Qazaqstan-Serbııa: Balqan túbegindegi elmen ne baılanystyrady
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Serbııa prezıdenti Aleksandr Výchıch Qazaqstanǵa resmı saparmen keledi. Eki kúnge sozylatyn saparda Qazaqstan–Serbııa Іskerlik keńesi men bıznes-forým ótkizý josparlanǵan. Astana men Belgrad saýda-ekonomıkalyq salalarda nendeı kelisimge kelýi múmkin, alda qandaı jobalar qolǵa alynýy yqtımal? Kazinform tilshisi eki el arasyndaǵy baılanystyń mańyzdy tustaryna toqtalyp kórdi.
Dıplomatııalyq baılanysqa – 30 jyl
1996 jyldyń 10 jeltoqsanynda Qazaqstan men Serbııa arasynda dıplomatııalyq qatynas ornady. 2011 jyly Serbııa Respýblıkasynyń Astanadaǵy Elshiligi ashylsa, Serbııa Respýblıkasynda QR Elshiligi 2019 jyly jumysyn bastady.
Búginde ekijaqty barys-kelis tolastaǵan emes. Serbııa Respýblıkasynyń Prezıdentteri Qazaqstanǵa tórt ret kelgen (úsh ret resmı saparmen, bir ret jumys saparymen). Al Qazaqstan tarapynan memleket basshylary eki márte Belgradta boldy. Osydan-aq baılanystardyń berik ornaǵanyn ańǵarýǵa bolady.
SІM janyndaǵy Syrtqy saıasatty zertteý ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Valerıı Sıtenkonyń aıtýynsha, biz úshin Balqan túbegindegi memleketpen baılanystyń bereri kóp.
– Eń aldymen, otyz jyldyq tarıhy bar ózara tıimdi ekijaqty yntymaqtastyq týraly aıtar edim. Bıyl jeltoqsan aıynda elder arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastyń ornaǵanyna 30 jyl tolady. Osy ýaqyt ishinde Qazaqstan memleket basshylarynyń Serbııaǵa eki sapary jáne Serbııa prezıdentiniń Qazaqstanǵa tórt sapary júzege asty. Al Aleksandr Výchıchtiń aldaǵy sapary — besinshi sapar bolmaq. Yntymaqtastyq ekonomıka, saıasat, mádenıet jáne bilim berý salalarynyń barlyǵynda tabysty damyp keledi.
Serbııa – Qazaqstannyń Ońtústik-Shyǵys Eýropa men Balqandaǵy senimdi seriktesi. Meniń oıymsha, aldaǵy sapardyń basty maqsaty osy yntymaqtastyqty damytýǵa arnalatyn sekildi. Sebebi Astana Belgradpen áriptestik arqyly Balqan óńirindegi rólin kúsheıtýge nıettenip otyr, – dedi sarapshy.
30 jyl ishinde parlamentaralyq yntymaqtastyq ta qarqyndy damydy. Serbııanyń 13-shi shaqyrylymyndaǵy Halyqtyq jıynynda (Parlamentinde) 19 depýtattan turatyn Qazaqstanmen dostyq toby qurylǵan. Al QR Parlamenti Senatynda «Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa» óńiriniń elderimen yntymaqtastyq jónindegi top quryldy. Buǵan qosa Parlament Májilisinde «Qazaqstan Respýblıkasy – Serbııa Respýblıkasy» yntymaqtastyq jónindegi parlamentaralyq toby bar. Qazir bul qurylymdar júıeli jumys istep keledi.
Mysaly, bıyl aqpannyń basynda Premer-mınıstrdiń orynbasary – ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın Serbııanyń halyqaralyq ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý jónindegi mınıstri Nenad Popovıchpen kezdesti.
