Qazaqstan-Pákistan: Saýdadan mádenıetke deıingi seriktestik
ASTANA. KAZINFORM – 3-4 aqpanda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Pákistan Islam Respýblıkasynda memlekettik saparmen bolady. Osy oraıda Kazinform tilshisi Qazaqstan men Pákistan arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttary men onyń bolashaq damý múmkindikterin saraptady.
Saıası dıalogtyń geografııasy
Qazaqstan men Pákistan arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń 30 jyldan astam tarıhynda ekijaqty baılanystar saıası dıalogtyń joǵary deńgeıine kóterildi. Dıplomatııalyq qatynas ornaǵan sátten bastap eki el pragmatızm qaǵıdattaryna súıene otyryp, yntymaqtastyqty damytyp keledi.
Qos tarap halyqaralyq jáne óńirlik uıymdar aıasynda, atap aıtqanda Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy (EYU), Islam yntymaqtastyǵy uıymy (IYU), Birikken Ulttar Uıymy (BUU) arqyly baılanystaryn tabysty túrde qoldaıdy.
Saıası dıalog pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa eki eldiń múddeliligi birneshe kezdesýler arqyly bekitildi. Bul 2020 jylǵy 28 aqpanda Islamabadta, 2023 jylǵy 26 maýsymda Astanada, sondaı-aq 2024 jylǵy 19 qarashada Islamabadta ótken Qazaqstan-Pákistan saıası konsýltatsııalarynyń syrtqy ister vedomstvolary deńgeıindegi kezdesýinde aıqyn kórindi.
Aıta keterligi, 2021 jyldyń kúzinde Pákistan Úkimeti aımaqtyq ózara baılanys aıasynda bes basym baǵytty jarııalady. Olar – saıasat, saýda jáne ınvestıtsııalar, energetıka men kólik-kommýnıkatsııalar, qaýipsizdik pen qorǵanysty qamtıtyn strategııalyq bastamalar.
QR SІM janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Manarbek Qabazıevtiń aıtýynsha, Prezıdent sapary osy bastamalardyń júıelenýine jol ashady.
– Sapar ekijaqty baılanysty tereńdetýge baǵyttalǵan. Ekinshi jaǵynan, Ortalyq jáne Ońtústik Azııa arasyndaǵy ózara baılanysty kúsheıtýge baǵyttalǵan aımaqtyq dıplomatııanyń keń konteksine saı keledi. Qazaqstan Pákistandy Ońtústik Azııadaǵy negizgi seriktesterdiń biri sanaıdy, al Pákistan Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy jetekshi ekonomıka jáne mańyzdy eýrazııalyq dáneker býyn retinde qarastyrady, – deıdi ol.
Taýar aınalymy qandaı?
Eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saýda baılanysy baıaý damyp kele jatqanymen, qos tarap oǵan qarqyn qosýǵa múddeli. Sarapshylardyń paıymynsha, taýar aınalymyn 1 mıllıard dollardan asyrýǵa múmkindik bar.
– Qazirdiń ózinde oń dınamıka baıqalady. Bolashaqta kólemdi ulǵaıtý úshin logıstıkalyq shekteýlerdi joıý, tranzıttik rásimderdi jeńildetý, standarttardy úılestirý jáne ákimshilik kedergilerdi tómendetý mańyzdy, – deıdi Manarbek Qabazıev.
Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń derekteri boıynsha, 2025 jylǵy qańtar-qarasha aıy aralyǵynda ekijaqty taýar aınalymy 101,3 mln AQSh dollaryna jetip, 2024 jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 108%-ǵa ósken.
Qazaqstannan Pákistanǵa kókónis, burshaq tuqymdastar, pııaz, sarymsaq, suly, qaraqumyq, tary jáne basqa dándi daqyldar, sondaı-aq qara metall buıymdary eksporttalady. Al Pákistannan tsıtrýs jemisteri, dárilik zattar, erler men áıelder kıimi, azyq-túlikter jáne kartop jetkiziledi.
Qazaqstan óz ónimderin, sonyń ishinde metallýrgııalyq jáne hımııalyq ónimderdi eksporttaýdy keńeıtýdi qalaıdy, al Pákistan - Qazaqstan taýarlary úshin perspektıvaly naryq. Sonymen qatar ol toqyma buıymdary, farmatsevtıka jáne jeńil ónerkásip ónimderiniń mańyzdy kózi sanalady.
