıkadan da baıqalyp tur. 2025 jyldyń alǵashqy 11 aıynda Qazaqstandaǵy gazǵa degen suranystyń tek 48%-y ǵana otandyq gaz esebinen qamtamasyz etilgen. Import kólemi bir jylda 45,1% ósip, 9,4 mlrd tekshe metrge jetti. Onyń 9,1 mlrd tekshe metri Reseıden jetkizilgen.
Bir jaǵynan Qazaqstan Qytaı baǵytyna gaz tasymalyn arttyrý úshin Beıneý-Bozoı-Shymkent gaz qubyrynyń ekinshi tarmaǵyn salyp jatyr. Onyń syıymdylyǵy jylyna 15 mlrd tekshe metr bolady. Bul syıymdylyq eksport esebinen toltyryla ma, tranzıt esebinen toltyryla ma, ýaqyt kórsetpek. Óıtkeni, resmı statıstıka boıynsha, 2025 jyldyń 11 aıynda Qazaqstan gaz eksportyn 32,3% arttyryp, 10,3 mlrd tekshe metrge jetkizdi. Onyń 4 mlrd tekshe metri Qytaıǵa, 6,3 mlrd tekshe metri Reseıge jóneltilgen.
Qytaıǵa satylǵan gaz baǵasy 1000 tekshe metrine 230 dollarǵa jýyq bolǵan. Sonda Qazaqstan gazynyń ishki naryqtaǵy baǵasy 120 dollar, eksport baǵasy 230 dollar deýge bolady. Eldiń batysynan Qytaıǵa deıin tasymaldaý shyǵyny 1000 tekshe metrine 70 dollardaı bolady desek, mundaı formýla eldegi gaz ındýstrııasyn damytýǵa qaýqarly yntalandyrý sharasy bola alady.
Qazir ishki gaz naryǵyndaǵy teńgerimdi QazaqGaz ulttyq kompanııasy biryńǵaı satyp alýshy retinde saqtap otyr. Jazda eksporttaıdy, jylytý maýsymy qyzǵan shaqta eksportty toqtata turady.
Osyndaı teńgerimmen otyrǵanda qolǵa alynǵan jobalarǵa shıkizat tabý da ońaı sharýa emes. Teńiz kenishinen alynǵan propannan jylyna 500 myń tonna polıpropılen shyǵaratyn KPI zaýyty jumys istep tur. Al Atyraý oblysyndaǵy gaz suryptaý qondyrǵysyna jylyna 9 mlrd tekshe metr qurǵaq gaz jetkizý týraly kelisim boldy. Býtadıen jobalary irkilip tur.
Sarapshylardyń kóbi polıpropılen, polıetılen jobalaryn osydan 10-15 jyl buryn bastaý kerek edi degendi jıi aıtady. Óıtkeni osy aralyqta bir tonna polıpropılenniń baǵasy 3000 dollardan 1500 dollarǵa deıin túsken.
QazaqGaz ben memleket «gazdy óńdep satýdan orasan paıda tappasaq ta, otyn retinde jaǵyp jibermeı, plastık shyǵaratyn óndiris uıymdastyra alýymyz kerek» degen ustanymda. Óıtkeni báribir plastık ımporttaý arqyly aqshanyń bir bóligi syrtqa ketip jatyr. Mysaly, Qazaqstan 2024 jyly plastmassadan jasalǵan daıyn buıymdardy ımporttaýǵa 3,4 mlrd dollar jumsaǵan.
Ras, bulardyń bári munaı sııaqty ekonomıkaǵa asa úlken paıda ákeletin jobalar emes. Mysaly, sarapshylar «Teńiz» operatorlary polıpropılen jobasynyń ornyna propandy eksporttasa, tonnasyna shamamen 500 dollar paıda tabatynyn aıtady. Al KPI (Kazakhstan Petrochemical Industries – Atyraý oblysyndaǵy polıpropılen óndiretin munaı-gaz hımııasy zaýyty) zaýytyna 220-250 dollardan tapsyrady. KPI arnaıy ekonomıkalyq aımaqta bolǵandyqtan salyqtan bosatylǵan. Sonyń ózinde joba tolyq jobalyq qýatyna áli shyqqan joq.