Kelissóz barysynda 2026–2027 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyn ázirleý máselesi talqylanyp, ınvestıtsııalyq jobalardy iske asyrý jaıy aıtylǵany este. Onyń ishinde qazaqstandyq taraptyń qatysýymen Belgrad qalasynda kópfýnktsıonaldy qonaq úı keshenin salý jáne Astana – Belgrad baǵytyndaǵy tikeleı áýe qatynasynyń ashylýyn erekshe ataýǵa bolady.
Saıasattanýshylar Qazaqstan men Serbııanyń saıası baǵytynyń uqsastyǵyn jıi mysalǵa keltiredi. Kóptiń pikirinshe, eki el de kópvektorly saıasatty ustanady ári kez kelgen olqylyqty dıplomatııaǵa súıene sheshýge úıir. Sarapshy Valerıı Sıtenkonyń sózinshe, mundaı ustanym keleshek jobalardyń sátti júrýine birden-bir kepil bolmaq.
– Strategııalyq múddeler sáıkes. Tek negizgi aıyrmashylyq — Serbııa syrtqy saıasatta eýropalyq baǵytqa basymdyq berse, Qazaqstan eýrazııalyq baǵytqa bet burǵan. Alaıda bul eki baǵyt bir-birin tolyqtyrady dep oılaımyn.
Olaı deıtinimiz, qos tarap eń aldymen beıbitshilikti saqtaý, memleketterdiń aýmaqtyq tutastyǵyn qurmetteý jáne daýly máselelerdi beıbit jolmen sheshýge múddeli. Álemde qaqtyǵys qaýpi artyp otyrǵan shaqta atalǵan qaǵıdattar erekshe mańyzǵa ıe. Álemdik kúsh ortalyqtarynyń kelisimge kelýi qıyndaǵan saıyn, orta derjavalardyń róli arta túsedi, – dep túsindirdi spıker.
Osy turǵyda Qazaqstan men Serbııa ózara yntymaqtastyqtyń tıimdi ekenin kúni buryn naqtylaǵan. Bir-biriniń bastamalaryn jetekshi halyqaralyq uıymdar aıasynda qoldap keledi. Atap aıtqanda, Birikken Ulttar Uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Dúnıejúzilik saýda uıymy sekildi qurylymdarda birlik kórsete aldy.
Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq
Qazaqstan men Serbııa arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq saladaǵy serpin joǵary. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha ózara saýda kólemi $107,7 mln qurap, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 7,6%-ǵa ósti. Jalpy ótken jyly elaralyq ımport (-6,1%) kólemi qysqaryp, eksport (+80,4%) áleýeti artqanyn kórdik. Taýar túrlerin ártaraptandyrý da júıeli júrip jatyr.
Ótken jylǵy Serbııaǵa eksport kólemi 28,6 mln dollarǵa jetti. Eń kóp tasymaldanǵan taýarlardyń qatarynda mıneraldy tyńaıtqysh (20,3 mln dollar), qap (2,3 mln dollar), maqta (2,16 mln dollar), propılen polımeri (1,94 mln dollar), qurylǵylarǵa arnalǵan bólshekter (319,6 myń dollar) men tabıǵı gaz (317,7 myń dollar) bar.
Al jyl ishinde Serbııa Qazaqstanǵa 79,1 mln dollardyń taýaryn saýdalaǵan. 18,3 mln dollarǵa – qaǵaz, karton jáne maqta, 12,1 mln dollarǵa – alıýmınıı plıtalar men tabaqtar, 9,32 mln dollarǵa – dári-dármek, 3,4 mln dollarǵa – temeki ónimderi, 2,31 mln dollarǵa – kúnbaǵys tuqymyn tasymaldapty.
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI-diń jetekshi sarapshysy Alı Muhambettiń pikirinshe, aldaǵy prezıdentter kezdesýinde kólik-logıstıkalyq marshrýttardy damytý jaıy aıtylady. Óıtkeni Ortalyq Azııa men Eýropa naryǵy arasyndaǵy kólik qatynasyn jolǵa qoıý men júk tasymalyn ártaraptandyrý úshin Serbııanyń áleýetin paıdalaný qajet.