Eksporttyq tizbekterdi ártaraptandyrý kún tártibinde
Qazaqstan úshin ekonomıkalyq júıege ońtústik baǵytty soltústik pen shyǵys baǵyttary sııaqty tıimdi qosý mańyzdy. Munda Pákistannyń naqty artyqshylyǵy – eldiń porttary men iri ınfraqurylymy. Ol jetkizý tizbekteriniń mańyzdy bóligine aınalýy múmkin.
Manarbek Qabazıevtiń aıtýynsha, sapardyń negizgi maqsaty – Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq baılanystaryn ártaraptandyrý jáne belgili bir naryq pen baǵyttarǵa táýeldilikti azaıtý.
– Ekijaqty kezdesýde negizgi nazar saýda kólemin ulǵaıtýǵa, ınvestıtsııa tartýǵa jáne jańa kólik joldaryn damytýǵa aýdarylýy múmkin. Pákistan arqyly Arabııa teńiziniń porttaryna shyǵý – Qazaqstan úshin turaqty eksporttyq tizbekter qurýdyń jáne eldiń Ońtústik Azııa, Taıaý Shyǵys pen Afrıka naryqtaryndaǵy ornyn keńeıtýdiń mańyzdy elementi, – deıdi sarapshy.
Qazirgi tańda yntymaqtastyqtyń eń mańyzdy salasy – kólik pen logıstıka. Qazaqstanǵa tek saýda kórsetkishteri emes, naqty baǵa, ýaqyt pen quqyqtyq erejeleri anyqtalǵan turaqty dáliz qajet. Bul oraıda Karachı men Gvadar porttaryna, sondaı-aq Aýǵanstan men Iran arqyly ótetin mýltımodaldi marshrýttarǵa qyzyǵýshylyq aıqyn kórsetiledi.
– Qazaqstan men Pákistannyń tranzıttik áleýetin biriktirý Ortalyq Azııany Karachı men Gvadar porttarymen baılanystyratyn mýltımodaldi marshrýttardy damytý arqyly múmkin bolady. Qytaı – Pákistan dálizi ınfraqurylymyn Orta dálizben úılestirip, «Eýrazııa – Ońtústik Azııa» jańa logıstıkalyq tizbekterin jasaýǵa bolady. Bul jetkizilimdi qysqartýǵa, marshrýttardy ártaraptandyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi ol.
Sol sebepti kútilip otyrǵan qujattar paketinde temirjol jáne teńiz joldary boıynsha memorandýmdar, sondaı-aq tranzıttik saýda týraly kelisim bólek qarastyrylyp otyr.
Astyqtan IT-ge deıin: Yntymaqtastyqtyń jańa arhıtektýrasy
Sarapshy ózara yqpaldastyqty tereńdetýge múmkindik beretin basym baǵyttardy da atap ótti.
– Basym salalar qataryna agroónerkásiptik keshen, energetıka, logıstıka, farmatsevtıka jáne IT kiredi. Qazaqstan óńdeý qýattaryn qurýǵa múddeli. Al Pákistan farmatsevtıkalyq ónimderdiń kózi ári tsıfrlyq tehnologııalar men startap-ekojúıe salasyndaǵy seriktes retinde qyzyǵýshylyq týdyrady. Sonymen qatar tsıfrlandyrý, elektrondyq úkimet jáne kıberqaýipsizdik salalaryndaǵy yntymaqtastyqqa erekshe nazar aýdarylady, – dep atap ótedi ol.
Bul baǵyttardyń barlyǵyn ózara sabaqtas birtutas tizbek retinde qarastyrý mańyzdy. Máselen, agroónerkásip logıstıkasyz damymaıdy, logıstıkanyń aýqymy tranzıttik erejelersiz keńeımeıdi, budan soń tranzıttik erejeler vedomstvoaralyq kelisimdersiz iske aspaıdy. Al farmatsevtıka men IT yntymaqtastyqtyń mańyzdy tusy sanalady. Olar shıkizatqa nemese maýsymdyq taýarlarǵa negizdelgen saýda qubylyp turǵan jaǵdaıda qosylǵan qun men turaqtylyqty qamtamasyz etedi.
– Buǵan qosa materıaldarda aýyl sharýashylyǵyna qatysty qujattar – karantın jáne ósimdikterdi qorǵaý, veterınarııa salalary bólek kórsetilgen. Bir qaraǵanda bul tehnıkalyq qujat bolyp kóringenimen, is júzinde dál osyndaı kelisimder jetkizilimderdiń kidirissiz ári artyq shyǵynsyz júzege asýyna múmkindik beredi, – deıdi spıker.