7,5 mlrd dollarlyq polıetılen jobasyna qajetti shıkizat – etan gazy. Jylyna 9 mlrd tekshe metr gaz óńdelip, odan shamamen 1,6 mln tonna etan men propan alynbaq. Onyń shyǵynyn aqtaý ońaı emes bolǵandyqtan, «QazMunaıGaz» jobany negizinen ózi qarjylandyrmaqshy.
Zaýyttan bólek 200 shaqyrymdyq propan jáne etan qubyryn tartý kerek. Qytaı tarapynan bul jobaǵa EPC kelisimshart arqyly ınvestor tartyldy. Olar ózderi qarjy salyp, ózderi zaýytty iske qosyp, keıin 10-15 jyl ishinde tarıf arqyly shyǵynyn qaıtaryp alýǵa daıyn.
Tyńaıtqyshtar ındýstrııasy
Qansha kesh qaldy degenniń ózinde bul jobalar ekonomıkanyń basqa salalaryn damytýǵa kerek. Qazaqstan qazir jylyna 200-220 myń tonna polıetılen ımporttap otyr. Jalpy Qazaqstannyń polımer ónimderi saýdasynda turaqty teris saldo qalyptasqan. Keıbir sanattar boıynsha ımport kólemi eksporttan on eseden de kóp. Mysaly, plastmassa jáne rezeńke ónimderiniń eksporty 104 mln dollarǵa jetse, ımport kólemi 1,14 mlrd dollar bolǵan. Sol ımportty almastyrý arqyly arzan shıkizat negizinde polıetılennen jasalatyn buıymdar óndirisi damıdy.
KPI jobasy boıynsha jergilikti naryqtaǵy polıpropılen baǵasy shamamen 1000-1100 dollar bolsa, Qytaıǵa ketip jatqan ónimniń baǵasy 900 dollar deńgeıinde. Sonda bul jobada eksporttan góri jergilikti naryq tıimdi bolyp tur. Onyń ústine joba tek ónim óndirý úshin emes, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin de qajet. Qazir Qazaqstanda polımer óńdeýmen aınalysatyn myńnan astam kásiporyn tirkelgenimen, olardyń tek 170-i ǵana turaqty jumys isteıdi.
Qazir gazdan alynatyn eń ótimdi ónimderdiń biri – karbamıd. Odan mıneraldy tyńaıtqysh óndiriledi. Ormýz buǵazy tóńiregindegi shıelenis tapshylyqty ýshyqtyryp ketti. Bul ónimge suranys onsyz da joǵary bolatyn. Óıtkeni tyńaıtqysh naryǵyndaǵy negizgi oıynshylardyń biri sanalatyn Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys logıstıkalyq tizbekterdi ózgertti.
Sony eskergen ınvestorlar Qazaqstanǵa karbamıd óndiretin tórt jobany usynyp otyr.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulov 4 jobanyń bárin iske asyrýdy qajet joq degendi aıtyp júr.
- Mundaǵy negizgi másele suranysta emes, shıkizatta. Gaz tapshylyǵynyń aldyn qalaı alamyz dep otyrǵanda birdeı jobaǵa shıkizat taýyp berý qıyn sharýa, - deıdi ol.
Global Market Insights baǵalaýynsha, álemdik tyńaıtqysh naryǵynyń kólemi 2024 jyly 207,2 mlrd dollar bolǵan. Sarapshylar 2034 jylǵa qaraı bul kórsetkish 268,2 mlrd dollarǵa deıin ósedi dep boljap otyr. Qazir álemdegi eń iri naryq Qytaıǵa tıesili. 2024 jyly Qytaıdyń tyńaıtqysh naryǵy 44,8 mlrd dollarǵa baǵalanǵan.
Buǵan deıin Qazaqstanda 2035 jylǵa deıin jańa munaı-gaz ken oryndaryn ıgerý jospary ázirlengenin jazǵan edik.