– Eýropaǵa eksporttyq marshrýttardy ártaraptandyrýda, ásirese Balqan óńiri arqyly ótetin balamaly kólik dálizderin damytý kontekstinde Serbııanyń mańyzy óte úlken. Kelissózder sátti ótse, eldiń geografııalyq ornalasýy men óńirlik kólik ınfraqurylymy Eýropaǵa baǵyttalatyn júk aǵynyn ulǵaıtýǵa járdemdeseri sózsiz. Sonda ǵana Ortalyq jáne Ońtústik Eýropa elderine jol ashylyp, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn («Orta dáliz») tolyq paıdalana alamyz, – dedi Alı Muhambet.
SІM janyndaǵy Syrtqy saıasatty zertteý ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Valerıı Sıtenkonyń oıynsha, eki eldiń yntymaqtastyq áleýeti áli tolyq ashylǵan joq. Sondyqtan aldaǵy bıznes-forýmda tıimdi jobalardy kelisý ózekti.
– Aleksandr Výchıchtiń saparynyń aldynda eki taraptyń birqatar mınıstri kezdesý ótkizdi. Onda energetıka, kólik, qurylys, aýyl sharýashylyǵy sekildi salalardy talqylady. Osy baǵyttaǵy jumystyń baǵdarshamy retinde 2026–2027 jyldarǵa arnalǵan ekonomıkalyq jobalardyń jol kartasyn ázirleý usynylýda. Al ony iske asyrý tetigi – Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııa. Onyń tórtinshi otyrysy 2025 jyly Almaty qalasynda ótti.
Al búgin-erteń ótkeli otyrǵan bıznes-forýmda osy máseleler qaraýsyz qalmaıtyny anyq. Bul Qazaqstan men Serbııa arasyndaǵy ekijaqty qatynastyń serpin alýyna kómek beredi, – dedi sarapshy.
Eýropaǵa balama baǵyt
Sarapshylardyń aldyn ala boljamy boıynsha kólik-logıstıkalyq usynystan bólek aýyl sharýashylyǵyna qatysty jobalar bastaý alýy yqtımal.
Mysaly, ótken jyly Eýropalyq komıssııa qazaqstandyq balyq ónimin EýroOdaq elderine eksporttaýǵa qoıylatyn talapty kelisti. EO tizilimine kókserke jon eti men balyq ónimin jetkizetin 20 qazaqstandyq kásiporyn engizilgen bolatyn. Oǵan qosa ótken jyly elimiz Eýropalyq Odaqqa bal eksporttaýǵa ruqsat aldy – otandyq 4 iri bal óndirýshi kompanııa ónimin Eýropaǵa jetkizýge daıyn otyr. Budan basqa, akvadaqyldardy jáne jylqy eti ónimin EO elderi naryǵyna jetkizý boıynsha Eýrokomıssııamen jumys júrgizilýde.
Bul neni bildiredi? Demek, kezekti kezdesýde aýyl sharýashylyǵy salasynda birlesken jobalar bastaý alady degen sóz. Munyń alǵashqy qadamy ótken jyly tamyz aıynda bastalǵan-tuǵyn. Ol kezde Qazaqstan Serbııaǵa mal sharýashylyǵy men ósimdik sharýashylyǵy ónimin qaıta óńdeýge arnalǵan ınvestıtsııalyq jobalar usynǵanyn bilemiz. Onyń ishinde ǵylymı-zertteý júrgizý, naqtyraq aıtsaq, selektsııa men tuqym sharýashylyǵy salasynyń mamandaryn daıarlaý, tuqymdarǵa dalalyq synaqtar júrgizý, birlesken býdan qurý, bıopestıtsıd óndirisin damytý bar.