Investıtsııalyq bólik te mazmundy ári naqty sıpatqa ıe. Máselen, «Fauji» kompanııalar tobymen birlesken ınvestıtsııalaý platformasyn qurý jónindegi memorandým jarııalanǵan. Bul tetik jobalarǵa degen qyzyǵýshylyqty naqty rásimge kóshirýge jol ashady.
– Taraptar ózara ınvestıtsııalardy, sonyń ishinde ınfraqurylymdyq, energetıkalyq jáne ónerkásiptik jobalarǵa salynatyn kapıtaldy ulǵaıtýǵa múddeli. Qazaqstandyq kompanııalar Pákistandaǵy energetıka, logıstıka jáne agroónerkásiptik keshen salalaryndaǵy jobalarǵa qatysý múmkindikterin zerdelep jatsa, pákistandyq bıznes Ortalyq Azııa naryǵyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, – deıdi Manarbek Qabazıev.
Mádenı baılanystar
Qazaqstan men Pákistan arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar eki el halyqtary arasyndaǵy ózara senim men túsinistikti qalyptastyrýda aıryqsha ról atqarady. Dıplomatııalyq jáne ekonomıkalyq seriktestikpen qatar, dál osy mádenı ólshem uzaq merzimdi qatynastardyń berik negizin qalap otyr.
Mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq akademııalyq, mádenı jáne dinı baılanystar, sondaı-aq sarapshylyq jáne qoǵamdyq orta arasyndaǵy ózara is-qımyl arqyly júıeli túrde damyp keledi.
Bul úderisterge qosymsha serpin beretin mańyzdy bastamalardyń biri – Islamabad qalasynda ıAssaýı, Sátbaev jáne Ál-Farabı ortalyqtaryn, sondaı-aq qazaq-pákistandyq «Dostyq» sport ortalyǵyn ashý jospary.
Sonymen qatar 2026-2027 jyldarǵa arnalǵan mádenı-gýmanıtarlyq ózara is-qımyl salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi Іs-sharalar josparyna qol qoıý týraly ýaǵdalastyqqa keldi.
Bilim berý men ǵylym salasyndaǵy ózara is-qımylǵa da erekshe mán berilip otyr. Taraptar akademııalyq utqyrlyqty keńeıtýge, birlesken bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyrýǵa, sondaı-aq ınjenerlik, medıtsınalyq jáne IT mamandyqtary boıynsha tájirıbe almasýǵa nıetti.
Sapardan ne kútiledi?
Sarapshy jaqyn arada kútiletin nátıjelerdi atap ótti.
– Qysqa merzimdi perspektıvada birlesken ınvestıtsııalyq jobalardyń iske qosylýy, qazaqstandyq agrarlyq ónimderdiń jetkiziliminiń keńeıýi, pılottyq logıstıkalyq marshrýttardyń damýy jáne iskerlik baılanystardyń jandana túsýi kútiledi. Qosymsha praktıkalyq nátıje retinde gýmanıtarlyq jáne bilim berý almasýlary, sondaı-aq BAQ pen sarapshylar qaýymdastyqtary arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń tereńdeýin aıtýǵa bolady. Munyń bári Qazaqstan-Pákistan seriktestiginiń turaqty ári uzaq merzimdi ósimine negiz qalaıdy, – deıdi Manarbek Qabazıev.
Qysqasy, sapar úsh negizgi nátıjeni bekitýi tıis. Birinshisi – ońtústik porttarǵa shyǵýdy naqty qural retinde iske qosý. Ekinshisi – saýdany ártaraptandyrý. Úshinshisi – agroónerkásip, logıstıka, farmatsevtıka jáne IT salalaryndaǵy jobalar, bul baǵyttardaǵy yntymaqtastyqtyń turaqty sıpat alýyna jol ashady.
Osyǵan qarap, Qazaqstan men Pákistan arasyndaǵy yntymaqtastyq tek taýar aınalymynyń tsıfrlarymen shektelmeıtinin ańǵarýǵa bolady.
Aıta keteıik, sapar aıasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Premer-mınıstr Shahbaz Sharıfpen jáne Prezıdent Asıf Alı Zardarımen kelissózder júrgizip, saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý perspektıvasyn talqylaıdy. Sonymen qatar Qazaqstan-Pákistan bıznes forýmyna qatysý josparlanǵan.