Qazaqstan shıkizat satpaı, odan daıyn ónim shyǵarýy kerek – kanadalyq professor
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstannyń tabıǵı resýrstaryn sol kúıinde eksporttaýdan góri, olardy óńdep, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵaratyn óndiristi damytý qajet. Bul týraly Kanadanyń Brıtandyq Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory ıÝsýf Altıntas aıtty.
Ǵalymnyń pikirinshe, Qazaqstan úshin óndiristegi negizgi basymdyqtardyń biri — munaı, temir keni jáne basqa da tabıǵı resýrstardy daıyn ónimge aınaldyratyn óńdeý ónerkásibin qalyptastyrý.
— Tabıǵı resýrstarǵa qosymsha qun qosý kerek. Munaıdy shıki kúıinde satpaı, munaı-hımııa ónimderine aınaldyrýǵa bolady. Mysaly temir kenin bolatqa, al bolatty traktor, mashına, lokomotıv sııaqty ónimderge aınaldyrý qajet, — dedi ıÝsýf Altıntas.
Onyń aıtýynsha, eń birinshi jalpy óndiristik jáne mashına jasaý bazasyn qalyptastyrý qolǵa alynsa, óndiris keıin temirjol, munaı-hımııa, energetıka jáne basqa da salalarǵa qajetti bólshekter men jabdyqtardy shyǵara alady.
— Mashına jasaý — óte keń sala. Onyń ishinde ınjenerııanyń kóptegen baǵyttary bar. Eger mehanıkalyq ónimder shyǵara bastasa, poıyz, lokomotıv, traktor jáne túrli mashınalar jasaýǵa múmkindik týady. Aldymen jalpy óndiristik baza qalyptasýy kerek, — dedi professor.
Ǵalym shaǵyn óndiristen bastap, ony birtindep keńeıtýge bolatynyn atap ótti. Onyń sózinshe, qazirgi tańda birneshe CNC mashınalary men robottandyrylǵan júıeden turatyn shaǵyn kásiporynnyń ózi óndiristi bastap, naryqqa alǵashqy ónimderin shyǵaryp, keıin aýqymyn jyldam ulǵaıta alady.
Ol bul baǵytta Qytaı men Túrkııanyń tájirıbesin mysalǵa keltirdi. Professordyń aıtýynsha, 1991 jyly Qytaıǵa barǵan kezde eldiń óndiristik deńgeıi qazirgi jaǵdaıymen salystyrǵanda áldeqaıda tómen bolǵan. Alaıda uzaqmerzimdi jáne júıeli josparlaý nátıjesinde Qytaı búginde álemdegi jetekshi óndiristik derjavalardyń birine aınaldy.
— Qytaı úkimeti bir jyldyq, bes jyldyq, on jyldyq jáne uzaqmerzimdi josparlar jasap, olardy tártippen júzege asyrdy. Sonyń arqasynda el úlken jetistikke jetti, — dedi ıÝsýf Altıntas.
Professor Túrkııadaǵy óndiris kompanııalarynyń birin de mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, bul kásiporyn 24 jyl buryn bir ınjener men bir mashınadan quralǵan shaǵyn ujym retinde jumysyn bastaǵan. Qazir kompanııa Eýropa, AQSh jáne álemniń basqa da naryqtaryna avıatsııa men reaktıvti qozǵaltqyshtarǵa arnalǵan bólshekter jetkizetin jahandyq óndirýshige aınalǵan. Kásiporynda 1,5 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi, onyń 500-i óndiristik ınjenerler.
ıÝsýf Altıntas Qazaqstannyń tabıǵı resýrstarǵa baı bolýy elge úlken múmkindik beretinin atap ótti. Onyń pikirinshe, munaıdan túsetin kiristi jańa tehnologııalar men óndiristi damytýǵa baǵyttaý eldiń ekonomıkalyq áleýetin birneshe ese arttyra alady.
— Qazaqstanda munaıdan túsetin jaqsy tabys bar. Eger osy tabıǵı resýrstardan túsetin kiristi tehnologııaǵa aınaldyrsańyzdar, el óte úlken jetistikke jete alady. Biraq tabıǵı resýrstar men odan túsetin qarjyny tehnologııaǵa aınaldyrmaı jumsap jiberý — durys jol emes, — dedi ǵalym.
Aıta keteıik, buǵan deıin, elimizde mashına óndirisi 22 paıyz óskenin jazǵan edik.