Aıta keterligi, Qazaqstan men Serbııa arasyndaǵy saýdanyń shamamen 90 paıyzy serbterdiń Novı-Sad óńirine tıesili (jalpy kólemi 813 mln eýro). Bıyl aqpan aıynda Qazaqstannyń Serbııadaǵy Elshisi Mádı Atamqulov atalǵan qalaǵa baryp, «NS Seme» dalalyq jáne kókónis daqyldary ulttyq ınstıtýtynyń basshylarymen kezdesti. Munda da dándi, maıly jáne kókónis daqyldarynyń birlesken gıbrıdterin ázirleý bastamasy talqylanǵan. Aldaǵy joǵary deńgeıdegi kelissózderde bastama jobaǵa aınalýy ǵajap emes.
– Qazaqstan men Serbııa arasyndaǵy taýar aınalymyn arttyrý úshin agroónerkásip kesheni, energetıka, metallýrgııa, farmatsevtıka jáne ІT salalary tańdalyp otyr. Qazaqstan serbııalyq aýyl sharýashylyǵy ónimderi men qaıta óńdelgen taýarlarǵa múddeli, al Serbııa — qazaqstandyq energııa tasymaldaǵyshtarǵa, hımııa ónimderine jáne shıkizatqa qyzyǵýshylyq tanytýda.
Qosymsha serpin tsıfrlyq tehnologııa men ınnovatsııadaǵy birlesken jobalar arqyly kórinetini belgili. Bul eki elde de tehnoparkter men startap-ekojúıeler jaqsy damyǵan, – dep túıindedi QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI-diń jetekshi sarapshysy Alı Muhambet.
Bolashaqta týrızm salasynda aıtarlyqtaı alǵa jyljý baıqalatyn syńaıly. Ásirese, Túrkistan qalasyndaǵy Halyqaralyq týrızm jáne qonaqjaılylyq ýnıversıteti men Belgradtaǵy Sıngıdýným ýnıversıteti arasynda seriktestik ornaýy múmkin. Óıtkeni, bul bastama ótken jyly Úkimettiń Serbııa tarapyna usynǵan jobalarynyń qataryna kirdi. Sondaı-aq bıyl sáýirde Almatyda ótetin «Týrızm jáne saıahat» atty halyqaralyq kórmege serbııalyq týrkompanııalar shaqyrylǵan.
Alı Muhambettiń paıymdaýynsha, Serbııanyń Eýropalyq odaqqa ıntegratsııalanýy otandyq kásipkerlerge múmkindik ashady. Onyń birneshe sebebi bar.
- Birinshiden, Serbııa zańnamasy EO normalarymen úılesedi, ıaǵnı iskerlik orta eýropalyq talaptaryna beıimdeletin bolady.
- Ekinshiden, qazaqstandyq kompanııalarǵa Eýropa naryǵyna shyǵý jeńildeıdi – Serbııa arqyly balama tasymal joly qalyptaspaq.
- Úshinshiden, Belgrad kópvektorly ustanymda, osy arqyly EO-dan tys seriktestermen baılanysý jeńildeıdi.
Investıtsııalyq turǵydan alǵanda, qos eldiń ózara usynar jobasy, berer múmkindigi mol. Qazaqstan – ınfraqurylymy damyǵan, jahandyq naryqqa tanymal Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekonomıka. Serbııa bolsa, Balqan óńirindegi ındýstrııalyq jáne logıstıkalyq hab jáne Eýropalyq odaqtan tys eldermen erkin saýda týraly kelisimge ıe.
P.S. 2024 jyly Aleksandr Výchıch Qasym-Jomart Toqaevtyń Serbııaǵa saparyn joǵary baǵalap, ony óziniń dosy dep ataǵan edi. Aıtýynsha, Memleket basshysy qazaq-serb qatynasyn nyǵaıtýǵa orasan úles qosyp keledi. Aleksandr Výchıchtiń búgingi sapary osy ustanymnyń qanshalyqty kúshinde ekenin kórsetpek.